Pháp trị: dùng uy quyền răn đe, dùng lợi lộc dụ dỗ, bề tôi sẽ dốc sức

I- DÙNG QUYỀN UY ĐỂ RĂN ĐE, DÙNG LỢI LỘC ĐỂ DỤ DỖ, BỀ TÔI PHẢI DỐC HẾT SỨC

1- 'Uy - Hách - Lợi - Dụ - Sứ - Thần - Hiệu - Lực

Pháp trị (tiêu biểu là tư tưởng của Hàn Phi Tử), bản chất của quản trị quốc gia không dựa trên đạo đức nhân nghĩa giới hạn của Nho giáo, mà dựa trên sự tỉnh táo, thực tế và thấu suốt bản tính con người. Nhân tính theo góc nhìn Pháp trị vốn dĩ ích kỷ, hướng về lợi ích, né tránh tác hại (xu lợi tị hại).

Theo Hàn Phi Tử, để khiến cho người hữu dụng về dưới trướng của mình, đem sức lực phục vụ mình, hoǎc để khiến cho thuộc hạ của mình tận tâm làm việc tốt hơn, ngoài viêc quản lý bề tôi dựa vào kỷ cương pháp luật, nguời thống trị thông minh còn cần sử dụng biện pháp "vừa đe doa vừa dụ dỗ". Phần vì e sợ quyền uy của nhà vua, phần vì ham muốn bổng lộc nhà vua ban tặng, nên bề tôi sẽ nỗ lực làm việc. 

Do đó, hệ thống công cụ 'Uy - Hách - Lợi - Dụ - Sứ - Thần - Hiệu - Lực' chính là bộ quy trình vận hành hoàn chỉnh của thuật trị nước và thuật dùng người, được xây dựng dựa trên kiềng ba chân vững chắc: Pháp (luật lệ), Thế (quyền uy), và Thuật (mưu lược).

- Nhóm công cụ củng cố 'Thế'

Thế là quyền lực vị trí, là chiếc ghế và chiếc vương miện ban cho người đứng đầu quyền sinh, quyền sát. Để duy trì 'Thế', nhà cai trị phải dùng Uy và Hách.

Uy nghiêm, thần thế (uy): là cái thế tối cao của bậc quân chủ khiến kẻ dưới không dám nhờn, không dám mưu phản. Uy không đến từ việc hét to, mà đến từ sự cô độc, thấu thị và nắm giữ tuyệt đối quyền lực tối cao. Kẻ làm vua nếu mất "Uy", để bề tôi lấn lướt thì quốc gia tất loạn.

Răn đe, hiển hách (hách): Là việc biểu dương sức mạnh khốc liệt của hình phạt (Trừng phạt công khai, nghiêm minh). Pháp trị chủ trương "hình phạt nặng cho lỗi nhỏ" để răn đe kẻ có ý định phạm lỗi lớn. 'Hách' tạo ra một rào cản tâm lý khiến thần dân và quan lại kính sợ, không dám vượt qua lằn ranh pháp luật.

- Nhóm công cụ vận hành 'Pháp':

Để hướng trăm họ và quan lại làm theo ý chí của mình, nhà cai trị sử dụng hai đòn bẩy tâm lý cơ bản nhất của con người: ham muốn và sợ hãi. Đây chính là cơ chế "Thưởng - Phạt" trong Pháp trị.

Lợi ích, ban thưởng (lợi): Pháp trị dùng "Lợi" làm mồi nhử để kích thích động lực. Thưởng phải hậu, phải sòng phẳng và đúng người đúng việc (như hệ thống quân công tước của nhà Tần: cứ chặt được đầu địch là được phong đất, phong chức). Lợi ích thiết thực biến ham muốn cá nhân thành sức mạnh của quốc gia.

Dẫn dắt, định hướng (dụ): trong Pháp trị, "Dụ" không phải là lừa lọc tầm thường, mà là nghệ thuật đặt ra các tiêu chuẩn, khuôn mẫu để định hướng hành vi của đám đông. Bằng cách công bố rõ ràng luật lệ (Pháp phải hiển hiện), nhà cai trị "dẫn dụ" nhân dân đi vào con đường có lợi cho đại cuộc (như chăm lo canh nông và rèn luyện chiến đấu) và tránh xa những điều cấm kỵ.

- Nhóm công cụ thực thi 'Thuật':

Thuật là phương pháp bí mật của vua để kiểm soát quan lại, phòng chống kết bè cánh và phản nghịch.

Sai khiến, ủy nhiệm (sứ): là nghệ thuật dùng người, đặt đúng người vào đúng việc dựa trên năng lực thực tế chứ không dựa trên danh tiếng hay quan hệ. Vua ban quyền chức (Sứ) cho đại thần nhưng luôn giám sát chặt chẽ hành vi của họ, không để họ lạm quyền hoặc tích lũy quyền lực riêng.

Thần tốc, bí hiểm (thần): là cốt lõi của Thuật trị nhân. Hành tung, suy nghĩ và ý định của nhà cai trị phải "thần bí" như quỷ thần, không để lộ ra ngoài. Hàn Phi Tử cho rằng, nếu vua lộ ra điều mình ghét, quan lại sẽ giấu đi; nếu lộ ra điều mình thích, quan lại sẽ giả vờ làm theo để nịnh bợ. Vua phải tĩnh lặng, giấu mình để quan lại tự bộc lộ bản chất.

- Nhóm đích đến cuối cùng hiệu lực:

Mọi biện pháp tư tưởng, luật pháp hay thủ thuật đều vô nghĩa nếu không mang lại kết quả thực tế cho quốc gia. Đây chính là tính thực dụng tối cao của Pháp trị.

Hiệu quả, hình danh hợp nhất (hiệu): Pháp trị có một phương pháp kiểm tra quan lại gọi là "Hình danh tham đồng" (đối chiếu giữa lời nói/chức danh và hiệu quả công việc thực tế). Nói được phải làm được. Giao việc mà kết quả vượt quá hoặc không đạt so với cam kết ban đầu đều bị phạt. "Hiệu" bảo đảm bộ máy hành chính vận hành chính xác như một chiếc đồng hồ.

Thực lực quốc gia (lực): cái đích cuối cùng của học thuyết Pháp trị là tích lũy thực lực cho đất nước. Thực lực đó cấu thành từ hai yếu tố cốt lõi: Kinh tế mạnh (Phú quốc) và Quân đội mạnh (Cường binh). Mọi nguồn lực, từ luật pháp, thưởng phạt cho đến nghệ thuật dùng người, đều phải phục vụ cho việc gia tăng "Lực" của quốc gia để thống nhất thiên hạ.

- Bức tranh tổng thể của hệ thống Pháp trị:

Hệ thống 08 chữ này tạo thành một chu trình khép kín, logic và cực kỳ tàn nhẫn nhưng hiệu quả trong việc thiết lập trật tự:

Dựa vào uy - hách của vị thế tối cao,

Dùng lợi - dụ để kích hoạt lòng người thông qua hệ thống thưởng phạt của Pháp,

Vận dụng sứ - thần trong nghệ thuật dùng người của Thuật nhằm kiểm soát quan lại,

Để cuối cùng đạt được hiệu quả tuyệt đối và gia tăng thực thức đỉnh cao cho quốc gia.

Hàn Phi Tử đưa ra mưu lược này sau khi tìm hiểu kỹ trạng thái tâm lý phổ biến của con nguời thời bấy giờ, nên rất có hiệu quả. 

2- Điển tích

Tiết công Điền Văn làm tướng quốc dưới thời Ngụy. Chiêu vương, trong số người hầu cúa Chiêu vương có một cặp sinh đôi tên là Dương Hồ, Phan Kỳ rất được Chiêu vương trọng dụng, nhưng lại không chịu làm việc cho Tiết công. 

Cho nên, Tiết công rất bận tâm lo lắng về chuyện này. Một hôm, Tiết công mời hai anh em họ tới đánh cờ, ông cho họ một trăm lạng vàng trước, bảo họ đánh cờ ăn tiền, một lúc sau lại cho thêm mỗi người hai trăm lạng vàng. Hai người vừa mới chơi chưa được bao lâu, cận vệ của Tiết công chạy vào bẩm báo, con trai Trương Quý tới cầu kiến, hiện đang ở ngoài cửa lớn. 

Tiết công bỗng nhiên nổi giận, lấy binh khí trao cho cận vệ, nói: Đem giết hắn đi. Ta nghe nói Trương Quý không làm việc cho Điền Vǎn ta. 

Bấy giờ vây cánh của Trương Quý đứng hầu bên canh, vội vàng nói đỡ: Bẩm tướng quốc, sự thực không phải như vậy đâu ạ. Tôi thấy hắn ta rất gǎng sức làm việc cho ngài, chỉ là người như hắn ở trong chỗ tối nên ngài chưa nghe đến thôi.

Nghe vậy, Tiết công bãi bỏ lệnh giết người, ông còn dùng lễ tiết vô cùng long trọng tiếp đãi con trai Trương Quý, nói: Trước đây ta nghe nói Trương Quý không làm việc cho ta nên muốn giết nhà anh; nay biết thực tế cha anh vẫn luôn dốc sức làm việc cho ta, cha nhẽ ta lại không đoái đến Trương Quý? 

Tiếp đó, Tiết công sai người mở kho thóc lấy một nghìn tạ lương thực, mở kho vàng lấy nǎm trǎm lạng vàng, thông báo cho nguời coi ngựa lấy tám con ngựa tốt trong chuồng ngựa cúa ông cùng hai cỗ xe kiên cố, lại truyền lệnh cho thái giám tuyển chọn 20 người hầu gái xinh đẹp trong số cung nữ cúa ông, tất cả đểu tặng cho Trương Quý. 

Thấy vậy, hai anh em Dương Hồ, Phan Kỳ bàn bạc với nhau: Nếu anh em ta dốc sức giúp Tiết công chǎc chắn sẽ được lợi, còn không dốc sức giúp Tiết công, chúng ta ắt gǎp tai hoạ. Sao chúng ta không làm việc cho Tiết công chứ?

Hai anh em họ vì thế khuyên nhủ nhau cùng chịu thuần phục Tiết công. Tiết công tạo dựng một màn kịch rất sinh động dựa vào quyền thế của mình, khiến cho hai anh em Dương Hô, Phan Kỳ ngồi xem, thấy được nếu không dốc sức làm việc cho Tiết công thì họ sẽ bị giết, còn cố gắng làm việc cho Tiết công thì sẽ được nhận nhiều bổng lộc hậu hĩnh.

Xem thêm: Pháp lý tái cấu trúc doanh nghiệp của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ HIỆN ĐẠI

Ngày nay, tư tưởng của Pháp gia 'uy hách lợi dụ sứ thần hiệu lực' (ngày nay thường gọi là 'cây gậy và củ cà rốt') vẫn có thể áp dụng như là công cụ và phương pháp điều khiển con người, thao túng đối phương hoặc thuyết phục đối tác. Tuy nhiên, nhà quản lý cần ứng dụng nó cách linh hoạt và có chọn lọc hệ thống này vào quản trị doanh nghiệp hiện đại, bởi ranh giới giữa 'quản trị thông minh' và 'thao túng độc hại' là rất mong manh.

1- Nhóm công cụ 'cây gậy'

Trong bối cảnh cổ đại, đây là cách dùng quyền lực để răn đe. Trong doanh nghiệp hiện đại, nó được chuyển hóa thành kỷ luật thượng tôn và sức mạnh thương hiệu.

Uy nghiêm, uy tín: lãnh đạo hiện đại không tạo "uy" bằng sự sợ hãi, mà bằng năng lực chuyên môn, sự nhất quán trong hành động và sự công bằng. Uy tín của người đứng đầu khiến nhân viên nể phục, tự giác tuân thủ mà không cần ép buộc.

Răn đe, áp lực hợp pháp: trong quản trị, đây chính là KPI, quy trình kiểm soát chất lượng và chế tài xử phạt. Doanh nghiệp cần có những "lằn ranh đỏ" rõ ràng (về đạo đức kinh doanh, bảo mật thông tin, thái độ với khách hàng). Khi nhân viên vi phạm, việc áp dụng chế tài nghiêm túc chính là "Hách" để giữ vững hệ thống.

2- Nhóm công cụ 'củ cà rốt'

Đây là động lực vật chất và tinh thần để thúc đẩy nhân sự hoặc thu hút đối tác.

Lợi ích thiết thực: nhân viên đi làm vì thu nhập, đối tác hợp tác vì lợi nhuận. Quản trị hiện đại ứng dụng "Lợi" qua cơ chế lương thưởng cạnh tranh, ESOP (cổ phần thưởng), và mô hình win-win với đối tác. Lợi ích phải rõ ràng, sòng phẳng và xứng đáng.

Thu hút, dẫn dắt: không hiểu theo nghĩa tiêu cực là 'dụ dỗ', mà là nghệ thuật truyền cảm hứng và vạch ra lộ trình thăng tiến. Lãnh đạo dùng tầm nhìn (vision) và sứ mệnh (mission) của doanh nghiệp để 'dẫn dụ' những người tài có cùng chí hướng, khiến họ muốn cống hiến cho một mục tiêu lớn lao hơn là chỉ kiếm sống.

3- Nhóm phương thức hành động

Đây là cách thức vận hành, giao việc và thực thi chiến lược.

Giao phó, ủy quyền: 'Sứ' hiện đại là nghệ thuật ủy quyền. Giao đúng người, đúng việc, trao cho họ quyền tự quyết và chịu trách nhiệm. Người lãnh đạo giỏi không làm thay, mà là người điều phối và đặt nhân sự vào vị trí phát huy tốt nhất năng lực của họ.

Thần tốc, bảo mật: Thần' ứng dụng vào tốc độ ra quyết định, khả năng chuyển đổi số và bảo mật chiến lược kinh doanh trước đối thủ cạnh tranh. Trong kinh doanh, cơ hội đến và đi rất nhanh. Một doanh nghiệp vận hành 'thần tốc' sẽ luôn chiếm ưu thế dẫn đầu thị trường.

4- Nhóm đánh giá kết quả

Mọi chiến lược hay công cụ tâm lý đều phải quy về kết quả thực tế.

Hiệu quả, đo lường: 'Hiệu' chính là việc áp dụng các hệ thống quản trị mục tiêu như OKRs, KPIs hoặc Thẻ điểm cân bằng (balanced scorecard) để đánh giá chính xác đóng góp của từng cá nhân và phòng ban. Tư duy quản trị hiện đại cực kỳ thực tế, mọi thứ phải được định lượng bằng dữ liệu.

Năng lực nội tại, thực lực: 'Lực' ở đây chính là sức mạnh tài chính, văn hóa doanh nghiệp và năng lực lõi. Mọi chiến thuật marketing hay tuyển dụng tinh vi đều vô nghĩa nếu doanh nghiệp không có 'thực lực' về sản phẩm và dịch vụ.

- Điểm cốt lõi khi ứng dụng trong doanh nghiệp hiện đại:

Nếu thời xưa, các bậc quân chủ có thể dùng 'uy - hách' làm trọng để trị quốc, thì trong doanh nghiệp nơi thế hệ nhân sự (Gen Z, Millennials) đề cao sự tôn trọng và tự do cá nhân - trật tự ứng dụng nên được ưu tiên như sau:

Thực lực doanh nghiệp và uy tín lãnh đạo là gốc.

Động lực là cơ chế tốt và tầm nhìn truyền cảm hứng.

Vận hành bằng ủy quyền linh hoạt và tốc độ hiệu quả.

Kiểm soát bằng đo lường sòng phẳng và kỷ luật nghiêm minh.

Sự kết hợp hài hòa giữa tâm lý học phương Đông hiểu sâu sắc về lòng người, nhu cầu, nỗi sợ và Hệ thống quản trị phương Tây (quy trình, dữ liệu, sự minh bạch) sẽ tạo nên một phong cách lãnh đạo vừa nhuần nhuyễn, vừa cực kỳ quyền lực và bền vững.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest