Bị cưỡng chế tháo dỡ vì bị phạt 2 lần: kiện được không?

1. Bản chất pháp lý từ vụ án: Xây nhà trọ và "ma trận" xử phạt

Để hiểu rõ cách cơ quan nhà nước có thể tự đưa mình vào thế sai luật, chúng ta cùng nhìn lại vụ kiện của ông Trần Văn H tại Thành phố Hồ Chí Minh. Câu chuyện của ông H là một "bước đệm" hoàn hảo để phản ánh thực trạng quản lý trật tự xây dựng hiện nay.

Tháng 12/2014, ông H tiến hành xây dựng một khu nhà trọ diện tích 200 m² trên đất nông nghiệp. Ngay lập tức, Ủy ban nhân dân (UBND) xã đã xuống lập biên bản vi phạm trong lĩnh vực xây dựng và ra quyết định xử phạt 2.000.000 đồng, kèm theo quyết định cưỡng chế tháo dỡ. Tuy nhiên, suốt nhiều năm sau đó, chính quyền không tổ chức cưỡng chế, công trình vẫn tồn tại và được ông H đưa vào sử dụng.

Đến cuối năm 2020, chính quyền địa phương lật lại hồ sơ nhằm xử lý dứt điểm các công trình vi phạm tồn đọng. Lúc này, UBND xã tiếp tục lập một biên bản vi phạm mới đối với chính khối công trình 200 m² được xây từ năm 2014, nhưng lần này họ quy kết ông H vi phạm trong lĩnh vực đất đai (tự ý chuyển mục đích sử dụng đất).

Dựa trên biên bản mới này, Chủ tịch UBND huyện đã liên tiếp ban hành quyết định áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả và quyết định cưỡng chế buộc tháo dỡ toàn bộ công trình.

Không chấp nhận việc bị chính quyền xử lý chồng chéo bằng hàng loạt văn bản, ông H đã khởi kiện ra tòa án hành chính. Kết quả, cả tòa án cấp sơ thẩm và tòa án cấp phúc thẩm đều tuyên hủy toàn bộ các quyết định cưỡng chế của Chủ tịch UBND huyện ban hành năm 2021. Tại sao cơ quan nhà nước lại thua kiện trong một vụ việc mà rõ ràng người dân có hành vi xây dựng không phép?

2. Một hành vi không thể phạt hai lần

Điểm mấu chốt giúp ông H thắng kiện chính là việc cơ quan nhà nước đã vi phạm nguyên tắc tối thượng trong pháp luật hành chính: Nguyên tắc không xử phạt hai lần cho cùng một hành vi.

Theo quy định tại điểm d khoản 1 Điều 3 Luật Xử lý vi phạm hành chính: "Một hành vi vi phạm hành chính chỉ bị xử phạt một lần".

Trong vụ án này, hành vi xây dựng nhà trọ 200 m² của ông H diễn ra và hoàn thành vào năm 2014. Hành vi này đã bị UBND xã lập hồ sơ và ra quyết định xử phạt trong lĩnh vực xây dựng. Đến năm 2020, chính quyền lại tiếp tục lập biên bản và ra quyết định buộc khắc phục hậu quả trong lĩnh vực đất đai cũng nhắm vào chính khối công trình 200 m² đó.

Cho dù cơ quan nhà nước biện minh rằng họ đang xử lý ở hai lĩnh vực khác nhau (xây dựng và đất đai), bản chất sự việc vẫn chỉ là một hành vi vật chất duy nhất (xây nhà trên đất không đúng mục đích). Tòa án nhận định rất rõ: Việc chính quyền "lôi" một công trình đã bị xử lý năm 2014 ra để tiếp tục lập biên bản phạt thêm một lần nữa vào năm 2021 là hoàn toàn trái luật. Sự hỗ trợ của dịch vụ luật sư tranh tụng có thể giúp chỉ ra thiếu sót này, từ đó bảo vệ tài sản cho người dân (lưu ý theo nhận định của tòa trong vụ việc này, kết quả có thể khác nếu hành vi khác nhau).

3. Áp dụng sai mức phạt và lỗ hổng toán học trong quyết định

Bên cạnh lỗi "phạt đúp", cơ quan nhà nước trong vụ án này còn mắc một sai lầm về mặt kỹ thuật, cho thấy sự thiếu cẩn trọng trong quá trình lập hồ sơ. Đây là chi tiết mà các luật sư kinh nghiệm luôn soi xét rất kỹ khi nhận ủy quyền của khách hàng.

Biên bản vi phạm của UBND xã xác định tổng diện tích đất vi phạm của ông H (bao gồm cả công trình cũ và phần xây thêm) là 412,8 m². Nếu quy đổi ra héc-ta, con số này tương đương 0,04128 ha.

Tuy nhiên, khi Chủ tịch UBND huyện ra quyết định xử lý, họ lại áp dụng điểm d khoản 2 Điều 11 Nghị định 91/2019/NĐ-CP (nghị định áp dụng tại thời điểm vụ việc, hiện nay đã được thay thế bằng Nghị định 123/2024/NĐ-CP). Điều khoản này quy định khung phạt đối với diện tích đất chuyển mục đích trái phép từ 0,1 ha đến dưới 0,5 ha.

Rõ ràng, diện tích vi phạm thực tế của ông H (0,04128 ha) nhỏ hơn rất nhiều so với khung hình phạt mà cơ quan nhà nước áp dụng. Việc áp dụng sai điều khoản pháp luật, sai khung diện tích dẫn đến toàn bộ quyết định xử lý hành chính bị vô hiệu. Tòa án đã tuyên hủy các quyết định này vì sự sai sót về mặt căn cứ pháp lý.

4. Chiến lược đối phó khi bị cưỡng chế

Qua vụ án trên, bài học lớn nhất dành cho người dân là: Không phải lúc nào quyết định có dấu mộc đỏ của cơ quan nhà nước cũng đúng 100%. Cơ quan công quyền vẫn có thể mắc những sai lầm về trình tự, thủ tục và căn cứ pháp luật.

Nếu bạn đang đối mặt với nguy cơ bị tháo dỡ nhà cửa, công trình, hãy giữ cái đầu lạnh và áp dụng các chiến lược sau:

Tuyệt đối không chống đối bằng bạo lực: Khi lực lượng chức năng đến lập biên bản hoặc tống đạt quyết định cưỡng chế, bạn có quyền ghi ý kiến không đồng ý vào biên bản. Đừng khóa cửa, chửi bới hay xô xát. Hãy bình tĩnh nhận văn bản, yêu cầu họ cung cấp bản gốc hoặc bản sao y có dấu đỏ. Đây chính là tài liệu để luật sư của bạn nghiên cứu và tìm ra kẽ hở khởi kiện.

Kiểm tra kỹ tính lịch sử của công trình: Hãy lục lại toàn bộ hồ sơ cũ. Công trình này xây dựng năm nào? Trước đây đã từng bị lập biên bản hay nộp phạt lần nào chưa? Nếu công trình đã bị phạt tiền hoặc đình chỉ thi công từ nhiều năm trước mà nay họ lại lập biên bản mới để phạt tiếp, bạn có cơ sở để khởi kiện tại Tòa án nhân dân về lỗi xử phạt hai lần.

Tìm kiếm sự đồng hành của chuyên gia pháp lý: Tố tụng hành chính là một cuộc chiến đòi hỏi kỹ thuật cao. Việc soi chiếu từng mốc thời gian, từng mét vuông diện tích và đối chiếu với các nghị định thay đổi liên tục qua từng thời kỳ là quá sức với người dân bình thường. Sự tham gia sớm của dịch vụ luật sư tư vấn sẽ giúp bạn làm đơn xin áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, đề nghị tòa xem xét tạm đình chỉ thi hành quyết định để bảo vệ tài sản cho đến khi tòa án có phán quyết cuối cùng.

5. Các câu hỏi thường gặp về xử phạt xây dựng trái phép

Tôi xây nhà trái phép từ 10 năm trước, nay chính quyền có quyền phạt tiền tôi không? Đối với vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai và xây dựng, thời hiệu xử phạt thường là 02 năm kể từ thời điểm chấm dứt hành vi vi phạm. Nếu bạn xây nhà xong từ 10 năm trước, hành vi đã kết thúc, cơ quan nhà nước thường không còn quyền ra quyết định phạt tiền nữa. Tuy nhiên, theo Điều 6 Luật Xử lý vi phạm hành chính, đối với vi phạm đang tiếp diễn (như sử dụng đất sai mục đích kéo dài), thời điểm tính thời hiệu là từ ngày phát hiện. Hơn nữa, dù hết thời hiệu phạt tiền, họ vẫn có quyền áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả (như buộc tháo dỡ công trình, khôi phục hiện trạng ban đầu).

Khi phát hiện quyết định cưỡng chế ghi sai diện tích, tôi nên làm gì? Nếu diện tích vi phạm ghi trong quyết định lớn hơn thực tế, hoặc việc tính sai diện tích dẫn đến việc áp dụng sai khung hình phạt, bạn cần lập tức làm đơn khiếu nại gửi đến người đã ban hành quyết định đó. Đồng thời, bạn có quyền làm đơn khởi kiện vụ án hành chính ra Tòa án nhân dân, yêu cầu tòa án tuyên hủy quyết định cưỡng chế do không đảm bảo tính chính xác và khách quan của hồ sơ.

Khi nhận được quyết định cưỡng chế phá dỡ tài sản, sự hoang mang và lo lắng là điều không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, mọi quyết định hành chính đều có thể bị xem xét lại dưới lăng kính của pháp luật. Một sai lầm nhỏ trong quy trình lập biên bản, một sự chồng chéo trong việc áp dụng luật của cơ quan nhà nước đều có thể trở thành cơ sở vững chắc để bảo vệ ngôi nhà của bạn.

Đừng để tài sản chắt chiu cả đời bị phá bỏ oan uổng chỉ vì sự thiếu hiểu biết về quyền khởi kiện. Mọi quyết định hành chính đều có thời hiệu khởi kiện rất ngắn, chỉ 01 năm kể từ ngày nhận được hoặc biết quyết định (Điều 116 Luật Tố tụng hành chính năm 2015). Đừng chần chừ để lỡ mất thời điểm vàng cứu vãn tài sản.

Nếu Quý vị đang gặp phải các vướng mắc pháp lý liên quan, hãy liên hệ ngay với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty Luật TNHH Everest để được hỗ trợ chuyên nghiệp và kịp thời. Quý vị có thể kết nối với chúng tôi qua Hotline (024) 66.527.527, Email info@everest.org.vn hoặc đến tư vấn trực tiếp tại các văn phòng của Công ty Luật TNHH Everest.