Chứng cứ trong tranh chấp dân sự: Góc nhìn bị đơn

1. Chứng cứ có vai trò thế nào đối với bị đơn trong vụ án tranh chấp dân sự?

Đối với bị đơn, chứng cứ là căn cứ phản bác yêu cầu khởi kiện và chứng minh quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Vụ tranh chấp đất tại Sơn La cho thấy tài liệu phù hợp có thể làm thay đổi cách Tòa án xác định hiệu lực giao dịch.

a) Diễn biến vụ án và kết quả giải quyết

Bản án phúc thẩm số 28/2026/DS-PT ngày 08/09/2026 của Tòa án nhân dân tỉnh Sơn La giải quyết tranh chấp quyền sử dụng đất giữa nguyên đơn bà Trần Thu Hằng và bị đơn ông Phạm Văn Trọng, bà Lê Thùy Dung.

Các mốc chính: ngày 05/04/2017, bà Hằng nhận chuyển nhượng 452,7 m² từ ông Dũng, bà Hòa theo hợp đồng không công chứng; ngày 08/10/2018, ông Dũng, bà Hòa công chứng hợp đồng chuyển nhượng thửa 87b cho ông Trọng, bà Dung và giấy chứng nhận được cấp ngày 31/10/2018; ngày 03/01/2019, các bên lập hợp đồng liên quan đến 776 m² thuộc thửa 87, 87a; ngày 02/04/2021, ông Trọng, bà Dung công chứng hợp đồng chuyển nhượng cho ông Thành và đăng ký biến động sang tên.

Bản án sơ thẩm số 05/2026/DS-ST ngày 12/03/2026 chấp nhận yêu cầu của bà Hằng, công nhận hợp đồng năm 2017 và tuyên các hợp đồng năm 2018, 2019, 2021 vô hiệu. Ông Trọng, bà Dung kháng cáo. Ngày 08/09/2026, Tòa phúc thẩm chấp nhận kháng cáo, sửa án: tuyên hợp đồng năm 2017 và 2019 vô hiệu, công nhận hợp đồng năm 2018 và 2021, giao ông Thành quản lý, sử dụng thửa 87b.

Cần phân biệt diện tích theo từng tài liệu: hợp đồng năm 2018 ghi 452,7 m², gồm 349,7 m² đất ở đô thị và 103 m² đất trồng cây lâu năm; phần quyết định phúc thẩm giao thửa 87b diện tích 443,7 m², gồm 349,7 m² đất ở và 94 m² đất trồng cây hàng năm khác, theo giấy chứng nhận DP 023801. Bản án không giải thích nguyên nhân chênh lệch; khi nêu kết quả cuối cùng, dùng 443,7 m² theo phần quyết định.

b) Chứng cứ có thể làm thay đổi kết quả tranh chấp

Hồ sơ địa chính và Công văn số 778/CNVPĐKĐĐ ngày 05/08/2026 cho thấy phần đất sau này thành thửa 87b trước khi tách là một phần thửa 87a thuộc quyền sử dụng của bà Hòa. Tòa án dựa vào tài liệu này và nội dung hợp đồng để xác định thửa 87b chưa tồn tại khi hợp đồng năm 2017 được ký, đồng thời không có căn cứ cho rằng đối tượng của hai giao dịch năm 2017, 2018 trùng nhau.

Hợp đồng công chứng năm 2018, giấy chứng nhận và hồ sơ đăng ký biến động củng cố lập luận của bị đơn. Ngược lại, lời khai về khoản 3,4 tỷ đồng trong giao dịch năm 2021 không được xem xét vì không chứng minh được việc giao nhận. Chứng cứ vì vậy ảnh hưởng trực tiếp đến việc Tòa án công nhận giao dịch và xác định quyền của các bên.

2. Luật sư bảo vệ bị đơn cần lựa chọn và sử dụng chứng cứ như thế nào?

Luật sư không nên thu thập giấy tờ một cách dàn trải. Trước hết, cần xác định nguyên đơn yêu cầu Tòa án giải quyết vấn đề gì, dựa vào tài liệu nào và bị đơn phải chứng minh điều gì để phản bác. Mỗi chứng cứ được lựa chọn cần phục vụ một vấn đề cụ thể.

a) Xác định vấn đề cần chứng minh

Luật sư cần nghiên cứu đơn khởi kiện và tài liệu nguyên đơn cung cấp để xác định nội dung bị đơn thừa nhận, phản đối hoặc cần làm rõ. Trong tranh chấp đất, cần kiểm tra quyền định đoạt của người chuyển nhượng, khả năng xác định đối tượng hợp đồng, điều kiện có hiệu lực và việc thực hiện nghĩa vụ.

Với ông Trọng, bà Dung, luật sư cần làm rõ hai hợp đồng năm 2017 và 2018 có cùng đối tượng không, ông Dũng, bà Hòa có quyền chuyển nhượng thửa 87b không và giao dịch năm 2021 có căn cứ hay không. Mỗi vấn đề cần nhóm chứng cứ riêng; hợp đồng không tự chứng minh việc thanh toán, tài liệu hiện trạng không thay thế giấy tờ về quyền sử dụng đất.

b) Dùng hợp đồng, giấy chứng nhận và hồ sơ địa chính

Hợp đồng ngày 08/10/2018 là tài liệu trọng tâm để chứng minh giao dịch giữa ông Dũng, bà Hòa với ông Trọng, bà Dung. Luật sư cần kiểm tra chủ thể ký, đối tượng chuyển nhượng, thông tin thửa đất, chữ ký và lời chứng công chứng viên. Tiếp đó, cần đối chiếu hợp đồng với giấy chứng nhận cấp ngày 31/10/2018 để kiểm tra số thửa, diện tích, loại đất và người đứng tên.

Giấy chứng nhận phản ánh tình trạng đăng ký nhưng cần đối chiếu với hồ sơ địa chính và nguồn gốc đất. Tài liệu thế chấp tại ngân hàng từ ngày 20/11/2018 đến ngày 29/03/2021 bổ sung thông tin về việc thực hiện quyền, song không tự chứng minh nguồn gốc quyền sử dụng đất hợp pháp.

Hồ sơ địa chính, trích lục bản đồ và hồ sơ tách thửa giúp kiểm tra lịch sử biến động. Công văn số 778/CNVPĐKĐĐ ngày 05/08/2026 cho thấy phần đất sau này thành thửa 87b trước đó là một phần thửa 87a. Đây là căn cứ phản bác việc chỉ dựa vào diện tích 452,7 m² để cho rằng hai giao dịch cùng đối tượng.

Với hợp đồng năm 2017 và 2019, luật sư cần phân tích hình thức, quyền của người chuyển nhượng và khả năng xác định đối tượng; không nên chỉ viện dẫn việc thiếu công chứng để kết luận giao dịch đương nhiên vô hiệu.

c) Kiểm tra chứng cứ về thanh toán và hiện trạng tài sản

Khi tranh chấp liên quan đến tiền, luật sư cần xác định số tiền, người giao, người nhận, thời điểm và mục đích thanh toán. Tài liệu có thể gồm giấy biên nhận, chứng từ chuyển khoản, sao kê, xác nhận công nợ hoặc trao đổi điện tử. Nếu thanh toán nhiều lần, cần đối chiếu từng lần với nghĩa vụ trong hợp đồng.

Trong giao dịch năm 2021, hợp đồng ghi giá 500 triệu đồng, trong khi ông Thành và ông Đỗ Đình Phẩm khai giá thực tế là 3,4 tỷ đồng. Ông Trọng, bà Dung chỉ thừa nhận giá theo hợp đồng. Do lời khai không thống nhất và không chứng minh được việc giao nhận, Hội đồng xét xử không có căn cứ xem xét khoản tiền 3,4 tỷ đồng. Tình tiết này cho thấy lời khai không thể thay thế chứng từ thanh toán.

Biên bản xem xét, thẩm định tại chỗ ngày 25/09/2025 ghi nhận cây bơ và tường rào, trong đó có phần do ông Trọng xây dựng. Tài liệu này làm rõ hiện trạng và quá trình đầu tư, nhưng không tự chứng minh quyền sử dụng đất.

d) Xây dựng lập luận từ hệ thống chứng cứ

Luật sư nên sắp xếp tài liệu theo thời gian và vấn đề cần chứng minh: hồ sơ địa chính về thửa 87b; hợp đồng công chứng năm 2018; giấy chứng nhận; tài liệu thế chấp; hợp đồng năm 2021 và hồ sơ đăng ký biến động sang tên ông Thành.

Chuỗi tài liệu này giúp giải thích vì sao các giao dịch năm 2018 và 2021 cần được đánh giá riêng với hợp đồng năm 2017. Luật sư cũng phải nhận diện tài liệu bất lợi và chuẩn bị giải thích mâu thuẫn, không chỉ lựa chọn chứng cứ có lợi.

Người đang bị khởi kiện và cần luật sư nghiên cứu hồ sơ, xây dựng phương án tranh tụng có thể tham khảo dịch vụ luật sư tranh tụng của Công ty Luật TNHH Everest. Phương án bảo vệ phải căn cứ vào tình tiết và tài liệu thực tế; không có bộ chứng cứ chung nào bảo đảm kết quả giống nhau cho mọi vụ án.

3. Hội đồng xét xử đánh giá chứng cứ trong vụ án dân sự như thế nào?

Chứng cứ do bị đơn cung cấp không đương nhiên được chấp nhận. Hội đồng xét xử xác định nghĩa vụ chứng minh, kiểm tra điều kiện và đánh giá mối liên hệ giữa các tài liệu trước khi quyết định yêu cầu có căn cứ hay không. Các điều luật dưới đây được viện dẫn theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, bản hợp nhất số 21/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026.

a) Xác định nghĩa vụ chứng minh và điều kiện của chứng cứ

Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định đương sự yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp phải cung cấp chứng cứ chứng minh yêu cầu có căn cứ; người phản đối cũng phải trình bày bằng văn bản và cung cấp chứng cứ, trừ trường hợp luật có quy định khác. Điều 93–95 quy định khái niệm, nguồn và cách xác định chứng cứ, gồm tài liệu, dữ liệu điện tử, vật chứng, lời khai, kết luận giám định, biên bản thẩm định và văn bản công chứng, chứng thực.

Hội đồng xét xử kiểm tra nguồn gốc, tính xác thực và điều kiện luật định. Tài liệu đọc được phải là bản chính, bản sao hợp pháp hoặc được cơ quan có thẩm quyền xác nhận; bản ghi âm, ghi hình phải rõ xuất xứ; dữ liệu điện tử cần xác định nguồn và nội dung. Điều 96, 97 quy định việc giao nộp, thu thập và đề nghị Tòa án hỗ trợ lấy tài liệu.

b) Đánh giá tính liên quan và giá trị chứng minh

Theo Điều 108, việc đánh giá chứng cứ phải khách quan, toàn diện, đầy đủ và chính xác. Tòa án xem xét từng chứng cứ, mối liên hệ, tính hợp pháp, tính liên quan và giá trị chứng minh. Hợp đồng có thể chứng minh giao dịch được xác lập nhưng chưa chắc chứng minh đã thanh toán; giấy chứng nhận cần được đối chiếu với hồ sơ nguồn gốc và biến động đất.

Trong vụ việc này, hai hợp đồng cùng ghi 452,7 m² nhưng Hội đồng xét xử đối chiếu loại đất, số thửa và hồ sơ tách thửa, không chỉ căn cứ vào diện tích. Lời khai về giá 3,4 tỷ đồng cũng được so sánh với hợp đồng và chứng từ; thiếu tài liệu giao nhận nên không có căn cứ xem xét khoản tiền theo lời khai.

Cần chú ý diện tích trong các tài liệu: hợp đồng năm 2018 ghi 452,7 m², gồm 349,7 m² đất ở đô thị và 103 m² đất trồng cây lâu năm; phần quyết định cuối cùng giao thửa 87b diện tích 443,7 m², gồm 349,7 m² đất ở và 94 m² đất trồng cây hàng năm khác, theo giấy chứng nhận DP 023801 được bản án dẫn lại. Khi sử dụng số liệu, phải nêu rõ nguồn, không gộp hai số thành một.

c) Xem xét chứng cứ thông qua tranh tụng và quyền của bị đơn

Điều 24 bảo đảm quyền tranh tụng: đương sự và người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp được giao nộp tài liệu, trình bày, đối đáp và nêu quan điểm về chứng cứ, pháp luật áp dụng. Hội đồng xét xử làm rõ vấn đề chưa rõ và căn cứ kết quả tranh tụng để ra bản án.

Theo Điều 72, quyền phản tố thuộc về bị đơn khi yêu cầu liên quan đến yêu cầu của nguyên đơn hoặc nhằm đối trừ nghĩa vụ. Luật sư tư vấn điều kiện, chuẩn bị chứng cứ và hỗ trợ bị đơn thực hiện quyền này; nếu đồng thời là người đại diện theo ủy quyền, luật sư chỉ hành động trong phạm vi ủy quyền. Điều 76 quy định người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp được thu thập, cung cấp chứng cứ, nghiên cứu hồ sơ và tham gia phiên tòa.

Vì vậy, Tòa án còn xem xét cách các bên giải thích, đối chiếu và phản bác chứng cứ tại phiên tòa.

4. Bị đơn cần làm gì để chứng cứ bảo vệ được quyền lợi của mình?

Bị đơn nên chuẩn bị chứng cứ ngay khi nhận được thông báo thụ lý hoặc biết mình có nguy cơ phát sinh tranh chấp. Chuẩn bị sớm giúp tránh thất lạc tài liệu và có thời gian kiểm tra những điểm bất lợi trong hồ sơ.

a) Trả lời rõ từng yêu cầu của nguyên đơn

Bị đơn cần đọc kỹ đơn khởi kiện, xác định nội dung nào thừa nhận và nội dung nào phản đối. Ý kiến nên nêu rõ lý do và tài liệu kèm theo. Nếu nguyên đơn cho rằng phần đất đã nhận chuyển nhượng chính là thửa đất bị đơn đang quản lý, bị đơn cần phản hồi về số thửa, diện tích, loại đất, ranh giới và quá trình đăng ký biến động. Nếu tranh chấp về tiền, cần nêu khoản nào đã thanh toán, khoản nào không thừa nhận và căn cứ của từng quan điểm.

b) Lưu giữ bản gốc và dữ liệu giao dịch

Bị đơn nên bảo quản hợp đồng, phụ lục, giấy chứng nhận, biên bản bàn giao, giấy biên nhận tiền, chứng từ chuyển khoản và văn bản trao đổi. Nếu thanh toán bằng tiền mặt, giấy nhận tiền nên ghi số tiền, ngày giao, mục đích và người nhận. Nếu chuyển khoản, cần lưu chứng từ và sao kê.

Đối với tin nhắn, thư điện tử, ghi âm và hình ảnh, nên giữ dữ liệu gốc, thông tin thời gian và tài khoản liên quan. Không tự ý chỉnh sửa, cắt ghép hoặc tạo lập tài liệu không phản ánh đúng sự việc. Tài liệu có nội dung có lợi nhưng không chứng minh được nguồn gốc vẫn có thể bị tranh luận về tính xác thực.

c) Chủ động thu thập và đề nghị Tòa án hỗ trợ

Theo Điều 97, đương sự có thể tự thu thập tài liệu bằng biện pháp luật định. Nếu tài liệu do cơ quan nhà nước, ngân hàng hoặc tổ chức công chứng quản lý mà bị đơn không thể tự lấy, có thể đề nghị Tòa án hỗ trợ trong trường hợp luật định. Đề nghị cần nêu tài liệu, cơ quan đang quản lý, tình tiết cần chứng minh và lý do không thể tự thu thập.

Nếu chứng cứ có nguy cơ bị tiêu hủy hoặc khó thu thập về sau, bị đơn có thể đề nghị bảo vệ chứng cứ theo Điều 110. Hồ sơ đất đai có thể gồm tài liệu địa chính, cấp giấy chứng nhận, tách thửa và đăng ký biến động; tranh chấp thanh toán có thể cần chứng từ ngân hàng hoặc xác nhận công nợ.

d) Giao nộp đúng thời hạn và cân nhắc sự hỗ trợ của luật sư

Bị đơn cần theo dõi thời hạn do Thẩm phán ấn định, lập danh mục tài liệu và giữ biên bản giao nhận. Việc giao nộp thực hiện theo Điều 96; tài liệu cũng cần được sao gửi hoặc thông báo cho bên còn lại theo quy định. Nếu không thể nộp đúng hạn vì lý do khách quan, cần giải trình và cung cấp tài liệu chứng minh lý do trong trường hợp luật yêu cầu.

Trong tranh chấp đất đai, luật sư có thể đối chiếu hợp đồng, giấy chứng nhận, hồ sơ địa chính và chứng từ thanh toán; xác định tài liệu còn thiếu, chuẩn bị lập luận và trình bày tại phiên tòa. Người có tranh chấp quyền sử dụng đất có thể tham khảo dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực đất đai, bất động sản của Công ty Luật TNHH Everest khi cần rà soát hồ sơ hoặc đánh giá phương án bảo vệ quyền lợi.

Kết luận

Bản án phúc thẩm số 28/2026/DS-PT cho thấy chứng cứ trực tiếp ảnh hưởng đến việc bảo vệ bị đơn: hồ sơ địa chính làm rõ đối tượng chuyển nhượng; hợp đồng, giấy chứng nhận và đăng ký biến động củng cố căn cứ giao dịch; chứng từ thanh toán giúp xác định khoản tiền có đủ cơ sở xem xét hay không. Việc không chứng minh được khoản 3,4 tỷ đồng khiến Tòa án không có căn cứ xem xét theo lời khai.

Với bị đơn, chứng cứ là nền tảng phản bác yêu cầu khởi kiện. Tài liệu cần rõ nguồn gốc, liên quan đến tranh chấp, được thu thập đúng trình tự và đặt trong mối liên hệ với chứng cứ khác. Người bị kiện cần xác định điều phải chứng minh, lưu giữ giấy tờ và giao nộp đúng hạn; khi vụ án phức tạp, luật sư có thể hỗ trợ rà soát hồ sơ.

 Nếu Quý vị đang gặp phải các vướng mắc pháp lý liên quan, hãy liên hệ ngay với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty Luật TNHH Everest để được hỗ trợ chuyên nghiệp và kịp thời. Quý vị có thể kết nối với chúng tôi qua Hotline (024) 66.527.527, Email info@everest.org.vn hoặc đến tư vấn trực tiếp tại các văn phòng của Công ty Luật TNHH Everest.