Tranh chấp công nợ hay lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản?

Một vụ việc điển hình: tranh chấp giữa Công ty MH (kinh doanh thức ăn chăn nuôi) và khách hàng (ông K)

Trong khoảng thời gian từ 2017 đến 2021, ông K lấy cám của Công ty MK cho để nuôi cá bè tại Hải Phòng. Sau đó, năm 2022, ông K có xác nhận nợ 2,6 tỷ đồng, nhưng trốn tránh, thay đổi chỗ ở. Hiện nay, theo xác minh của Công ty MK, thì khoảng 100 lồng cá bè của ông K vẫn hoạt động bình thường có doanh thu. Công ty MK khởi kiện ông K ra tòa Hải Phòng, các giấy triệu tập tòa án gửi tới địa chỉ mới của ông Khiêm tại Hà Nội nhưng ông K không nhận.

Với khoản nợ lên tới 2,6 tỷ đồng kéo dài từ năm 2017 đến năm 2021 là một minh chứng sống động cho thực trạng: khi con nợ thừa nhận nghĩa vụ nhưng lại cố tình thay đổi nơi cư trú, né tránh các cơ quan tư pháp trong khi cơ sở kinh doanh lồng cá bè vẫn thu lợi đều đặn. Câu hỏi đặt ra ở đây không còn là trách nhiệm dân sự nữa mà là dấu hiệu của tội Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Để bảo vệ quyền lợi hợp pháp, việc thuê luật sư tư vấn, sử dụng dịch vụ của luật sư tranh tụng chuyên nghiệp, hoặc sở hữu một luật sư riêng là những bước đi mang tính quyết định nhằm định hình cục diện và tìm ra lối thoát pháp lý tối ưu cho doanh nghiệp.

Phân tích cấu thành pháp lý của tội Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản

Theo quy định tại Điều 175 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017, tội Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản đòi hỏi cơ quan tố tụng phải chứng minh được chuỗi hành vi mang tính chất chuyển hóa ý chí từ hợp pháp sang bất hợp pháp. Khác với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (vốn dĩ ý chí gian dối có trước khi nhận tài sản), tội lạm dụng tín nhiệm xuất phát từ một quan hệ giao dịch hoàn toàn ngay thẳng, hợp pháp ban đầu, chẳng hạn như hợp đồng cung ứng vật tư nuôi trồng thủy sản của Công ty MH.

Hành vi phạm tội chỉ cấu thành khi và chỉ khi sau khi nhận được tài sản một cách hợp pháp thông qua thỏa thuận, chủ thể đã thực hiện một trong các hành vi khách quan: bỏ trốn nhằm chiếm đoạt tài sản; sử dụng thủ đoạn gian dối để tẩu tán; sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến không có khả năng hoàn trả; hoặc có điều kiện, khả năng hoàn trả nhưng cố tình không trả. Đối chiếu với vụ việc thực tế, việc ông K đã ký biên bản xác nhận nợ 2,6 tỷ đồng nhưng sau đó tự ý rời bỏ nơi cư trú tại Hải Phòng, chuyển đến Hà Nội và không tiếp nhận các văn bản tố tụng của Tòa án đã thỏa mãn cấu thành "bỏ trốn để chiếm đoạt tài sản". Đặc biệt hơn, việc xác minh cho thấy hệ thống 100 lồng cá bè của đối tượng tại Hải Phòng vẫn vận hành bình thường và tạo ra doanh thu ổn định là chứng cứ vững chắc chứng minh hành vi "có điều kiện, khả năng nhưng cố tình chây ỳ, không thực hiện nghĩa vụ hoàn trả".

Lưu ý pháp lý: Giá trị tài sản chiếm đoạt trong trường hợp này là 2,6 tỷ đồng, thuộc trường hợp đặc biệt nghiêm trọng được quy định tại Khoản 4 Điều 175 Bộ luật Hình sự với khung hình phạt tù từ 12 năm đến 20 năm. Bản chất của số nợ đã thay đổi hoàn toàn khi có sự xuất hiện của yếu tố trốn tránh ý chí tư pháp.

Sự bế tắc của thủ tục tố tụng dân sự khi thiếu sự ràng buộc hình sự

Khi đối diện với việc khách hàng không thanh toán, phản xạ tự nhiên của hầu hết các doanh nghiệp là tiến hành khởi kiện dân sự ra tòa án có thẩm quyền. Công ty MH đã thực hiện đúng quy trình này khi nộp đơn lên Tòa án tại Hải Phòng. Tuy nhiên, thủ tục dân sự thường bộc lộ những hạn chế lớn khi gặp phải các đối tượng "thiếu thiện chí chuyên nghiệp". Việc tống đạt giấy triệu tập đến địa chỉ mới của đối tượng tại Hà Nội bị từ chối tiếp nhận khiến vụ án rơi vào tình trạng đình trệ kéo dài.

Mặc dù theo quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự, Tòa án có thể thực hiện thủ tục niêm yết công khai và tiến hành xét xử vắng mặt bị đơn, nhưng chặng đường từ lúc có bản án dân sự cho đến khi thi hành được cơ quan thi hành án dân sự thực tế cưỡng chế tài sản là một hành trình gian nan, tốn kém thời gian và tiền bạc. Trong thời gian đó, đối tượng hoàn toàn có thể âm thầm tẩu tán dòng tiền phát sinh từ 100 lồng cá bè bằng cách chuyển quyền sở hữu cho người thân hoặc người đứng tên hộ. Sự bất lực mang tính kỹ thuật này đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi chiến lược sang hướng hình sự hóa một cách đúng đắn thông qua việc thuê luật sư tư vấn để chuyển trọng tâm sang cơ quan điều tra.

Vai trò chiến lược của Luật sư trong giải quyết công nợ phức tạp

- Thuê luật sư tư vấn để tái cấu trúc hồ sơ và định hướng chiến lược:

Giai đoạn đầu tiên và quan trọng nhất khi xử lý một khoản nợ "khó đòi" có dấu hiệu tội phạm là việc doanh nghiệp cần chủ động thuê luật sư tư vấn. Một luật sư tư vấn giỏi sẽ không lập tức khuyên khách hàng đi kiện hay đi tố cáo ngay, mà họ sẽ tiến hành rà soát toàn bộ "sức khỏe" của bộ hồ sơ pháp lý. Họ phân tích các điều khoản hợp đồng mua bán cám, giá trị pháp lý của biên bản đối chiếu công nợ, chứng cứ giao nhận hàng hóa qua các năm từ 2017 đến 2021.

Luật sư tư vấn sẽ đóng vai trò là kiến trúc sư vạch ra lộ trình thu thập chứng cứ về hành vi bỏ trốn và chứng cứ về năng lực tài chính hiện tại của con nợ (thông tin 100 lồng cá bè). Từ đó, họ soạn thảo Đơn tố giác tội phạm đạt chuẩn quy chuẩn pháp lý, gửi đến đúng cơ quan điều tra có thẩm quyền, tránh việc đơn thư bị chuyển lòng vòng hoặc bị bác đơn do không đủ căn cứ cấu thành tội phạm hình sự.

Sự sắc bén của luật sư tranh tụng tại các cơ quan tố tụng: Khi vụ việc được chuyển dịch sang cơ quan điều tra hoặc tiếp tục diễn biến tại Tòa án, vai trò của luật sư tranh tụng trở nên không thể thay thế. Luật sư tranh tụng là người trực tiếp tham gia vào các buổi làm việc, đối chất, bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho doanh nghiệp trước cơ quan công an, viện kiểm sát và tòa án. Trong vụ việc này, luật sư tranh tụng sẽ chủ động kiến nghị Cơ quan Cảnh sát điều tra áp dụng các biện pháp ngăn chặn như tạm hoãn xuất cảnh đối với ông K, phát lệnh truy tìm hoặc truy nã nếu đối tượng tiếp tục trốn tránh bỏ trốn khỏi nơi cư trú.

Đồng thời, đối với tài sản là 100 lồng cá bè đang hoạt động tại Hải Phòng, luật sư tranh tụng sẽ thực hiện các thủ tục pháp lý yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời hoặc kê biên tài sản để đảm bảo thi hành án, ngăn chặn triệt để hành vi tẩu tán nguồn thu. Tại phiên tòa, bằng lập luận sắc bén và hệ thống chứng cứ logic, luật sư tranh tụng sẽ chứng minh rõ ràng mục đích chiếm đoạt tài sản của bị cáo, buộc đối tượng phải lựa chọn giữa việc trả lại tiền để được giảm nhẹ hình phạt hoặc đối mặt với mức án tù nghiêm khắc. 

- Tiêu chí so sánh thủ tục tố tụng dân sự thủ tục tố tụng hình sự:

Mục đích cốt lõi: thủ tục tố tụng dân sự để đòi lại quyền lợi, tài sản dân sự; thủ tục tố tụng hình sự nhằm răn đe, trừng trị tội phạm và thu hồi tài sản bị chiếm đoạt.

Áp lực đối với con nợ: thủ tục tố tụng dân sự tạo áp lực với con nợ thấp, họ dễ chây ỳ, trốn tránh, tẩu tán tài sản; thủ tục tố tụng hình sự sẽ tạo áp lực rất cao, con nợ có nguy cơ bị khởi tố, bắt giam, án tù lên đến 20 năm.

Biện pháp ngăn chặn: thủ tục tố tụng dân sự bị hạn chế, thủ tục phê duyệt khắt khe; thủ tục tố tụng hình sự biện pháp ngăn chặn sẽ rất mạnh mẽ, việc kê biên, phong tỏa tài sản, tạm hoãn xuất cảnh nhanh chóng.

Vai trò của luật sư: thủ tục tố tụng dân sự là đại diện ủy quyền, bảo vệ quyền lợi tại tòa án; thủ tục tố tụng hình sự là tham mưu chiến lược, thúc đẩy cơ quan điều tra, tranh tụng bảo vệ.

Tầm quan trọng mang tính phòng ngừa của luật sư riêng đối với doanh nghiệp

Nhìn rộng hơn từ bài học đắt giá của Công ty MH, việc để một khoản nợ tích tụ suốt 05 năm lên đến con số 2,6 tỷ đồng cho thấy một lỗ hổng lớn trong quản trị rủi ro công nợ của doanh nghiệp. Đây chính là lý do vì sao các doanh nghiệp hiện đại ngày nay cần thiết lập cơ chế bảo vệ từ sớm bằng cách sử dụng dịch vụ luật sư riêng. Khác với luật sư vụ việc chỉ xuất hiện khi "sự đã rồi", một luật sư riêng hoặc luật sư nội bộ thường xuyên sẽ đồng hành cùng dòng chảy kinh doanh của doanh nghiệp.

Luật sư riêng sẽ thiết lập quy trình đánh giá tín nhiệm khách hàng, đưa ra hạn mức công nợ an toàn, soạn thảo các điều khoản hợp đồng chặt chẽ có biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ (như thế chấp tài sản, bảo lãnh bên thứ ba). Nếu Công ty MH có sự đồng hành của một luật sư riêng ngay từ năm 2017, khi khoản nợ có dấu hiệu vượt quá ngưỡng an toàn hoặc khi khách hàng bắt đầu chậm thanh toán quá 03 kỳ liên tiếp, luật sư riêng đã lập tức phát tín hiệu cảnh báo, áp dụng các biện pháp pháp lý ngăn chặn, không để khoản nợ kéo dài nhiều năm và chuyển hóa thành một vụ án hình sự phức tạp như hiện tại.

Vụ việc giữa Công ty MH và ông K không còn dừng lại ở một tranh chấp thương mại thông thường mà đã hội tụ đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Sự chây ỳ, thay đổi chỗ ở nhằm né tránh nghĩa vụ pháp lý trong khi vẫn thụ hưởng nguồn lợi từ 100 lồng cá bè là hành vi thách thức pháp luật cần phải bị xử lý nghiêm bằng các chế tài hình sự.

Để giải quyết dứt điểm tình trạng này, doanh nghiệp cần nhanh chóng thuê luật sư tư vấn để hoàn thiện hồ sơ tố giác tội phạm gửi đến Cơ quan Cảnh sát điều tra, đồng thời phối hợp chặt chẽ với luật sư tranh tụng nhằm áp dụng các biện pháp khẩn cấp phong tỏa tài sản của đối tượng tại Hải Phòng. Về lâu dài, việc sở hữu một luật sư riêng là giải pháp căn cơ giúp doanh nghiệp xây dựng bộ màng lọc rủi ro vững chắc, đảm bảo sự phát triển bền vững và an toàn pháp lý tối đa trên thương trường.

Bài viết chỉ mang tính tham khảo, không phải văn bản tư vấn pháp lý chính thức. Quý Vị nếu có vướng mắc có liên quan, có thể liên hệ với các luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty Luật TNHH Everest để được hỗ trợ. Hotline: (024) 66.527.527, Email: info@everest.org.vn hoặc Trực tiếp tại các văn phòng của Công ty Luật TNHH Everest.