Từ đấu trường La Mã đến phòng xử án: Bài học về tinh thần thượng tôn pháp

I. TỪ ĐẤU TRƯỜNG ĐIỆN ẢNH ĐẾN BÀI HỌC CỦA LỊCH SỬ

1. Một bộ phim về quyền lực không có phanh

Trong phim, hoàng đế Marcus Aurelius muốn trao quyền lại cho Viện Nguyên lão thay vì truyền ngôi cho con trai. Commodus biết chuyện, giết cha và tự mình lên ngôi. Maximus, người được hoàng đế tin cậy nhất, lập tức trở thành kẻ bị truy sát.

Cần nói rõ: đây là điện ảnh, không phải sử liệu. Nhân vật Maximus là hư cấu. Các sử gia cho rằng Marcus Aurelius không hề có kế hoạch khôi phục nền Cộng hòa như trong phim, và hai cha con từng đồng trị vì từ năm 177 đến khi Marcus qua đời năm 180. Commodus (trị vì 180–192) thì có thật, từng xuống đấu trường thi đấu như một võ sĩ giác đấu và chết năm 192 do bị chính bạn tập vật Narcissus siết cổ, chứ không chết trên sàn đấu như trong phim.

Dù vậy, phần lõi mà bộ phim muốn kể vẫn rất đáng suy ngẫm: điều gì xảy ra khi một người nắm toàn bộ quyền lực mà không ai, không điều luật nào có thể ngăn lại.

2. Từ "ngón tay cái" của hoàng đế đến những bức tường pháp lý của nhân loại

Trên khán đài, một cử chỉ của Commodus đủ quyết định sống chết của người thua cuộc. Chi tiết này cũng gây tranh cãi trong giới nghiên cứu (hướng ngón tay cái thực sự mang nghĩa gì ở thời La Mã vẫn chưa ngã ngũ), nhưng ý nghĩa chính trị thì rõ: không có bộ luật nào giữa con người và quyền sinh sát. Đó là mô hình quản trị bằng ý chí cá nhân, hay rule of man.

Người La Mã không thiếu tư tưởng pháp lý. Cicero, sống trong thời Cộng hòa trước khi đế chế ra đời, cho rằng tự do chỉ có được khi mọi người, kể cả người cầm quyền, cùng chịu sự ràng buộc của pháp luật. Lịch sử sau đó đã đi qua nhiều cột mốc để biến ý tưởng ấy thành thiết chế:

• Magna Carta (1215): nhà vua nước Anh buộc phải chấp nhận rằng quyền lực của mình có giới hạn do luật định.
• John Locke (1689): con người sinh ra đã có quyền sống, quyền tự do và quyền sở hữu tài sản. Nhà nước tồn tại để bảo vệ các quyền ấy. Maximus mất cả ba trong vài phút.
• Montesquieu (1748): quyền lực dễ bị lạm dụng, nên phải chia thành lập pháp, hành pháp, tư pháp và để chúng kiềm chế lẫn nhau. Commodus thì gom tất cả vào tay mình.
• Immanuel Kant: con người là mục đích tự thân, không bao giờ chỉ là công cụ. Nhưng với Commodus, Maximus chỉ là một món giải trí cho đám đông.

II. NĂM "TẤM KHIÊN" PHÁP LÝ MÀ MAXIMUS KHÔNG CÓ

1. Pháp quyền hình thức và pháp quyền nội dung

Khoa học pháp lý hiện đại nhìn Nhà nước pháp quyền ở hai tầng. Tầng hình thức đòi hỏi luật phải được ban hành đúng thẩm quyền, công khai, rõ ràng, có thể dự đoán và không có hiệu lực hồi tố bất lợi. Tầng nội dung đi xa hơn: một đạo luật ban hành đúng thủ tục vẫn có thể là luật bất công nếu nó phục vụ phân biệt đối xử hay đàn áp, như chế độ Apartheid ở Nam Phi từng cho thấy. Vì vậy pháp quyền đích thực phải đi cùng nhân quyền và công lý.

2. Năm trụ cột, năm câu hỏi dành cho đấu trường

Hãy thử đặt cuộc đời Maximus cạnh năm trụ cột quen thuộc của Nhà nước pháp quyền:

• Thượng tôn hiến pháp và pháp luật: mọi cá nhân, tổ chức, kể cả người đứng đầu, đều phải tuân theo luật. Commodus đứng trên mọi quy tắc nên lệnh miệng của ông ta chính là luật.
• Giới hạn quyền lực nhà nước: quyền lực bị ràng buộc bởi quyền con người và bởi cơ chế phân công, kiểm soát. Ở đế chế trong phim, Viện Nguyên lão chỉ còn là đồ trang trí.
• Độc lập của tư pháp: thẩm phán chỉ tuân theo pháp luật, không chịu chi phối của quyền lực chính trị hay kinh tế. Trong phim, không có tòa án nào để Maximus bước vào.
• Bảo vệ quyền con người, quyền công dân: công dân được làm những gì pháp luật không cấm, còn cơ quan nhà nước chỉ được làm những gì pháp luật cho phép. Nguyên tắc này đảo ngược hoàn toàn logic "ý muốn của hoàng đế".
• Minh bạch, giải trình và công lý thủ tục: suy đoán vô tội, quyền có người bào chữa, quyền được xét xử công bằng. Maximus bị tuyên án trước khi kịp nói một lời.

Bạn sẽ thấy cả năm trụ cột đều xoay quanh một ý: quyền lực phải đi qua thủ tục, và thủ tục phải bảo vệ con người.

III. GIÁ TRỊ THỰC TIỄN: PHÁP QUYỀN TRONG ĐỜI SỐNG VÀ KINH DOANH HÔM NAY

Nhà nước pháp quyền không chỉ là chuyện của các triết gia hay của những người bị xét xử. Nó tác động đến túi tiền, danh tiếng và cả cách chúng ta lướt mạng mỗi ngày.

1. Không nhà đầu tư nào muốn bước vào đấu trường

Nếu tài sản có thể bị tước đoạt bằng một cái gật đầu, hợp đồng có thể bị xé bằng một mệnh lệnh miệng, thì không ai dám đầu tư dài hạn. Pháp luật minh bạch bảo vệ quyền sở hữu, bảo đảm hợp đồng được thực thi, giảm chi phí giao dịch và tạo niềm tin cho nhà đầu tư trong và ngoài nước. Trong kinh tế tri thức, bảo hộ sở hữu trí tuệ còn là điều kiện để sáng tạo có giá. Với doanh nghiệp, "thượng tôn pháp luật" vì thế là một yếu tố của quản trị rủi ro, không phải khẩu hiệu.

2. Khi đám đông trở thành quan tòa

Quyền lực của Commodus dựa rất nhiều vào tiếng reo hò của khán đài. Phiên bản hiện đại của khán đài chính là mạng xã hội, nơi một vụ việc có thể bị "kết án" bằng hàng nghìn bình luận trước khi cơ quan có thẩm quyền đưa ra kết luận. Nguyên tắc suy đoán vô tội nhắc rằng cảm xúc của đám đông không phải là bản án. Một người chỉ bị coi là có tội khi có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.

3. Những bài toán mới của kỷ nguyên số

Thuật toán đang tham gia chấm điểm tín dụng, xét duyệt phúc lợi và cả hỗ trợ ra quyết định. Câu hỏi quen thuộc của pháp quyền trở lại dưới hình thức mới: ai chịu trách nhiệm khi thuật toán sai, người bị ảnh hưởng có được giải thích và khiếu nại không? Cùng lúc, dữ liệu cá nhân đòi hỏi những ranh giới rõ ràng trước sự thu thập của cả cơ quan công quyền lẫn doanh nghiệp công nghệ. Việt Nam đang từng bước hoàn thiện khung pháp lý cho các lĩnh vực này, và đây sẽ là một trong những phép thử lớn của pháp quyền trong những năm tới.

IV. KẾT LUẬN

Câu chuyện của Maximus là bi kịch của một thế giới thiếu luật chơi chung: người có quyền lực nhất cũng là người duy nhất quyết định luật chơi. Nhà nước pháp quyền ra đời để thay thế thế giới ấy bằng một thỏa thuận ngược lại, rằng quyền lực chỉ chính đáng khi đi qua pháp luật, và pháp luật chỉ có giá trị khi bảo vệ con người.

Với Việt Nam, Hiến pháp 2013 cùng các đạo luật cụ thể hóa đã đặt ra những "tấm khiên" rõ ràng: suy đoán vô tội, quyền bào chữa, xét xử độc lập, bình đẳng trước pháp luật. Còn việc những quy định ấy được thực thi đến đâu là hành trình dài hơi, phụ thuộc vào cả người làm luật, người áp dụng luật lẫn mỗi công dân biết mình có những quyền gì.

Lần tới xem lại Võ sĩ giác đấu, có lẽ bạn sẽ chú ý đến một điều ít ai để ý: điều đáng sợ nhất trong phim không phải thanh kiếm, mà là việc không có một phiên tòa nào để bước vào.

Đồng hành pháp lý cùng Công ty Luật TNHH Everest

Thấu hiểu và vận dụng tinh thần thượng tôn pháp luật là nền tảng cho mọi hoạt động quản trị, kinh doanh và tuân thủ. Nếu Quý khách hàng đang cần tư vấn chuyên sâu về pháp luật doanh nghiệp, giải quyết tranh chấp hoặc các vấn đề pháp lý phức tạp, đội ngũ luật sư của chúng tôi luôn sẵn sàng hỗ trợ. Hotline: (024) 66.527.527, Email: info@everest.org.vn hoặc trực tiếp tại các văn phòng của Công ty Luật TNHH Everest.