Pháp trị: Pháp luật thay đổi liên tục, dân chúng bị làm khổ

I- PHÁP LUẬT THAY ĐỔI LIÊN TỤC, DÂN CHÚNG BỊ LÀM KHỔ

Quan điểm chủ đạo của Hàn Phi, pháp luật phải được cập nhật và thay đổi liên tục cho phù hợp với thực tế để quản lý xã hội hiệu quả. Ông cực lực phê phán những kẻ 'ôm cây đợi thỏ', bảo thủ, giữ khư khư luật cũ của các bậc tiền nhân. Tuy nhiên, Hàn Phi Tử cũng nhưng chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi triết học Đạo gia. Câu triết lý đạo trị quốc nổi tiếng của Lão Tử trong cuốn Đạo Đức Kinh "Trị đại quốc nhược phanh tiểu tiên" đã được Hàn Phi tử viết riêng và giải thích và cụ thể: 

Phiên âm Hán Việt: "Sự cường đại dị dao, dao chi tắc lợi tán; tiểu tiên dị lạn, lạn chi tắc yếu phát. Sự cường đại nhi bất dao, tắc lợi bất tán; phanh tiểu tiên nhi bất dao, tắc yếu bất phát. Trị đại quốc giả nhược phanh tiểu tiên. Tần hoán pháp tắc dân thương, tần cải chính tắc sự bại. Thị dĩ thánh nhân quý tĩnh nhi trọng biến", (Nguyên văn: "事強大易揺，揺之則利散；小鮮易爛，爛之則要發。事強大而不揺，則利不散；烹小鮮而不揺，則要不發。治大國者若烹小鮮。頻換法則民傷，頻改政則事敗。是以聖人貴靜而重變。")

Dịch nghĩa: Sự nghiệp lớn lao, mạnh mẽ thì dễ bị lung lay, lung lay thì lợi ích sẽ tan rã; con cá nhỏ thì dễ bị nát, lật qua lật lại nhiều thì ruột gan sẽ vỡ ra ngoài. Sự nghiệp lớn lao mà không bị lung lay thì lợi ích không mất; nấu cá nhỏ mà không lật động thì ruột gan không bị vỡ. Cho nên, trị nước lớn giống như nấu cá nhỏ. Thay đổi pháp luật liên tục thì dân bị tổn thương, thay đổi chính sách liên tục thì công sự thất bại. Chính vì thế, bậc thánh nhân quý trọng sự thanh tĩnh và thận trọng đối với việc thay đổi. Ý nghĩa tư tưởng:

1- Hình ảnh ẩn dụ 'nấu cá nhỏ'

Khi kho hoặc rán những con cá nhỏ, thịt của chúng rất mềm và xương hoại dễ nát. Người đầu bếp giỏi là người biết giữ lửa vừa phải, đậy vung và để cá tự chín bằng nhiệt độ ổn định. Nếu người nấu sốt ruột, liên tục dùng đũa lật qua lật lại (tần hoán), con cá chắc chắn sẽ bị nát vụn, ruột gan vỡ nát, món ăn sẽ hỏng hoàn toàn.

2- Thay đổi luật liên tục, sẽ hại làm dân

Hàn Phi Tử ví quốc gia lớn như mẻ cá nhỏ, còn hành vi 'lật cá' chính là việc triều đình ban hành luật lệ mới hoặc thay đổi chính sách liên tục. Điều này gây tổn thương trực tiếp đến người dân và bộ máy nhà nước ở 03 góc độ:

Bào mòn sức dân: mỗi lần thay đổi luật pháp, người dân lại phải thay đổi cách thức sản xuất, kinh doanh, gieo trồng để thích nghi. Sự bất định khiến dân chúng không thể yên tâm tích lũy của cải, làm kiệt quệ tài lực của xã hội.

Gây hoang mang tâm lý: người dân không biết dựa vào đâu để hành xử. 'Sáng ra lệnh, chiều bãi bỏ' (triều lệnh tịch cải) làm tiêu tan lòng tin của nhân dân vào triều đình. Khi dân không còn tin vào luật, họ sẽ tìm cách lách luật hoặc chống đối.

Tạo kẽ hở cho quan lại tham nhũng: pháp luật thay đổi liên tục khiến các quan lại cấp cơ sở dễ dàng bóp méo thông tin, 'đục nước béo cò', dùng luật mới để ức hiếp dân, dùng luật cũ để tống tiền, làm hư hỏng cả hệ thống chính trị.

3- Quý sự bình ổn, thay đổi phải thận trọng

Kết đoạn, Hàn Phi Tử đưa ra kết luận về tư cách của người trị quốc: phải biết quý trọng sự ổn định (quý tĩnh) và cực kỳ cẩn trọng, cân nhắc kỹ lưỡng khi muốn cải cách (trọng biến). Điều này nghe có vẻ mâu thuẫn với tư tưởng cải cách 'Thời thế thay đổi thì phải đổi pháp luật' ('Thời di thế dị, biến pháp nghi hĩ) ở trên, nhưng thực ra lại là hai mặt của một đồng xu hoàn chỉnh trong tư duy Pháp gia:

Khi hệ thống cũ đã mục nát và thời đại đã chuyển mình, bắt buộc phải biến pháp để tạo ra một hệ thống mới phù hợp. Nhưng khi hệ thống luật pháp mới đã được thiết lập ổn định và đang phát huy hiệu quả, phải giữ gìn sự nhất quán, nghiêm cấm việc thay đổi tùy tiện theo sở thích cá nhân của nhà vua hay lời gièm pha của các học giả du thuyết.

Tóm lại, 'Trị đại quốc nhược phanh tiểu tiên' trong góc nhìn của Hàn Phi Tử chính là lời cảnh báo đanh thép chống lại chủ nghĩa nóng vội, duy ý chí và sự bất nhất trong quản lý vĩ mô của người đứng đầu quốc gia.

4- Câu chuyện quản trị

Tề Hoàn công muốn thôn tính nước Lỗ Lương lân cận. Một hôm, ông hỏi Quản Trọng về kế sách vẹn toàn. Quản Trọng nói một thôi một hỏi về vấn đề ăn mặc của bậc quân vương dường như chẳng liên quan gì đến chuyện thôn tính Lỗ Lương.

Nhìn thấy vẻ nghi hoặc không hiểu của Tề Hoàn công, Quản Trọng liền giải thích: Sản vật của Lỗ Lương là lụa dày. Chuyện ăn mặc của quân vương xét về nghĩa nào đó cũng là một loại pháp luật có thể thay đổi phương thức hành vi của người khác. Bệ hạ có thể thay đổi phong tục ăn mặc của người dân trong nước thông qua việc thay đổi tập quán ăn mặc, tiếp đến làm thay đổi nghề nghiệp của người Lỗ Lương, cuối cùng có thể khiến Lỗ Lương không đánh mà bại.

Tề Hoàn công hoàn toàn nghe theo mưu kế của Quản Trọng, bắt đầu mặc quần áo được làm từ lụa dày. Vì thế, cả triều văn võ bá quan cũng bắt đầu mặc lụa dày cho hợp với ý Hoàn công. Không lâu sau, trong dân gian người người tranh nhau mua lụa dày, khiến quần áo lụa dày trở thành thứ được ưa chuộng lúc bấy giờ.

Sau đó Quản Trọng liên lạc với một thương gia lớn của Lỗ Lương, nói là muốn dùng vàng ròng nhập khẩu lụa dày với số lượng rất lớn. Thương nhân Lỗ Lương cười tít mắt. Người dân Lỗ Lương cũng cười tít mắt. Cả nước Lỗ Lương bận rộn mải miết sản xuất lụa dày như vũ bão. Hàng ngày đều có những con ngựa mướt mồ hôi chạy đi chạy lại giữa hai nước Lỗ Lương và Tê, vận chuyển lụa dày sang và đưa vàng ròng về.

Bây giờ Quan Trọng nói với Tề Hoàn công: Lỗ Lương đã vào tay ta rồi.

Tề Hoàn công hỏi: Bước tiếp theo nên làm thế nào?

Theo ý kiến của Quản Trọng, Tề Hoàn công bắt đầu cởi bỏ đồ lụa dày, chuyển sang mặc lụa mỏng. Đồng thời ban lệnh: Phong tỏa biên giới giữa Lỗ Lương và nước Tề, đóng tất cả các trạm kiểm soát, cắt đứt mạch giao thông hai nước, từ chối nhập khẩu lụa dày. Chẳng bao lâu, văn võ bá quan lại lấy việc mặc lụa mỏng làm vui. Một thời gian sau, cả nước Tề chẳng còn ai mặc lụa dày nữa.

'Cơn sốt lụa dày' ở nước Tề, giống như một trận mưa rào, vội vã đến rồi vội vã đi, rất nhanh sau đó bầu trời trở lại trong xanh. Nhưng, 'cơn sốt lụa dày' ở Lỗ Lương lại là một cơn 'bạo bệnh' không có thuốc chữa: Trên dưới cả nước đều vì kéo nhau đi sản xuất lụa dày, mà nông vụ trễ nải, ruộng vườn bỏ hoang... Cả nước rơi vào tình trạng đói kém.

Ở nước Tề ngũ cốc chỉ đáng giá mười tiền, nhưng chuyển đến Lỗ Lương thì lập tức tăng lên hơn nghìn tiền. Nước Tề lại phong toả giao thông hai nước,dù có được nghìn tiền cũng rất khó có cơ hội mua được ngũ cốc. Sự chuyển biến kinh tế cuối cùng cũng khiến nước Lỗ Lương rơi vào cuộc khủng hoảng và hỗn loạn nghiêm trọng. Hai năm sau, Lỗ Lương cắt 60% lãnh thổ cho nước Tề, ba năm sau vua Lỗ Lương dẫn theo quần thần tự động đầu hàng nước Tề.

Xem thêm: Dịch vụ thiết lập (set up) nền tảng pháp lý cho doanh nghiệp

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ HIỆN ĐẠI

Tư tưởng 'Thời thế thay đổi thì pháp luật phải đổi theo' (Thời di thế dị, biến pháp nghi hĩ) kết hợp với Trị nước lớn như nấu cá nhỏ, không thay đổi liên tục (Trị đại quốc nhược phanh tiểu tiên) của Hàn Phi Tử tạo thành một triết lý quản trị kinh điển. Trong quản trị doanh nghiệp hiện đại, đây chính là nghệ thuật cân bằng giữa cải cách chiến lược (agility) và ổn định vận hành (consistency). 

1- Tư duy tái cấu trúc và chuyển đổi số

Trong kinh doanh hiện đại, điều này tương đương với việc doanh nghiệp phải liên tục thích ứng với sự thay đổi của thị trường, công nghệ và hành vi khách hàng.

Chuyển đổi mô hình khi thị trường dịch chuyển: nếu doanh nghiệp vẫn giữ khư khư quy trình cũ, cách làm cũ khi đối thủ đã áp dụng AI, tự động hóa hoặc chuyển sang kinh doanh đa kênh (omnichannel), doanh nghiệp đó sẽ bị đào thải. 'Biến pháp' ở đây chính là chuyển đổi số (digital transformation) và tái cấu trúc (testructuring).

Xây dựng văn hóa thích ứng: Người lãnh đạo không được bảo thủ, 'pháp cổ' - bám víu vào hào quang chiến thắng trong quá khứ, gặp thời đại VUCA (Biến động, Bất định, Phức tạp, Mơ hồ), chiến lược kinh doanh phải được rà soát và điều chỉnh linh hoạt theo từng giai đoạn ngắn hạn.

2- Giữ ổn định hệ thống cốt lõi và quy trình vận hành

Mặc dù cần linh hoạt với thị trường, nhưng ở bên trong nội bộ, người quản lý không được phép thay đổi quy chế, chính sách một cách tùy tiện, vô tội vạ.

Tránh bẫy 'sáng lệnh chiều sửa': nhiều lãnh đạo sau khi đi học một khóa quản trị mới về liền lập tức thay đổi KPI, thay đổi sơ đồ tổ chức, hoặc đổi cơ chế tính lương của nhân viên. Việc "lật cá" liên tục này khiến nhân sự hoang mang, mất phương hướng, làm suy giảm nghiêm trọng hiệu suất làm việc và tăng tỷ lệ nghỉ việc (dân thương).

Tính nhất quán trong văn hóa và chính sách: hệ thống cốt lõi (core values), tầm nhìn dài hạn và các chính sách nhân sự mang tính nền tảng cần phải có thời gian đủ dài để "thấm" vào nhân viên. Muốn nhân viên tuân thủ quy trình, quy trình đó phải vận hành ổn định để tạo thành thói quen (standard operating Procedure - SOP).

3- Công thức phối hợp giữa ổn định và biến đổi

Để ứng dụng trọn vẹn tư tưởng của Hàn Phi Tử, nhà quản trị hiện đại cần phân định rõ cấu trúc của doanh nghiệp thành hai phần: Phần tĩnh (ổn định) và Phần động (linh hoạt).

Phần tĩnh: áp dụng đối với quy trình vận hành chuẩn (SOP), giá trị cốt lõi, chính sách nhân sự, khung năng lực cốt lõi.  Điều này tạo sự an tâm cho nhân sự, tối ưu hóa hiệu suất, xây dựng lòng tin nội bộ và tính chuyên nghiệp. Khi buộc thay đổi các nội dung này, cần rất thận trọng, chỉ thay đổi sau khi đã đánh giá dữ liệu nghiêm túc qua các kỳ.

Phần động: chiến thuật kinh doanh, công cụ công nghệ, sản phẩm hoặc dịch vụ mới, chiến dịch marketing. Điều này giúp doanh nghiệp bắt kịp xu hướng, tối ưu hóa doanh thu, phòng ngừa rủi ro từ đối thủ cạnh tranh. Việc thay đổi cần linh hoạt, thay đổi theo quý, theo tháng hoặc theo tiến độ của dự án.

4- Bài học về 'biện sĩ' và 'ý riêng của sếp'

Lý thuyết xuông: trong doanh nghiệp: 'biện sĩ' ngày nay chính là những lý thuyết suông không thực tế, hoặc các xu hướng quản trị mang tính "phong trào" chưa được kiểm chứng. Người đứng đầu doanh nghiệp không nên vì nghe một bài thuyết trình hay, đọc một cuốn sách hot mà lập tức áp đặt mô hình đó vào công ty mình khi chưa đánh giá mức độ phù hợp.

Quản trị bằng dữ liệu, không quản trị bằng cảm xúc: việc thay đổi chính sách hay quy trình phải dựa trên báo cáo tài chính, số liệu nhân sự, phản hồi của khách hàng (Sự thật khách quan), chứ không thể dựa trên việc "hôm nay Sếp vui hay buồn".

Tóm lại, một nhà quản trị hiện đại xuất sắc là người biết giữ lửa ổn định để nội bộ doanh nghiệp không bị "nát" như con cá nhỏ, nhưng cũng là người quyết đoán thay đổi dây cương khi con ngựa thị trường đã bước sang một địa hình hoàn toàn mới.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest