Pháp trị: Tin người sẽ bị người khống chế

I- TIN VÀO BẢN THÂN HƠN TIN VÀO NGƯỜI KHÁC

Trong sách Hàn Phi Tử, thiên Bị nội (Phòng bị bên trong) có viết nguyên văn chữ Hán: 「人主之患在於信人，信人則制於人。人臣之於其君，非有骨肉之親也，縛於勢而不得不事也。故為人臣者，窺伺其君心也無須臾之休，而人主怠傲處其上，此世所以有劫君殺主也。」phiên âm Hán Việt: Nhân chủ chi hoạn tại vu tín nhân. Tín nhân, tác chế vu nhân. Nhân thần chi ô kỳ quân, phi hữu cốt nhục chi thân dã. Phược vu thế nhi bất đắc bất sự dã. Cố vi nhân thần giả, khuy tự kỳ quân tâm dã vô tu du chi hưu, nhi nhân chủ đãi ngạo xử kỳ thượng, thử thế sở dĩ hữu kiếp quân sát chủ dã.

Dịch nghĩa: cái họa của bậc nhân chủ (vua chúa) là ở chỗ tin người. Tin người thì sẽ bị người ta khống chế. Bề tôi đối với vua của mình không phải là có tình cốt nhục thâm tình gì, chẳng qua bị trói buộc bởi thế lực (quyền thế, địa vị) mà không thể không phụng sự. Cho nên kẻ làm bề tôi, rình mò tâm tư của vua mình không một chút ngơi nghỉ, trong khi bậc quân chủ lại trễ nải, kiêu ngạo ở ngôi cao. Đó chính là lý do vì sao trên đời này lại có chuyện vua bị bắt chẹt, bị sát hại.

Đoạn văn đã lột tả trần trụi và sắc bén về triết lý quyền lực. Hàn Phi không nhìn chính trị qua lăng kính đạo đức mộng mơ của Nho giáo (nhân nghĩa, trung hiếu), mà nhìn nó bằng con mắt của một nhà giải phẫu học chính trị: lạnh lùng, thực tế và hoàn toàn dựa trên lợi ích:

1- Bản chất của quyền lực: sự độc quyền và hiểm họa của niềm tin

Cái họa của bậc quân chủ là ở chỗ tin người, tin người thì sẽ bị người ta khống chế. Hàn Phi đặt ra một tiên đề nghiêm khắc: Trong trò chơi vương quyền, niềm tin chính là tự sát. 

Lý do tin người lại đáng sợ: đối với một vị vua, quyền lực là thứ độc quyền, không thể chia sẻ. Khi nhà vua tin một ai đó dù là sủng thần, vợ con, hay tướng lĩnh, vua sẽ có xu hướng giao bớt quyền hành, lỏng lẻo cảnh giác hoặc nghe theo lời gièm pha của họ.

Hệ quả của niềm tin: một khi cấp dưới nắm được quyền lực hoặc biết được nhà vua tin cẩn mình, họ sẽ dùng chính cái thế đó để thao túng ngược lại nhà vua. Bị người khống chế (chế vu nhân) là cái kết cục tất yếu khi cán cân quyền lực bị nghiêng lệch.

2- Bản chất quan hệ vua - tôi: liên minh lợi ích, không phải tình thâm

Bề tôi đối với vua của mình, không phải là có tình cốt nhục thâm tình gì, chẳng qua bị trói buộc bởi thế lực mà không thể không phụng sự. Đây là cái tát trực diện vào tư tưởng vua tôi như cha con (quân thần như phụ tử) của Nho giáo. Hàn Phi bóc trần sự thật:

Không có tình cốt nhục: giữa vua và tôi không có sợi dây huyết thống hay tình yêu thương vô điều kiện.

Trói buộc bởi quyền thế, địa vị: kẻ làm tôi quỳ lạy, dạ vâng trước nhà vua không phải vì họ yêu kính nhân cách của vua, mà vì vua đang nắm giữ cái 'Thế' - tức là quyền sinh, quyền sát, bổng lộc và địa vị. Họ phục tùng vì buộc phải hầu hạ để sinh tồn và tiến thân (bất đắc bất sự).

Học thuyết vị lợi: mối quan hệ này bản chất là một hợp đồng mua bán lợi ích. Vua mua sự phục vụ bằng bổng lộc, tôi bán tài năng để đổi lấy vinh hoa. Khi cán cân lợi ích thay đổi, sự trung thành cũng biến mất.

3- Thực tế ngầm nơi triều đình: cuộc chiến tâm lý không ngơi nghỉ

Vì quan hệ dựa trên lợi ích và sinh tồn, triều đình trở thành một đấu trường tâm lý khốc liệt:

Rình mò lòng vua: kẻ làm tôi luôn phải quan sát xem vua thích gì, ghét gì, vui lúc nào, giận lúc nào. Nếu biết vua thích gái đẹp, họ sẽ dâng mỹ nữ. Nếu biết vua ghét lời thẳng, họ sẽ nói lời nịnh hót. Nếu biết vua định trọng dụng ai, họ sẽ tìm cách kết thân hoặc hãm hại. 

Không một phút ngơi nghỉ: kẻ dưới luôn ở thế chủ động rình rập, dò xét như thợ săn rình mồi, chỉ chờ nhà vua lộ ra sơ hở để trục lợi cho bản thân hoặc phe phái.

4- Bi kịch của sự chủ quan: cái giá của sự trễ nải

Trong khi bậc quân chủ lại trễ nải, kiêu ngạo ở ngôi cao. Đó chính là lý do vì sao trên đời này lại có chuyện vua bị bắt chẹt, bị sát hại. Đây là lời cảnh báo đanh thép mang tính nhân quả:

Sai lầm của nhà vua: ngồi ở vị trí tối cao, bao quanh bởi hào quang và lời ca tụng, nhà vua rất dễ rơi vào trạng thái lười biếng, chủ quan, kiêu ngạo. Vua tưởng rằng, ngai vàng của mình là vĩnh cửu, tưởng rằng ai cũng thật lòng trung thành.

Cái kết bi kịch: khi kẻ đi săn (bề tôi) thì tỉnh táo rình rập từng giây, còn con mồi (nhà vua) lại ngủ quên trong sự kiêu ngạo, thì thảm kịch vua bị khống chế, bị giết hại (kiếp quân sát chủ) xảy ra là điều tất yếu lịch sử. Lịch sử Trung Hoa với những vụ quyền thần cướp ngôi như Triệu Cao hại Nhị Thế nhà Tần, hay nhà Tư Mã chiếm nhà Ngụy, chính là minh chứng sống động cho lời tiên tri này của Hàn Phi.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Triết lý tin vào chính mình của Hàn Phi Tử còn là nền tảng cốt lõi cho các lý thuyết quản trị hiện đại về kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro nhân sự. Tuy nhiên, trong môi trường doanh nghiệp thế kỷ 21, chúng ta không dịch nghĩa một cách cực đoan theo kiểu 'sát phạt, nghi kỵ lén lút', mà chuyển hóa tư tưởng lạnh lùng của Hàn Phi thành các quy trình, hệ thống kiểm soát khoa học. Dưới đây là cách dịch chuyển và ứng dụng chi tiết tư tưởng này vào quản trị doanh nghiệp hiện đại:

1- Nguyên tắc không tin cậy tuyệt đối, luôn luôn xác thực

Trong doanh nghiệp, cái họa lớn nhất của lãnh đạo là đặt niềm tin tuyệt đối vào một cá nhân là khai quốc công thần, người nhà, hay giám đốc tài chính tài ba, mà bỏ qua các quy trình giám sát.

Rủi ro hiện đại: Khi bạn tin tưởng giao toàn quyền chi tiêu cho Giám đốc tài chính (CFO) mà không có kiểm toán độc lập, hoặc giao toàn bộ mã nguồn và hệ thống cho Giám đốc công nghệ (CTO) mà không có cơ chế phân quyền, bạn đang tự đặt doanh nghiệp vào thế bị khống chế. Nếu nhân sự đó rời đi hoặc nảy sinh lòng tham, doanh nghiệp sẽ sụp đổ.

Ứng dụng: áp dụng nguyên tắc quản trị hiện đại: tin tưởng nhưng phải xác thực (trust, but verify) hoặc mô hình bảo mật không tin tưởng bất kỳ ai, luôn luôn kiểm tra (zero trust). Quyền lực phải gắn liền với trách nhiệm và sự giám sát.

2. Bản chất của quan hệ lao động là hợp đồng kinh tế

Nhiều nhà quản lý thích dùng tình cảm, xây dựng văn hóa 'công ty là gia đình' để mong cầu sự trung thành tuyệt đối từ nhân viên. Hàn Phi Tử sẽ dội một gáo nước lạnh vào tư tưởng này.

Thực tế doanh nghiệp: Nhân viên đến công ty trước hết là vì lương, thưởng, cơ hội thăng tiến và danh tiếng của công ty (chính là cái 'Thế' của doanh nghiệp). Họ không phải là ruột thịt của bạn. Khi một công ty khác trả lương gấp đôi hoặc khi doanh nghiệp của bạn gặp khủng hoảng, phần lớn nhân viên sẽ rời đi. Đó không phải là phản bội, đó là quy luật thị trường.

Ứng dụng: Đừng quản trị bằng sự kỳ vọng cảm xúc. Hãy giữ chân nhân sự bằng một hệ thống cơ chế rõ ràng: một là, lợi ích sòng phẳng (Lương, thưởng, KPI); hai là, lộ trình thăng tiến minh bạch; ba là, khi bản chất quan hệ là 'trao đổi giá trị', doanh nghiệp sẽ vận hành chuyên nghiệp và ít bị tổn thương hơn bởi các biến động nhân sự.

3- Nguy cơ của văn hóa nịnh bợ

Nhân viên luôn có xu hướng quan sát, nghiên cứu tính cách, sở thích và 'gu' của người lãnh đạo để làm việc sao cho lãnh đạo hài lòng nhất, nhằm mục đích an toàn hoặc thăng tiến.

Hệ quả trong doanh nghiệp: nếu một lãnh đạo lộ rõ mình là người thích nghe lời ngọt ngào, ghét người phản biện, hoặc thích các báo cáo số liệu đẹp đẽ (dù giả tạo), thì cấp dưới sẽ ngay lập tức 'bán' cho sếp những thứ đó. Hệ thống sẽ tràn ngập những kẻ nịnh bợ, giấu giếm sai lầm và báo cáo láo.

Ứng dụng: kẻ lãnh đạo hiện đại phải biết giấu đi những định kiến cá nhân khi ra quyết định. Khi duyệt một dự án, hãy dựa trên số liệu thực tế, nghiên cứu thị trường chứ không dựa trên cảm tính. Đừng để nhân viên biết bạn 'thích' phương án nào trước khi họ trình bày, như vậy bạn mới có được những góc nhìn khách quan nhất.

4- Bài học về sự ngủ quên trên chiến thắng và hệ thống kiểm soát nội bộ

Trong kinh doanh, việc giám đốc bị sa thải, doanh nghiệp bị thâu tóm, hoặc bị chính cấp dưới cốt cán mang toàn bộ khách hàng, công nghệ ra ngoài lập công ty đối thủ có nguyên nhân người đứng đầu ngủ quên trên chiến thắng (đãi ngạo), lười đổi mới, lười kiểm tra hệ thống, lơi lỏng quản lý và quá tự tin vào quyền lực của mình.

Ứng dụng: để tránh bi kịch này, các tập đoàn hiện đại thiết lập hệ thống phân chia nhiệm vụ: một là, người phê duyệt chi tiền không được đồng thời là người giữ quỹ; hai là, người viết mã nguồn phần mềm không được đồng thời là người kiểm thử và triển khai hệ thống; ba là, thường xuyên luân chuyển nhân sự ở các vị trí nhạy cảm (như mua hàng, kho bãi) để tránh việc hình thành 'băng nhóm' lũng đoạn doanh nghiệp.

5- Phiên bản quản trị 4.0

Nếu Hàn Phi Tử là một chuyên gia tư vấn doanh nghiệp ngày nay, ông ấy sẽ tóm gọn đoạn văn trên thành một lời khuyên: Đừng dùng tình cảm để quản trị một hệ thống kinh tế. Đừng mong đợi sự trung thành mù quáng. Hãy thiết kế một cơ chế sòng phẳng về lợi ích để nhân viên cống hiến, và xây dựng một quy trình kiểm soát chặt chẽ để không ai có cơ hội làm điều xấu. Người lãnh đạo giỏi không phải là người tin tưởng tất cả mọi người, mà là người khiến cho dù có kẻ muốn làm phản cũng không thể tìm ra kẽ hở.

Xem thêm: Dịch vụ thiết lập (set up) nền tảng pháp lý cho doanh nghiệp