Pháp trị: Hình phạt không nhất quán, luật pháp không thể thi hành

I- SỰ NGHIÊM MINH VÀ TẤT YẾU CỦA LUẬT PHÁP

"Hình phạt bất tất, tắc cấm lệnh bất hành" (刑罰不步, 則禁令不行) trong thiên Ngoại trữ thuyết tả hạ (外儲說左下). Chữ 'phạt' (罰) và chữ 'hành' (行) thường bị đọc chệch hoặc chép nhầm thành 'tội' (罪) và 'thành' (成) trong một số tài liệu truyền khẩu, nhưng nghĩa tổng quan thì không thay đổi. Dưới đây là chi tiết về tác giả, hoàn cảnh ra đời và phân tích sâu sắc về nội dung tầm cỡ này.

Hình phạt (刑罰) bất tất (不忒): hình phạt không được sai lệch, phải chính xác, công bằng, đúng người đúng tội.

Tắc (則): thì, tất yếu dẫn đến.

Cấm lệnh (禁令) bất hành (不行): các mệnh lệnh, luật cấm, sắc lệnh của nhà nước đưa ra không thể thành công, không thể đi vào cuộc sống, không thể có hiệu lực.

- Ý nghĩa của câu nói này: 

Sự tôn nghiêm của pháp luật bắt nguồn từ tính chính xác: luật pháp không sợ nghiêm khắc, chỉ sợ bất nhất và sai lệch. Nếu người làm sai mười phần chỉ bị phạt một phần (do có quan hệ, tiền bạc), còn người làm sai một phần lại bị phạt mười phần (do thấp cổ bé họng), đó là 'hình phạt bất tất' (hình phạt bị sai lệch). Khi hình phạt bị sai lệch, người dân sẽ không còn sợ hãi hay tôn trọng luật pháp nữa. Họ sẽ tìm cách luồn lách, chạy chọt thay vì tuân thủ luật.

Mối quan hệ biện chứng giữa tư pháp và hành pháp: cấm lệnh là đại diện cho ý chí quản trị của người điều hành (nhà nước). Lệnh ban ra có hiệu lực hay không, không phụ thuộc vào việc lời văn của lệnh đó có hay hay không, mà phụ thuộc vào việc khi có kẻ vi phạm lệnh đó, anh xử lý có nghiêm minh không. Nếu hệ thống hành pháp ban lệnh nhưng hệ thống tư pháp dung túng cho kẻ phạm tội, thì cấm lệnh chỉ là tờ giấy lộn.

- Câu chuyên minh chứng:

Phía Nam nước Sở có một con sông tên là Lệ Thuý, là nơi khai thác vàng. Pháp luật đã quy định, chỉ có nhà nước mới được quyền khai thác vàng. Nhưng có rất nhiều người vì hám lợi, lén lút khai thác vàng trái phép.

Để để phòng “tài nguyên của đất nước” bị thất thoát nghiêm trọng, nhà nước nhiều lần ban hành lệnh cấm khai thác vàng. Những kẻ tự ý khai thác, một khi bị bắt, sẽ lập tức bị phan thây ngoài chợ thị chúng. Nhưng, cho dù rất nhiều người khai thác trộm đã bị phanh thây như thế, làm tắc cả dòng sông Lệ Thuỷ, song nạn khai thác vàng trái phép vẫn tiếp tục lan tràn.

Đối với tội phạm, chẳng có hình phạt nào tàn khốc hơn “phanh thây giữa chợ”. Nhưng tại sao hình phạt tàn khốc như vậy không thể ngăn chặn hành vi phạm pháp của mọi người?

Thì ra, mọi người biết khai thác vàng là một hành vi trái pháp luật vô cùng nghiêm trọng nên hết sức cẩn thận, hành động bí mật; trong khi đó, nhân viên quản lý lại cho rằng, nhà nước đã ban hành hình phạt tàn khốc như thế rồi thì có thể kê cao gối mà ngủ, nên chỉ đi dạo một vòng quanh khu khai thác cho lấy có, bắt vài người cho xong việc.

Vì vậy, tổng số người bị “phanh thây giữa chợ” có vẻ nhiều, nhưng so với những kẻ trộm được vàng mà vẫn ung dung ngoài vòng pháp luật thì thực là rất ít. Như thế cũng có nghĩa, trộm được vàng có thể thu lợi lớn, mà tỉ lệ bị bắt và chịu hình phạt tàn khốc lại rất thấp, cho nên rất nhiều người mang tâm lý hên xui đó mặc nhiên mạo hiểm.

Khi bình luận câu chuyện này, Hàn Phi Tử nói:“Kim hữu nhân vu thử, viết: 'Dư nhữ thiên hạ nhi sát nhữ thân'. Dung nhân bất vị dã. Phù hữu thiên hạ, đại lợi dã, do bất vi giả, tri tất tử. Cố bất tất đắc dã, tắc tuy cô trách, thiết kim bất chỉ; tri tất tử, tắt tuy tử chi thiên hạ bất vi dã”.

Nghĩa là, nếu bây giờ có người nói: “Cho anh thiên hạ, nhưng lại giết chết anh”. Sợ rằng người bình thường nhất cũng sẽ không làm. Chiếm được thiên hạ, đáng ra phải là chuyện tốt, nhưng tại sao lại không làm? Nguyên do là vì ta biết rõ rằng, có được thiên hạ rồi nhất định sẽ phải chết.

Ngược lại, vì chưa chắc sẽ bị bắt, nên dù nhà nước có ban hành lệnh trừng phạt “phanh thây giữa chợ” thì vẫn không thể ngăn chặn được nạn khai thác vàng trái phép. Nói cách khác, không có pháp luật là một chuyện, và pháp luật có thể được thi hành nghiêm khắc hay không lại là một chuyện khác. Chỉ có nghiêm chỉnh chấp hành luật pháp, có tội ắt phải phạt, pháp luật mới phát huy tác dụng ngǎn chặn kẻ gian. Còn chấp pháp không nghiêm, kẻ phạm tội có thể lọt lưới, thì có ra lệnh cấm cũng vô ích.

Xem thêm: Pháp lý tái cấu trúc doanh nghiệp của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ MỘT TỔ CHỨC HIỆN ĐẠI

Trong quản trị doanh nghiệp hiện đại, tư tưởng "Hình phạt bất tất, tắc cấm lệnh bất hành" của Hàn Phi Tử chính là nguyên lý cốt lõi để xây dựng hệ thống vận hành bằng quy chế (SOP - Standard operating procedure) thay vì quản trị bằng cảm xúc.

Khi một doanh nghiệp phình to về quy mô, ví dụ từ một đội ngũ nhỏ lên khoảng 20 - 30 nhân sự trở lên, việc quản lý bằng tình cảm hay sự tự giác sẽ bắt đầu bộc lộ lỗ hổng. Lúc này, tính 'tất yếu' của chế tài là thứ giữ cho bộ máy không bị hỗn loạn. Dưới đây là phân tích chi tiết cách ứng dụng tư tưởng này vào quản trị doanh nghiệp:

1- 'Hình phạt bất tất' trong doanh nghiệp trông như thế nào

Trong bối cảnh công sở, 'hình phạt' không nhất thiết là phạt tiền hay sa thải, mà là bất kỳ chế tài tiêu cực nào được quy định để xử lý hành vi sai lệch (nhắc nhở, hạ bậc thi đua, trừ thưởng, khiển trách...). 'bất tất' (không tất yếu, không nhất quán) xảy ra khi doanh nghiệp rơi vào các bẫy quản trị sau:

'Vùng cấm' dành cho ngôi sao: một nhân viên bán hàng mang lại 50% doanh thu cho công ty thường xuyên đi muộn, vi phạm quy định bảo mật thông tin hoặc có thái độ trịch thượng với phòng ban khác, nhưng cấp trên 'lờ đi' vì sợ họ nghỉ việc.

Quản trị bằng tâm trạng: hôm nào sếp vui thì nhân viên làm sai được bỏ qua; hôm nào sếp áp lực thì lỗi nhỏ cũng bị lôi ra chỉ trích nặng nề.

Quy chế 'bỏ túi', nằm trên giấy: công ty ban hành một tập nội quy rất dày, nhưng từ lúc ký duyệt chưa từng có ai bị xử lý theo đúng các điều khoản đó.

2- Hệ lụy 'tắc cấm lệnh bất hành'

Khi nhân sự nhận ra 'hình phạt là bất tất' (tức là làm sai chưa chắc đã bị xử lý, hoặc có thể lách được nhờ vị thế/quan hệ), hệ thống quản trị sẽ lập tức bị vô hiệu hóa:

Nhân viên sinh tâm lý 'cầu may' và nhờn luật: Họ bắt đầu thử thách giới hạn của nhà quản lý. Hôm nay đi muộn 5 phút không sao, ngày mai sẽ là 15 phút. Hôm nay làm sai quy trình bàn giao khách hàng không bị nhắc nhở, ngày mai dữ liệu của công ty sẽ bị rối loạn.

Gây ức chế và triệt tiêu động lực của người làm đúng: Những nhân sự mẫn cán, tuân thủ kỷ luật sẽ cảm thấy bất công khi thấy người vi phạm không bị xử lý. Họ sẽ có xu hướng hạ thấp tiêu chuẩn của chính mình xuống bằng với người làm sai: "Tại sao tôi phải nỗ lực làm đúng khi người làm sai vẫn nhận quyền lợi như tôi?".

Phá vỡ văn hóa phối hợp liên phòng ban: ví dụ, nếu bộ phận Sales không bị chế tài khi gửi thông tin khách hàng thiếu chuẩn xác, bộ phận Customer Care (Chăm sóc khách hàng) sẽ là người gánh hậu quả. Sự dung túng cho phòng ban này sẽ nuôi dưỡng sự oán hận ở phòng ban khác, làm rạn nứt sự gắn kết nội bộ.

3- Giải pháp xây dựng tính 'tất yếu' trong quản trị hiện đại

Để 'cấm lệnh được thực hành', nhà quản lý cần biến các chế tài thành một 'hệ thống tự động' chứ không phải một công cụ mang tính trừng phạt cá nhân.

Minh bạch hóa giới hạn (định rõ 'hình'): nhân viên không thể tuân thủ những gì họ không biết rõ. Các lỗi vi phạm và chế tài đi kèm phải được chuẩn hóa bằng văn bản, trực quan hóa bằng bảng biểu hoặc phổ biến kỹ lưỡng ngay từ khói đào tạo hội nhập.

Thiết lập cơ chế giám sát khách quan: sử dụng công nghệ và chỉ số KPI để đánh giá thay vì cảm tính của quản lý. Ví dụ: Hệ thống CRM tự động ghi nhận nếu Sales không cập nhật trạng thái khách hàng sau 24h; máy chấm công tự động trừ điểm chuyên cần. Khi hệ thống tự vận hành, nhân viên sẽ hiểu 'họ bị phạt vì hệ thống ghi nhận' chứ không phải 'vì sếp ghét họ'.

Thực thi không ngoại lệ (tính 'tất yếu'): khi có vi phạm, chế tài phải được áp dụng ngay lập tức và đối xử bình đẳng. Kể cả đó là nhân sự cấp cao hay ngôi sao doanh thu, nếu vi phạm quy chế chung thì vẫn phải chịu chế tài tương ứng. Điều này xây dựng niềm tin rằng: Luật pháp của doanh nghiệp là tối thượng.

Tạo lối thoát và cơ hội sửa sai: Pháp trị không phải là tàn nhẫn. Đi kèm với hình phạt 'tất yếu' phải là quy trình hướng dẫn khắc phục sai lầm và cơ chế khôi phục quyền lợi (ví dụ: nếu 3 tháng liên tiếp không tái phạm sẽ được xóa lỗi). Điều này giúp nhân viên tâm phục khẩu phục và có động lực tiến bộ.

Góc nhìn quản trị: bản chất của 'hình phạt bất tất' trong doanh nghiệp không phải là để tạo ra một môi trường độc đoán, sợ hãi. Ngược lại, một hệ thống kỷ luật nhất quán, rõ ràng và công bằng chính là cái nôi tạo ra sự an toàn tâm lý. Nhân viên biết chính xác ranh giới ở đâu, họ sẽ tự tin vận hành và cống hiến mà không phải lo lắng về những phán xét cảm tính của người lãnh đạo.

Xem thêm: Pháp lý tái cấu trúc doanh nghiệp của Công ty Luật TNHH Everest