Pháp trị: kiểm soát trăm quan bằng 'hai cán quyền lực'

I- BẢN  CHẤT CỦA NHỊ BÍNH: THƯỞNG VÀ PHẠT

Hàn Phi Tử định nghĩa hai chiếc cán này vô cùng ngắn gọn:

Chiếc cán thứ nhất - Hình (hình phạt): là việc dùng đao kiếm, ngục tù, các hình phạt thể xác và tinh thần để trừng trị kẻ có tội. Bản chất của nó là gieo rắc sự sợ hãi.

Chiếc cán thứ hai - Đức (phần thưởng): là việc ban phát bổng lộc, chức tước, tiền tài cho người có công. Bản chất của nó là kích thích lòng ham muốn lợi ích.

Gốc rễ của học thuyết này vẫn dựa trên bản tính con người: ai cũng sợ đau đớn, chết chóc (lánh hại) và ai cũng ham muốn tiền tài, địa vị (hướng lợi). Khi vua nắm được hai tâm lý cơ bản này, cả thiên hạ sẽ tự khắc vận hành theo ý muốn của vua.

- Điển tích lịch sử - khi chiếc cán bị cướp mất:

Để minh họa cho nguy cơ của việc mất phe thưởng phạt, Hàn Phi Tử dẫn chứng những câu chuyện xương máu trong lịch sử thời Xuân Thu - Chiến Quốc:

Chuyện nước Tề (Điền Thường chiếm nước): Vua Tề Cảnh Công bản tính nhu nhược, để đại thần Điền Thường tự ý phát lương thực cho dân bằng đấu lớn (ban thưởng, lấy lòng dân), và tự ý trừng phạt kẻ thù. Kết quả là lòng dân hướng về họ Điền. Chẳng bao lâu sau, con cháu họ Điền đã giết vua Tề để cướp ngôi.

Chuyện nước Hàn (Kiệt vệ hại nước): Vua nước Hàn để cho đại thần nắm quyền sinh sát, định đoạt hình phạt. Cuối cùng quyền lực của vua bị cô lập, bề tôi lộng hành làm triều đình suy yếu.

Kết luận về ý nghĩa chương Nhị bính: tước bỏ mọi lớp màng bọc đạo đức giả tạo trong quản trị. Nó chỉ ra rằng trật tự xã hội được duy trì bằng hai đòn bẩy tâm lý nguyên thủy nhất: Sợ hãi và ham muốn. Bậc vương giả thông minh là người biết nắm chặt hai chiếc cán này, sử dụng chúng một cách khách quan thông qua luật pháp, từ đó khiến trăm quan nể sợ, quốc gia thái bình.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest

II- NGHỆ THUẬT VẬN HÀNH NHỊ BÍNH

1- Nguyên tắc 'tuyệt đối không chia sẻ cán'

Điều cốt lõi mà Hàn Phi Tử muốn nhấn mạnh trong thiên này không phải là cách thưởng phạt, mà là ai được quyền thưởng phạt. Ông đưa ra một cảnh báo đanh thép: Vua không bao giờ được phép giao hai chiếc cán này cho bất kỳ ai dưới quyền: "Kẻ làm vua mà bỏ hai chiếc cán ấy rồi để cho người khác dùng, thì tất nhiên sẽ bị người ta kiềm chế". 

Nếu vua lười biếng hoặc quá tin tưởng giao quyền ban thưởng cho quan tể tướng, giao quyền định đoạt hình phạt cho quan tư pháp: một là, bá tánh và quan lại cấp dưới sẽ chỉ sợ hãi kẻ nắm quyền phạt và trung thành với kẻ nắm quyền thưởng; hai là, họ sẽ nhìn vào mắt các đại thần để sống chứ không còn nhìn vào vua nữa. Lúc này, vua chỉ còn là cái danh hão, quyền lực thực tế đã rơi vào tay kẻ bề tôi gian trá.

2- Cách thức vận hành nhị bính

Làm sao để biết khi nào nên thưởng, khi nào nên phạt một cách chính xác mà không bị cảm xúc chi phối? Hàn Phi Tử đưa ra phương pháp: Hình danh tham đồng (Đối chiếu giữa lời nói và kết quả công việc).

Để bề tôi tự mở lời (Danh): khi giao việc, vua không gợi ý trước. Hãy để các quan tự hiến kế, tự cam kết tiến độ và kết quả. Lời cam kết này chính là cái "Danh" (Tên gọi/Nhiệm vụ).

Quan sát quá trình thực hiện (Hình): để họ tự do hành động dựa trên luật pháp và năng lực cá nhân. Vua chỉ đứng trong bóng tối quan sát kết quả thực tế, kết quả này chính là cái "Hình" (Thực tế công việc).

Đối chiếu và định đoạt: nhà vua đem kết quả thực tế đối chiếu với lời hứa ban đầu: Thưởng - nếu kết quả trùng khớp hoàn hảo với lời hứa; Phạt - nếu kết quả không đạt yêu cầu.

Điểm cực kỳ đặc biệt của Pháp gia: nếu kết quả vượt quá lời hứa ban đầu, người đó vẫn bị phạt. Ví dụ, quan giữ áo thấy vua ngủ quên bị lạnh, liền lấy áo choàng đắp cho vua. Vua thức dậy liền phạt cả quan giữ mũ (vì bỏ bê nhiệm vụ) và phạt luôn quan giữ áo (vì làm quá chức trách).

Pháp gia giải thích: việc làm vượt quá chức trách là biểu hiện của mưu đồ lấy lòng vua, là mầm mống của sự lộng quyền, nguy hiểm hơn cả việc không hoàn thành nhiệm vụ.

Xem thêm: Dịch vụ thiết lập (set up) nền tảng pháp lý cho doanh nghiệp