Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội dưới góc nhìn nghề luật

I. TÍNH TẤT YẾU LỊCH SỬ VÀ BẢN CHẤT CỦA THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

1. Khái niệm và tính tất yếu của thời kỳ quá độ

Theo triết học Mác - Lênin, sự chuyển biến từ một hình thái kinh tế - xã hội này sang một hình thái kinh tế - xã hội khác là một quá trình lịch sử - tự nhiên. Tuy nhiên, sự ra đời của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa (mà giai đoạn đầu là chủ nghĩa xã hội) có bản chất khác biệt hoàn toàn so với các cuộc chuyển giao hình thái trước đó trong lịch sử.

Các chế độ xã hội như nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa đều dựa trên chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất và quan hệ áp bức, bóc lột. Cuộc cách mạng chuyển từ chế độ này sang chế độ khác chỉ là sự thay đổi hình thức sở hữu tư hữu này bằng một hình thức sở hữu tư hữu khác, thay đổi hình thức bóc lột này bằng hình thức bóc lột khác. Trái lại, chủ nghĩa xã hội hướng tới việc xóa bỏ tận gốc chế độ tư hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, xóa bỏ quan hệ bóc lột người và xây dựng chế độ công hữu.

Do đó, quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa không thể tự phát hình thành trong lòng xã hội tư bản. Việc chuyển từ chủ nghĩa tư bản (hoặc các xã hội tiền tư bản) lên chủ nghĩa xã hội bắt buộc phải trải qua một thời kỳ chuyển tiếp lịch sử lâu dài, phức tạp — đó chính là thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.

Tính tất yếu lịch sử của thời kỳ quá độ xuất phát từ ba lý do cơ bản:

Cần thời gian cải tạo quan hệ sản xuất cũ, xác lập quan hệ sản xuất mới: Chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu đòi hỏi quá trình biến đổi cách mạng sâu sắc, từ tốn và có lộ trình.

Cần thời gian xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật: Chủ nghĩa xã hội đòi hỏi một nền sản xuất đại công nghiệp hiện đại với lực lượng sản xuất đạt trình độ xã hội hóa cao. Các quốc gia chưa có nền đại công nghiệp phát triển cần một khoảng thời gian quá độ để thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Cần thời gian xây dựng nền văn hóa mới và đào tạo con người mới: Việc xóa bỏ tàn dư tư tưởng bóc lột, tâm lý tiểu nông, xây dựng lối sống công bằng, dân chủ, văn minh là một quá trình lâu dài và đòi hỏi sự kiên trì.

1.2. Hai hình thức quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Lý luận Mác - Lênin phân chia thời kỳ quá độ thành hai hình thức cơ bản:

Quá độ trực tiếp: Đi từ chủ nghĩa tư bản phát triển cao lên chủ nghĩa xã hội. Đây là mô hình dự báo lý thuyết ban đầu của C. Mác và Ph. Ăngghen dựa trên sự phân tích các nước tư bản tiên tiến ở Tây Âu thế kỷ XIX.

Quá độ gián tiếp: Đi từ chủ nghĩa tư bản phát triển trung bình hoặc yếu, hoặc từ các xã hội tiền tư bản (kinh tế nông nghiệp lạc hậu) bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa để tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội. Mô hình này được V.I. Lênin phát triển sáng tạo và trở thành đường lối chiến lược của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

       ┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
       │         HÌNH THỨC QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI              │
       └──────────────────────────────┬──────────────────────────────┘
                                      │
           ┌──────────────────────────┴──────────────────────────┐
           ▼                                                     ▼
┌─────────────────────┐                               ┌─────────────────────┐
│ QUÁ ĐỘ TRỰC TIẾP    │                               │  QUÁ ĐỘ GIÁN TIẾP   │
├─────────────────────┤                               ├─────────────────────┤
│ Từ CNTB phát triển  │                               │ Từ CNTB yếu/tiền    │
│ cao lên CNXH.       │                               │ tư bản, bỏ qua chế  │
│ (Dự báo của Mác-Ăng)│                               │ độ TBCN lên CNXH.   │
└─────────────────────┘                               └─────────────────────┘
PHẦN 2: ĐẶC ĐIỂM BAO TRÙM CỦA THỜI KỲ QUÁ ĐỘ VÀ THỰC TIỄN TẠI VIỆT NAM
2.1. Đặc điểm bao trùm: Sự đan xen và đấu tranh giữa cái cũ và cái mới
Đặc điểm nổi bật và xuyên suốt của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là tính chất đan xen, tồn tại song song và đấu tranh gay gắt giữa những nhân tố của xã hội cũ với những mầm mống đang hình thành của xã hội mới trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội:

a) Về lĩnh vực kinh tế:
Tồn tại một nền kinh tế nhiều thành phần với các hình thức sở hữu khác nhau (sở hữu nhà nước, sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân, sở hữu có vốn đầu tư nước ngoài). Sự đan xen này dẫn đến sự tồn tại đan xen giữa nhiều hình thức phân phối (phân phối theo lao động, phân phối theo vốn/tài sản góp,...), trong đó kinh tế nhà nước đóng vai trò chủ đạo.

b) Về lĩnh vực chính trị - xã hội:
Cơ cấu giai cấp trong thời kỳ quá độ đa dạng và phức tạp, bao gồm giai cấp công nhân, giai cấp nông dân, đội ngũ trí thức, tầng lớp doanh nhân, tiểu tư sản... Mối quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp xã hội vừa có sự hợp tác, liên minh, vừa có sự đấu tranh về lợi ích. Chính quyền nhà nước do giai cấp công nhân nắm giữ thông qua Đội tiên phong là Đảng Cộng sản (chuyên chính vô sản/Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa).

c) Về lĩnh vực tư tưởng - văn hóa:
Tồn tại nhiều luồng tư tưởng, văn hóa khác nhau. Bên cạnh hệ tư tưởng tiến bộ của giai cấp công nhân (Chủ nghĩa Mác - Lênin) giữ vai trò chủ đạo, vẫn còn tồn tại các tàn dư tư tưởng phong kiến, tâm lý tiểu nông, tư tưởng tư sản, lối sống vị kỷ, chủ nghĩa cá nhân.

                  ĐẶC ĐIỂM BAO TRÙM CỦA THỜI KỲ QUÁ ĐỘ
                                   │
         ┌─────────────────────────┼─────────────────────────┐
         ▼                         ▼                         ▼
┌───────────────────┐     ┌───────────────────┐     ┌───────────────────┐
│ LĨNH VỰC KINH TẾ  │     │ LĨNH VỰC CHÍNH TRỊ│     │LĨNH VỰC TƯ TƯỞNG │
├───────────────────┤     ├───────────────────┤     ├───────────────────┤
│• Kinh tế nhiều    │     │• Cơ cấu giai cấp  │     │• Tồn tại nhiều    │
│  thành phần.      │     │  phức tạp.        │     │  luồng tư tưởng.  │
│• Nhiều hình thức  │     │• Thiết lập Nhà    │     │• Hệ tư tưởng Mác- │
│  sở hữu & phân    │     │  nước pháp quyền  │     │  Lênin giữ vai    │
│  phối đan xen.    │     │  XHCN.            │     │  trò chủ đạo.     │
└───────────────────┘     └───────────────────┘     └───────────────────┘
2.2. Con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam: Bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa
Ở Việt Nam, con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội là quá độ gián tiếp, cụ thể là bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa.

Lý luận Mác - Lênin và thực tiễn cách mạng Việt Nam khẳng định rằng:

Bản chất của việc "bỏ qua": Là bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa.

Không bỏ qua những thành tựu nhân loại: Tiếp thu, kế thừa những thành tựu mà nhân loại đã đạt được dưới chủ nghĩa tư bản, đặc biệt là hạ tầng khoa học - công nghệ, lực lượng sản xuất hiện đại và phương thức quản lý kinh tế tiên tiến.

Mô hình kinh tế tổng quát: Xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Kinh tế thị trường không phải là bản chất của chủ nghĩa tư bản mà là thành tựu phát triển của văn minh nhân loại, đóng vai trò là phương tiện, công cụ để phát triển lực lượng sản xuất, hướng tới mục tiêu "Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh".

PHẦN 3: SỰ LIÊN HỆ GIỮA THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI VÀ NGHỀ LUẬT
"Ở đâu có áp bức, ở đó có đấu tranh. Ở đâu có bất công và xung đột lợi ích, ở đó cần đến công lý và pháp luật."

Trong một xã hội thời kỳ quá độ với sự đan xen của nhiều thành phần kinh tế, sự đa dạng về hình thức sở hữu và sự phức tạp trong quan hệ giai cấp, các xung đột về lợi ích kinh tế, dân sự, lao động là điều không thể tránh khỏi. Pháp luật — với tư cách là kiến trúc thượng tầng do Nhà nước ban hành — giữ vai trò là công cụ quản lý xã hội quan trọng nhất để duy trì trật tự, bảo vệ quyền con người và hướng nền kinh tế phát triển theo đúng định hướng xã hội chủ nghĩa.

Nghề luật, bao gồm các hoạt động tư vấn, tranh tụng, bổ trợ tư pháp và cung cấp dịch vụ pháp lý, chính là cầu nối hiện thực hóa pháp luật vào đời sống xã hội.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│            MỐI QUAN HỆ GIỮA THỜI KỲ QUÁ ĐỘ VÀ NGHỀ LUẬT                │
└────────────────................──┬─────────────────────────────────────┘
                                   │
         ┌─────────────────────────┴─────────────────────────┐
         ▼                                                   ▼
┌─────────────────────────┐                         ┌─────────────────────────┐
│ THỜI KỲ QUÁ ĐỘ          │                         │ NGHỀ LUẬT               │
├─────────────────────────┤                         ├─────────────────────────┤
│• Đa thành phần kinh tế, │  ───────────────►       │• Chuẩn hóa giao dịch,   │
│  đa sở hữu.             │  (Đặt nhu cầu pháp lý)  │  bảo vệ người lao động. │
│• Đa dạng quan hệ xã hội │                         │• Bảo đảm sự bình đẳng   │
│  và mâu thuẫn lợi ích.  │  ◄───────────────       │  và trật tự pháp luật.  │
└─────────────────────────┘  (Điều tiết & Bảo vệ)   └─────────────────────────┘
3.1. Nghề luật là công cụ duy trì sự cân bằng và điều tiết kinh tế nhiều thành phần
Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi tất cả các chủ thể thuộc mọi thành phần kinh tế (kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài) đều phải bình đẳng trước pháp luật, hoạt động theo cơ chế thị trường và chịu sự điều tiết của Nhà nước.

Trong bối cảnh đó, vai trò của người luật sư tư vấn trở nên đặc biệt quan trọng:

Chuẩn hóa các giao dịch thương mại, đầu tư: Người luật sư tư vấn giúp các doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp nhà nước và các nhà đầu tư nước ngoài thiết lập hợp đồng, cấu trúc quản trị công ty và thực hiện các giao dịch đúng quy định pháp luật.

Phòng ngừa rủi ro pháp lý: Bằng việc thẩm định tính pháp lý của dự án, người luật sư tư vấn hỗ trợ các bên giảm thiểu tranh chấp, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh an toàn, minh bạch và ổn định.

Định hướng hành vi tuân thủ: Thông qua việc hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ thuế, bảo vệ môi trường, trách nhiệm xã hội, người luật sư tư vấn giúp các thành phần kinh tế tư nhân vận động trong khuôn khổ pháp luật, phù hợp với định hướng xã hội chủ nghĩa.

3.2. Vai trò của luật sư tranh tụng trong việc bảo vệ công lý và quyền con người
"Sứ mệnh của luật sư không chỉ là bảo vệ một thân chủ, mà là bảo vệ công lý và phẩm giá con người trước những bất công của xã hội."

Trong thời kỳ quá độ, mâu thuẫn giữa tính chất tích lũy tư bản của các chủ sở hữu tư nhân và quyền lợi của người lao động trực tiếp vẫn thường xuyên diễn ra. Các vụ tranh chấp lao động về tiền lương, thời giờ làm việc, bảo hiểm xã hội, tai nạn lao động hay sa thải trái pháp luật xảy ra phổ biến tại các khu công nghiệp, khu chế xuất.

Lúc này, vai trò của người luật sư tranh tụng mang ý nghĩa chính trị - xã hội sâu sắc:

Bảo vệ giai cấp công nhân và người lao động yếu thế: Khi tham gia các vụ án lao động hay dân sự, người luật sư tranh tụng đại diện cho người lao động, giúp họ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trước các chủ thể có tiềm lực tài chính lớn hơn.

Hiện thực hóa nguyên tắc tranh tụng dân chủ: Trong các vụ án hình sự hay hành chính, người luật sư tranh tụng là lá chắn chống lại sự lạm quyền, suy thoái tư tưởng của một bộ phận cán bộ, bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo quy định của Hiến pháp.

Giữ vững tính nghiêm minh của pháp luật XHCN: Tranh tụng tại tòa án không chỉ phân định thắng - thua mà còn giải tỏa những mâu thuẫn bức xúc trong nhân dân, củng cố niềm tin của nhân dân vào công lý và bản chất tốt đẹp của chế độ xã hội chủ nghĩa.

3.3. Sự phổ cập của các dịch vụ pháp lý và mục tiêu công bằng xã hội
Một trong những tiêu chí quan trọng của chủ nghĩa xã hội là bảo đảm công bằng, bình đẳng trong việc tiếp cận các nguồn lực và cơ hội phát triển. Tiếp cận công lý là một quyền cơ bản của con người.

Sự phát triển của hệ thống cung cấp dịch vụ pháp lý đóng vai trò thiết yếu:

Xóa bớt khoảng cách tiếp cận pháp luật: Việc các văn phòng luật sư, công ty luật mở rộng các dịch vụ pháp lý trợ giúp cho công nhân, nông dân, người dân vùng sâu vùng xa giúp mọi tầng lớp nhân dân đều có khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Nâng cao ý thức pháp luật của nhân dân: Quá trình tư vấn, cung cấp dịch vụ pháp lý chính là một kênh tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật sinh động, giúp biến pháp luật từ những điều khoản khô khan thành chuẩn mực ứng xử hàng ngày của người dân.

PHẦN 4: NHỮNG YÊU CẦU ĐẶT RA CHO ĐỘI NGŨ LUẬT SƯ VÀ NGHỀ LUẬT TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
Đất nước đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, hội nhập quốc tế sâu rộng và phát triển kinh tế số. Để đáp ứng yêu cầu của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, nghề luật cần không ngừng tự đổi mới và hoàn thiện:

4.1. Giữ vững bản lĩnh chính trị và đạo đức nghề nghiệp
Nghề luật đòi hỏi sự hòa quyện giữa trí tuệ chuyên môn cao và bản lĩnh chính trị vững vàng. Người luật sư tư vấn hay luật sư tranh tụng trong xã hội xã hội chủ nghĩa không thể chạy theo lợi ích vật chất thuần túy mà phải luôn đặt tinh thần thượng tôn pháp luật và lợi ích chung của cộng đồng lên trên hết.

Cần kiên quyết từ chối cung cấp dịch vụ pháp lý cho các hành vi trốn thuế, lách luật gây tổn hại đến tài sản nhà nước hay xâm phạm quyền lợi của người lao động.

Nâng cao Đạo đức và Ứng xử nghề nghiệp Luật sư, chống lại các biểu hiện tiêu cực, móc ngoặc trong tố tụng.

4.2. Tăng cường trách nhiệm xã hội và trợ giúp pháp lý miễn phí
Nhiều người lao động, công nhân nghèo trong thời kỳ quá độ chưa có đủ điều kiện tài chính để chi trả chi phí cho các dịch vụ pháp lý thương mại.

Giới luật sư cần tích cực tham gia vào các chương trình trợ giúp pháp lý miễn phí do Nhà nước và Liên đoàn Luật sư tổ chức.

Các tổ chức hành nghề luật nên trích một phần thời lượng hoạt động để tư vấn miễn phí tại các khu công nghiệp, giúp người công nhân nắm rõ Luật Lao động, Luật Bảo hiểm xã hội.

4.3. Nâng cao năng lực chuyên môn đáp ứng kinh tế số và hội nhập quốc tế
Sự xuất hiện của các hình thái kinh tế mới (Gig economy, tài sản số, trí tuệ nhân tạo) đòi hỏi đội ngũ luật sư tư vấn và luật sư tranh tụng phải liên tục cập nhật kiến thức:

Nắm vững các cam kết quốc tế (CPTPP, EVFTA, các tiêu chuẩn của ILO) để bảo vệ quyền lợi quốc gia và bảo vệ người lao động Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ứng dụng công nghệ thông tin để tối ưu hóa việc cung cấp dịch vụ pháp lý, giúp người dân tiếp cận tư vấn pháp luật nhanh chóng, thuận tiện hơn.

KẾT LUẬN

"Pháp luật phải là công cụ của sự bình đẳng, chứ không phải là đặc quyền của kẻ mạnh."

Lý luận Mác - Lênin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội cung cấp phương pháp luận triết học sâu sắc để nhìn nhận quy luật vận động của xã hội Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Sự tồn tại đan xen giữa các yếu tố kinh tế, xã hội, tư tưởng trong thời kỳ quá độ vừa tạo ra động lực phát triển mạnh mẽ, vừa đặt ra những thách thức lớn về bảo đảm công bằng và trật tự xã hội.

Trong tiến trình đó, nghề luật giữ vị trí không thể thay thế. Thông qua sự am hiểu và tận tụy của đội ngũ luật sư tư vấn, sự xả thân trên bục tài phán của các luật sư tranh tụng và sự lan tỏa của các dịch vụ pháp lý vì cộng đồng, nghề luật đang trực tiếp góp phần xây dựng một xã hội thượng tôn pháp luật, bảo vệ công lý và bảo đảm quyền lợi chính đáng cho người lao động.

Sự gắn kết giữa lý luận Mác - Lênin về thời kỳ quá độ với thực tiễn hành nghề luật chính là kim chỉ nam giúp mỗi luật sư và người làm công tác pháp lý định hình rõ nét con đường phát triển chuyên môn gắn liền với trách nhiệm phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân và đóng góp tích cực vào công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Bộ Giáo dục và Đào tạo (2021), Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học (Dành cho bậc đại học hệ không chuyên lý luận chính trị), NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

C. Mác và Ph. Ăngghen (1995), Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội.

V.I. Lênin (1976), Toàn tập, NXB Tiến bộ, Mát-xcơ-va.

Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

Quốc hội nước SRVN (2019), Bộ luật Lao động năm 2019, NXB Lao động, Hà Nội.

Quốc hội nước SRVN (2012), Luật Luật sư (Sửa đổi, bổ sung năm 2012), NXB Tư pháp, Hà Nội.