Tranh chấp thừa kế: Khi nào di chúc bị hủy?

1. Từ vụ án thực tế đến bài học tranh chấp thừa kế

Trong hoạt động tư vấn pháp lý dân sự, các mâu thuẫn phát sinh sau khi người để lại di sản qua đời thường chứa đựng nhiều cay đắng. Việc phân tích vụ án thực tế dưới đây giúp người đọc nhận diện những lỗ hổng pháp lý để phòng ngừa rủi ro cho gia đình mình.

Bản án: Tôn trọng di nguyện hợp pháp của người đã khuất

Trong vụ án xét xử phúc thẩm vào tháng 7 năm 2024 tại tòa án nhân dân tỉnh Quảng Bình, vụ việc xuất phát từ đơn khởi kiện của ông Trần Khánh H (nguyên đơn) đối với em ruột là ông Trần Văn H1 (bị đơn).

Trước đó, vào ngày 06/8/2020, cụ Trần Văn H2 (bố của nguyên đơn và bị đơn) đã lập di chúc tại văn phòng công ty L1 (thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình). Di chúc do cụ H2 ký tên, điểm chỉ trước 03 người làm chứng, giao toàn bộ di sản cho bị đơn H1 quản lý để thờ cúng, tu bổ lăng mộ, nhà thờ và nuôi dưỡng người em bị mất năng lực hành vi dân sự là ông Trần Minh Đ (bị tòa án tuyên bố mất năng lực từ năm 2007).

Năm 2022, cụ H2 qua đời. Đầu năm 2024, nguyên đơn H nộp đơn khởi kiện yêu cầu tòa án tuyên bố bản di chúc ngày 06/8/2020 vô hiệu, chia di sản theo pháp luật và chỉ định nguyên đơn làm người giám hộ cho ông Đ. Ngày 15/7/2024, Tòa án nhân dân thành phố Đồng Hới ban hành Bản án dân sự sơ thẩm số 26/2024/DS-ST, căn cứ vào việc hỏi ý kiến ông Đ tại phiên tòa ("xin ở với nguyên đơn") để giao ông Đ cho nguyên đơn giám hộ, đồng thời tạm giải quyết bằng quyết định riêng.

Bị đơn H1 kháng cáo trong hạn luật định. Tòa án cấp phúc thẩm đã sửa bản án sơ thẩm, nhận định di chúc của cụ H2 là hợp pháp nên cần tôn trọng ý chí của người lập di chúc. Đồng thời, tòa phúc thẩm chỉ ra điểm cần rút kinh nghiệm chuyên môn của cấp sơ thẩm: việc hỏi ý kiến người mất năng lực hành vi dân sự để làm căn cứ chỉ định người giám hộ là chưa phù hợp quy định pháp luật. Tòa cấp phúc thẩm tuyên giao cho bị đơn H1 làm người giám hộ cho ông Đ và quản lý di sản, bị đơn không phải chịu án phí phúc thẩm.

Từ diễn biến vụ án trên, bài học quan trọng nhất dành cho các gia đình là nhận diện những hệ lụy pháp lý và thực tế khi phát sinh tranh chấp di sản:

Sự tổn thương tình cảm gia đình: Khi một thành viên đệ đơn đòi hủy di chúc, chốn pháp đình trở thành nơi những người ruột thịt phải đối chất. Mối quan hệ anh em dễ rơi vào rạn nứt khó hàn gắn sau khi vụ án kết thúc.

Bới vết tìm sơ hở hình thức của di chúc: Các vụ kiện yêu cầu tuyên di chúc vô hiệu thường bùng phát khi người thừa kế nhận thấy quyền lợi không như kỳ vọng. Họ có thể bấu víu vào các lỗi hình thức, quy trình lập di chúc hoặc nghi ngờ năng lực minh mẫn của người lập di chúc để yêu cầu hủy bỏ văn bản.

Nguy cơ tài sản bị phong tỏa: Khi tòa án thụ lý tranh chấp, nếu có yêu cầu của đương sự, tòa án có thể ban hành quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phong tỏa tài sản. Việc này khiến nhà đất bị tạm dừng giao dịch, chuyển nhượng hoặc xây dựng trong suốt thời gian tố tụng.

Gánh nặng án phí dân sự có giá ngạch: Theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, án phí tranh chấp thừa kế được tính theo giá ngạch tài sản. Các bên được chia di sản sẽ chịu án phí tương ứng với kỷ phần được hưởng, riêng phần yêu cầu khởi kiện bị tòa án bác bỏ thì người khởi kiện phải chịu án phí sơ thẩm tương ứng, có thể lên tới hàng trăm triệu đồng.

2. Vai trò của luật sư: Bảo vệ di nguyện và giải quyết tranh chấp thừa kế

Khi biến cố tranh chấp nổ ra, việc tự mình tranh luận dựa trên cảm tính rất dễ dẫn đến những sơ suất về thủ tục tố tụng. Sự hỗ trợ từ tổ chức hành nghề luật sư chuyên nghiệp giúp bảo vệ di nguyện của người quá cố và tối ưu quyền lợi cho đương sự.

Để chống lại yêu cầu tuyên di chúc vô hiệu, các chuyên gia dịch vụ luật sư tranh tụng sẽ tiến hành thu thập chứng cứ chứng minh di chúc đáp ứng đầy đủ điều kiện theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.

Trích Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 về điều kiện di chúc hợp pháp: "1. Di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện sau đây: a) Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép; b) Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định của luật."

Luật sư sẽ hỗ trợ trích lục hồ sơ y tế chứng minh năng lực hành vi dân sự của người lập di chúc, thu thập lời khai của những người làm chứng để khẳng định giao dịch lập di chúc hoàn toàn tự nguyện.

Đối với các vụ án có liên quan đến người yếu thế, luật sư sẽ giúp Tòa án đánh giá đúng quy định pháp luật về giám hộ, tránh những sơ suất trong việc xác định ý chí của người mất năng lực hành vi dân sự. Trích Điều 54 Bộ luật Dân sự 2015 về cử, chỉ định người giám hộ: "1. Trường hợp không có người giám hộ đương nhiên theo quy định tại Điều 52 và Điều 53 của Bộ luật này thì Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ có trách nhiệm cử người giám hộ. 2. Trường hợp có tranh chấp giữa những người giám hộ quy định tại Điều 52 và Điều 53 của Bộ luật này về người giám hộ hoặc tranh chấp về việc cử người giám hộ thì Tòa án chỉ định người giám hộ."

Dựa trên quy định về người giám hộ đương nhiên (Điều 53) và điều kiện của cá nhân làm người giám hộ (Điều 49 Bộ luật Dân sự 2015), luật sư sẽ chứng minh ai là người có đủ điều kiện chăm sóc và bảo vệ tốt nhất lợi ích của người được giám hộ.

Luật sư đóng vai trò trung gian phân tích bài toán chi phí - lợi ích, giúp các đương sự hiểu rõ rủi ro về án phí và thời gian tố tụng để hướng tới giải pháp hòa giải. Nếu không thể hòa giải, luật sư sẽ hướng dẫn đương sự thực hiện quyền kháng cáo, nộp tiền tạm ứng án phí đúng thời hạn theo Điều 272, Điều 273 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 để bảo vệ quyền lợi ở cấp phúc thẩm.

3. Những việc cần thiết khi muốn chủ động phòng ngừa tranh chấp di sản

Để phòng ngừa tranh chấp thừa kế sau khi người để lại di sản qua đời, các gia đình nên chủ động thực hiện checklist pháp lý sau:

1. Lập di chúc công chứng hoặc chứng thực hợp pháp

Mặc dù di chúc tự viết tay vẫn có hiệu lực nếu đáp ứng điều kiện luật định, việc lập di chúc có công chứng hoặc chứng thực giúp đảm bảo tối đa độ an toàn pháp lý. Công chứng viên sẽ trực tiếp kiểm tra năng lực hành vi dân sự của người lập di chúc, giảm thiểu nguy cơ bị khởi kiện hủy di chúc sau này.

2. Quy định rõ người quản lý di sản và nghĩa vụ đi kèm

Trong di chúc, cần chỉ định cụ thể người quản lý di sản, quyền hạn và nghĩa vụ liên quan. Nếu gia đình có người thân bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự, nên ghi rõ khoản tài chính trích từ di sản để nuôi dưỡng và chỉ định người giám hộ phù hợp.

3. Rà soát pháp lý tài sản đưa vào di chúc

Tài sản đem định đoạt trong di chúc phải thuộc quyền sở hữu, sử dụng hợp pháp của người lập di chúc. Đương sự có thể sử dụng dịch vụ giải quyết tranh chấp đất đai để rà soát giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, tránh tình trạng tài sản đang có tranh chấp hoặc bị kê biên.

4. Phân định rõ tài sản riêng và tài sản chung vợ chồng

Khi một bên vợ hoặc chồng chết, khối tài sản chung thường được chia đôi trước theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, chỉ phần tài sản thuộc sở hữu của người chết (bao gồm tài sản riêng và một nửa tài sản chung) mới được coi là di sản thừa kế. Việc phân định rõ ràng giúp tránh việc mang cả phần tài sản của người còn sống ra chia thừa kế. (Quý vị có thể tham khảo tư vấn luật hôn nhân gia đình để nắm rõ quy định về chia tài sản vợ chồng).

4. Câu hỏi thường gặp về tranh chấp di chúc và thừa kế

Di chúc bằng văn bản không công chứng có bắt buộc phải có người làm chứng không?

Không bắt buộc trong mọi trường hợp. Theo Điều 630 và Điều 633 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc do người lập tự tay viết và ký tên thì không bắt buộc phải có người làm chứng. Tuy nhiên, nếu nhờ người khác viết hoặc đánh máy thì bắt buộc phải có ít nhất 02 người làm chứng theo Điều 634. Việc công chứng hoặc chứng thực di chúc vẫn được khuyến khích để tăng độ an toàn pháp lý và giảm nguy cơ bị khởi kiện tuyên vô hiệu.

Người mất năng lực hành vi dân sự phát biểu tại phiên tòa có được làm căn cứ không?

Người bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự không tự mình thực hiện các giao dịch dân sự. Lời khai hay ý kiến của họ không phải là căn cứ pháp lý duy nhất để Tòa án chỉ định người giám hộ; Tòa án phải xem xét toàn diện điều kiện của người giám hộ và lợi ích tốt nhất của người được giám hộ theo quy định pháp luật.

Án phí tranh chấp thừa kế được tính như thế nào?

Án phí tranh chấp thừa kế là án phí dân sự có giá ngạch, tính theo tỷ lệ phần trăm dựa trên giá trị tài sản theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14. Các bên được chia di sản chịu án phí tương ứng với kỷ phần tài sản được hưởng. Riêng đối với phần yêu cầu khởi kiện bị Tòa án bác bỏ (như yêu cầu tuyên di chúc vô hiệu), người khởi kiện phải chịu án phí sơ thẩm tương ứng.

Tranh chấp di sản thừa kế là vấn đề pháp lý phức tạp ảnh hưởng trực tiếp đến tài sản và tình cảm gia đình. Việc chủ động lập di chúc hợp pháp hoặc tham vấn ý kiến luật sư khi có tranh chấp là giải pháp an toàn để bảo vệ quyền lợi.

Nếu Quý vị đang gặp phải các vướng mắc pháp lý liên quan, hãy liên hệ ngay với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty Luật TNHH Everest để được hỗ trợ chuyên nghiệp và kịp thời. Quý vị có thể kết nối với chúng tôi qua Hotline (024) 66.527.527, Email info@everest.org.vn hoặc đến tư vấn trực tiếp tại các văn phòng của Công ty Luật TNHH Everest.