Pháp trị: xem xét tác dụng, đánh giá công hiệu của lời nói

I- LỜI NÓI ĐỒNG NHẤT VỚI VIỆC LÀM VÀ NGHỆ THUẬT DÙNG NGƯỜI

Sách Hàn Phi Tử, tại chương Bát Thuyết (Tám học thuyết) có viết (dịch nghĩa): Bậc vua chúa có đạo (biết phép trị nước), khi nghe lời nói phải xem xét tác dụng, đánh giá công hiệu của nó. Công hiệu được đánh giá rõ ràng thì từ đó việc thưởng phạt mới chuẩn xác; cho nên những lời biện luận vô dụng không thể tồn tại ở triều đình. Người được giao việc nếu biết tài năng không đủ để gánh vác chức vụ thì tự lui bước, trả lại quan chức. Kẻ nào nói năng lớn lối, khoác lác thì sẽ bị truy tận gốc, cho nên kẻ gian xảo sẽ bị phát giác và phải chịu sấm sét lôi đình. Không có nguyên cớ thực tế mà lời nói không khớp với kết quả thì bị coi là lừa dối (vu khống), mà đã lừa dối thì phải chịu tội. Lời của bề tôi nói ra nhất định phải có kết quả báo đáp, học thuyết đưa ra phải có trách nhiệm về mặt thực dụng; nhờ vậy lời lẽ của bè phái, cánh hẫng không thể lọt lên tai vua.

Nguyên văn chữ Hán: 有道之主，聽言督其用，課其功，功課而賞罰生焉，故無用之辯不留朝。任事者知不足以治職，則放官收。說大而誇則窮端，故姦得而怒。無故而不當為誣，誣而罪。臣言必有報，說必責用也，故朋黨之言不上聞。Phiên âm: Hữu đạo chi chủ, thính ngôn đốc kỳ dụng, khóa kỳ công, công khóa nhi thưởng phạt sinh yên, cố vô dụng chi biện bất lưu triều. Nhiệm sự giả tri bất túc dĩ trị chức, tắc phóng quan thu. Thuyết đại nhi khoa tắc cùng đoan, cố gian đắc nhi nộ. Vô cố nhi bất đáng vi vu, vu nhi tội. Thần ngôn tất hữu báo, thuyết tất trách dụng dã, cố bằng đảng chi ngôn bất thượng văn.

Đoạn văn trên là một trong những minh họa cốt lõi và sắc bén nhất về 'Thuật' (术) - nghệ thuật kiểm soát quan lại của vua chúa trong tư tưởng Pháp trị của Hàn Phi Tử: Cốt lõi phương pháp quản trị nhân sự của Hàn Phi Tử chính là quản lý bằng hiệu suất và sự cam kết. Một chính quyền ổn định không cần dựa vào lòng tốt hay đạo đức tự giác của quan chức (vì lòng người dễ thay đổi), mà phải dựa vào một hệ thống vận hành cơ học, khách quan: một là, nói được thì phải làm được; hai là, làm được thì thưởng, làm sai thì phạt; ba là, hệ thống này biến nhà vua thành một vị trọng tài tối cao, chỉ cần ngồi yên một chỗ nhìn 'lời nói' và 'việc làm' của cấp dưới có khớp nhau không (hình danh đồng nhất), từ đó nắm quyền sinh sát trong tay một cách dễ dàng mà không bị họ lừa dối hay thao túng.

1- Nguyên tắc đồng nhất giữa lời nói và việc làm

Bậc vua chúa có đạo, khi nghe lời nói phải xem xét tác dụng, đánh giá công hiệu của nó. Công hiệu được đánh giá rõ ràng thì từ đó việc thưởng phạt mới chuẩn xác; cho nên những lời biện luận vô dụng không thể tồn tại ở triều đình.

Hữu đạo chi chủ: 'Đạo' ở đây không phải đạo đức của Nho giáo, mà là 'đạo trị quốc' theo lý thuyết Pháp trị - vua nắm vững quy luật vận hành của quyền lực.

Thính ngôn đốc kỳ dụng, khoá kỳ công: sai lầm của các vị vua tầm thường là nghe cấp dưới nói hay, nói ngọt rồi tin ngay. Vua hiền minh khi nghe một kẻ hiến kế thì việc đầu tiên là hỏi: “Kế sách này dùng vào việc gì?" (đốc kỳ dụng) và sau đó là “Kết quả thực tế đạt được là gì?" (khoá kỳ công).

Cố vô dụng chi biện bất lưu triều: khi kết quả thực tế là thước đo duy nhất để định đoạt thưởng phạt, những kẻ chỉ giỏi 'khua môi múa mép', sính chữ nghĩa, giỏi ngụy biện sẽ không còn đất sống ở chốn triều đình. Ý nghĩa gián tiếp đả kích các học giả Nho gia hoặc Biện giả thời bấy giờ, những người thích bàn chuyện nhân nghĩa viển vông mà không giúp ích được gì cho việc cường quốc, binh biến.

2- Cơ chế tự lọc hệ thống quan lại - biết lượng sức mình

Người được giao việc nếu biết tài năng không đủ để gánh vác chức vụ thì tự lui bước, trả lại quan chức.

Hàn Phi Tử xây dựng một áp lực tâm lý cực lớn lên đội ngũ quan lại. Dưới một triều đình Pháp trị nghiêm minh, ngồi ghế cao mà không làm được việc không chỉ đơn giản là bị mất chức, mà là phạm tội (tội lừa dối vua, tội làm hỏng việc nước).

Chính áp lực 'làm không được sẽ bị trị tội', buộc các quan chức phải tự biết lượng sức mình. Nếu thấy nhiệm vụ vượt quá khả năng, họ thà chủ động xin từ quan, trả lại ấn tín (phóng quan thu) để giữ mạng sống, còn hơn là tham quyền cố vị để rồi rước họa vào thân. Điều này tạo ra một cơ chế tự sàng lọc nhân sự cực kỳ hiệu quả cho bộ máy nhà nước.

3- Trừng trị kẻ khoác lác và cơ chế truy cứu trách nhiệm

Kẻ nào nói năng lớn lối, khoác lác thì sẽ bị truy tận gốc, cho nên kẻ gian xảo sẽ bị phát giác và phải chịu sấm sét lôi đình. Không có nguyên cớ thực tế mà lời nói không khớp với kết quả thì bị coi là lừa dối, mà đã lừa dối thì phải chịu tội.

Cùng đoan: nghĩa là truy cứu đến tận cùng gốc rễ của vấn đề. Kẻ hạ thần khi tâu bày thường phóng đại khả năng (thuyết đại nhi khoa). Vua sẽ dựa đúng vào lời hứa phóng đại đó để đòi hỏi kết quả. Khi không làm được, nhà vua vạch trần bộ mặt thật (gian đắc) và trừng phạt nghiêm khắc (nộ).

Bất đáng vi vu, vu nhi tội: đưa ra định nghĩa rất rõ ràng về tội nói dối (vu). Trong triều đình của ông, không có khái niệm 'nói chơi' hay 'hứa suông'. Lời nói ra mang tính chất cam kết hành động. Nếu kết quả thực tế không khớp (bất đáng) với lời nói ban đầu mà không có lý do bất khả kháng chính đáng (vô cố), thì đó là hành vi lừa dối quân vương, bắt buộc phải chịu hình phạt thích đáng.

4- Chặt đứt nạn bè phái, lợi ích nhóm

Lời của bề tôi nói ra nhất định phải có kết quả báo đáp, học thuyết đưa ra phải có trách nhiệm về mặt thực dụng; nhờ vậy lời lẽ của bè phái, cánh hẫng không thể lọt lên tai vua.

Thần ngôn tất hữu báo, thuyết tất trách dụng: nhấn mạnh tính 'chịu trách nhiệm đến cùng'. Bất kỳ lời tâu sớ nào cũng phải được trả lời bằng hiệu quả thực tế (hữu báo), bất kỳ học thuyết nào cũng phải chịu trách nhiệm về tính thực tiễn (trách dụng).

Cố bǎng đảng chi ngôn bất thượng vǎn': Băng đảng (bè phái) trong triều đình thường tồn tại dựa trên việc bao che, tâng bốc lẫn nhau, tiến cử người của phe mình bằng những lời lẽ hoa mỹ bất chấp năng lực. Khi nhà vua áp dụng 'Thuật' kiểm tra năng lực sòng phẳng, kẻ được tiến cử nếu làm hỏng việc thì kẻ tiến cử cũng bị vạ lây. Hệ quả là, các phe cánh không dám dâng lên vua những lời tâu hời hợt, tiến cử bừa bãi hay những lời vu cáo triệt hạ đối thủ nữa. Nạn bè phái tự khắc bị triệt tiêu từ gốc rễ.

5- Điển tích

Nước Tề có một ẩn sĩ tên là Ðiền Trọng, ông là người thanh cao không ỷ vào người khác, cũng không muốn dốc sức làm việc cho người khác. 

Một hôm có người nước Tống tên là Khuất Cốc tới gặp ông, nói: Nghe nói tiên sinh rất có khí phách, không sống dựa vào người khác. Tôi vô cùng kính phục nên muốn tặng ngài một loại hồ lô. Trên đời này chỉ có một mình tôi biết cách gieo trồng loại hồ lô này, nó rất cứng và dày. Có thể nói, nó cúng như đá, còn dày tới mức không có thứ gì đâm thủng được. Nay tôi xin tặng nó cho ngài.

Nghe vậy, Ðiền Trọng lập tức nói không cần: Hồ lô đáng quý ở chỗ nó có thể dùng để đựng đồ. Nếu hồ lô dày tới mức không có thứ gì đâm thủng thì không thề bổ nó ra đựng đồ. Còn nó dày như đá thì cũng không thể rót rượu. Tôi lấy thứ hồ lô như thế phỏng có tác dụng gì?

Khuất Cốc nói rất khoái trá: Đúng vậy, tôi sẽ vứt nó đi.

Thì ra, Khuất Cốc mượn hình ảnh quả hồ lô cứng, châm biếm Điền Trọng: Người không sống dựa vào người khác, cũng không muốn giúp người khác,chẳng hữu dụng với đất nước, thì cũng chẳng khác nào loại hồ lô cứng, cần vứt bỏ ngay lập tức.

Mạnh Thường Quân nước Tề là một trong bốn công tử nổi tiếng nhất thời Chiến Quốc. Một lần Mạnh Thường Quân đi sứ nước Sở, Sở vương tặng ông một chiếc giường ngà voi, phái Đăng Đổ Trực hộ tống ông về nước Tề. 

Đây là một nhiệm vụ vất vả và khổ cực, Đăng Đồ Trực thực lòng không muốn đi, nhưng không thể từ chối mệnh lệnh của nhà vua.

Đăng Đò Trực bảo Công Tôn Tuất tuỳ tùng của Mạnh Thường Quân: Giường ngà voi trị giá những hai vạn bốn nghìn lượng, ngộ nhỡ xảy ra một chút sơ suất, nhà nguơi có bán cả vợ con đi cũng không bồi thường nổi. Nếu ngươi có cách giúp ta thoát khỏi chuyến đi vất vả này, ta sẽ tặng nhà ngươi thanh bảo kiếm tổ tiên để lại làm kỷ niệm.

Công Tôn Tuất nhận lời ngay, lập tức đi gặp Mạnh Thường Quân.

Công Tôn Tuất nói: Rất nhiều nước nhỏ muốn tặng ấn tướng cho ngài, nguyên nhân họ muốn ngài kiêm nhiệm chức tể tướng của nước họ là vì ngài biết chǎm lo cho những người bần cùng, biết xả thân trong tình thế khó khăn nguy ngập. Mọi người kính phục nhân nghĩa của ngài, ngưỡng mộ sự thanh liêm của ngài. Nhưng lần đầu tiên ngài tới nước Sở đã nhận giường ngà voi quý giá như thế, sau này ngài tới nước khác, họ sẽ lấy gì tặng ngài?

Mạnh Thường Quân đột nhiên tỉnh ngộ, nói: Lời ngươi nói rất đúng! Ta phải từ chối chiếc giường ngà voi của Sở vương.

Công Tôn Tuất thấy Mạnh Thường Quân tiếp nhận ý kiến của mình, bèn đi báo tin tốt với Đǎng Đồ Trực. Nhưng hắn còn chưa đi tới cửa nhỏ trong nội viên thì đã bị Mạnh Thường Quân gọi lại. 

Mạnh Thường Quân hỏi: Hôm nay ngươi bước đi khác hẳn mọi khi, ngẩng đầu sải bước, có chuyện gì khiến nguơi phấn khởi như thế?

Công Tôn Tuất thấy Mạnh Thường Quân nhận ra sơ hở của mình, cả người bỗng toát mô hôi lạnh, hắn đành phải khai báo đúng sự thật, nói: Thuộc hạ được người khác nhờ cậy, nếu thuộc hạ có thể khuyên ngài từ chối tiếp nhận giường ngà voi thì sẽ đuợc tặng một thanh kiếm cổ làm vật kỷ niệm.

Mạnh Thường Quân nghe Công Tôn Tuất nói hết sự tình, không trách tội hắn nhận hối lộ, cũng không thay đổi quyết định từ chối tặng phẩm, ông nói với mọi người rằng: Kinh thi nói, chỉ cần hái lá của vu tinh, lá của thổ qua, mà không cần rễ của chúng là sao. Vu tinh và thổ qua là hai loại rau, rễ và lá của chúng đều có thể ăn được, nhưng phần rễ thường khó ăn hơn, người hái rau không thể vì rễ cây xấu mà ngay cả lá cây cũng không cần. Từ nay về sau, bất luận là ai, chỉ cần đưa ra ý kiến có lợi cho ta, ta đều không hỏi đến động cơ.

Không lâu sau, Mạnh Thường Quân còn dán cáo thị trong nhà công cáo, tuyên bố: Phàm người có thể làm Điền Văn ta có được danh tiếng tốt đẹp hoặc ngăn chặn những việc làm sai lầm của ta, cho dù lời nói của người đó xuất phát từ việc nhận hối lộ của người ngoài hoặc bị người khác lợi dụng, thì cũng không can hệ gì, xin hãy khuyên rǎn ta.

Xem thêm: Dịch vụ thiết lập (set up) nền tảng pháp lý cho doanh nghiệp

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Tư tưởng của Hàn Phi Tử nêu trên trong quản trị doanh nghiệp hiện đại không lỗi thời, trái lại vẫn mang tính thực tế cao, duy lý và tương thích một cách kinh ngạc. Nếu thay thế các thuật ngữ cổ bằng thuật ngữ kinh doanh ngày nay, chúng ta sẽ thấy Hàn Phi Tử chính là một trong những nhà lý luận đầu tiên về Quản trị theo mục tiêu - MBO, KPI, Đánh giá hiệu suất và Quản trị minh bạch.

1- Xây dựng hệ thống KPI & OKR

Tư tưởng của Hàn Phi là, nghe lời nói phải xem tác dụng, kiểm tra hiệu quả thực tế để định đoạt thưởng phạt. Áp dụng hiện đại:

Quản lý bằng số liệu, không quản lý bằng cảm tính: Khi nhân viên đề xuất một dự án hoặc chiến dịch marketing, nhà quản lý không nên duyệt chỉ vì 'nghe có vẻ hay' hoặc vì quý mến nhân viên đó. Hãy hỏi rõ: Mục tiêu cam kết (OKR) là gì? Chỉ số đo lường hiệu suất (KPI) cụ thể ra sao?

Thưởng phạt phân minh dựa trên kết quả: lương thưởng, hoa hồng hoặc việc thăng chức phải gắn liền với kết quả nghiệm thu dự án. Điều này triệt tiêu văn hóa 'sống lâu lên lão làng' hay 'nịnh bợ' trong công ty.

2- Xây dựng cơ chế tự nhận thức năng lực và tuyển dụng đúng người

Tư tưởng của Hàn Phi là, người thấy tài không đủ gánh vác chức vụ sẽ tự lui bước, trả lại chức quan vì sợ trách nhiệm. Áp dụng hiện đại:

Mô tả công việc và trách nhiệm giải trình rõ ràng: khi doanh nghiệp quy định rõ một vị trí (ví dụ: Trưởng phòng Kinh doanh) nếu 3 tháng liên tiếp không đạt 70% kế hoạch sẽ bị hạ bệ hoặc chịu chế tài, những nhân sự yếu kém hoặc chỉ muốn 'ngồi mát ăn bát vàng' sẽ không dám ứng tuyển hoặc sẽ chủ động xin rút lui.

Văn hóa nhận trách nhiệm: tạo ra cơ chế để nhân sự cấp cao tự ý thức được 'chiếc ghế' của họ tương đương với áp lực kết quả. Nếu không làm được, việc họ nhường chỗ cho người tài hơn là điều tất yếu để doanh nghiệp sống sót.

3- Xây dựng quy trình thẩm định và quản trị rủi ro

Tư tưởng của Hàn Phi là, kẻ khoác lác, nói lớn lối sẽ bị truy xét tận gốc để lột mặt nạ và trừng trị. Áp dụng hiện đại:

Đập tan các dự án 'bánh vẽ': trong các buổi họp gọi vốn nội bộ hoặc đề xuất dự án, nhân viên thường dùng các thuật ngữ bóng bẩy, biểu đồ đẹp đẽ để làm quá lên tiềm năng. Người lãnh đạo cần đóng vai trò truy vấn tận cùng các giả định (cùng đoan): Dữ liệu này lấy từ đâu? Chi phí ẩn là gì? Nếu A không đạt thì phương án B là gì?

Cam kết trách nhiệm với lời hứa: nếu một cá nhân hay phòng ban nhận ngân sách lớn dựa trên lời hứa tăng trưởng gấp đôi, nhưng kết quả thất bại do chủ quan, họ phải chịu trách nhiệm (bị cắt ngân sách kỳ sau, hạ bậc hiệu suất), thay vì đổ lỗi cho hoàn cảnh.

4- Xây dựng thành văn hóa nói thẳng và chống 'lợi ích nhóm'

Tư tưởng của Hàn Phi là, khi lời nói phải đi đôi với việc làm, các phe phái bè đảng không thể dùng lời lẽ bao che, tâng bốc nhau để lừa dối cấp trên. Áp dụng hiện đại:

Đánh giá 360 độ dựa trên hiệu quả, không dựa trên quan hệ: trong nhiều doanh nghiệp, nạn 'ma cũ bắt nạt ma mới' hoặc các nhóm lợi ích kéo bè kéo cánh để cô lập người tài rất phổ biến. Bằng cách minh bạch hóa mọi kết quả làm việc lên hệ thống phần mềm (như Jira, Trello, Salesforce), đóng góp của mỗi người là không thể chối cãi.

Kẻ bất tài không thể được bảo vệ bởi phe cánh: khi một nhân sự làm dở nhưng được cấp trên trực tiếp bao che, hệ thống kiểm tra chéo hoặc kết quả doanh số thảm hại của phòng ban đó sẽ tố cáo cả người làm lẫn người bao che.

5- Lời khuyên hiện đại

Mặc dù tư tưởng của Hàn Phi Tử cực kỳ hiệu quả trong việc xây dựng phông nền vận hành chuẩn xác như một cỗ máy, nhà quản trị hiện đại cần bổ sung yếu tố 'nhân trị' và 'bao dung' để tránh doanh nghiệp bị biến thành một nơi lạnh lẽo, nghẹt thở:

Chấp nhận sai số thử nghiệm: phạt rất nặng kẻ nói không khớp với làm. Nhưng trong kinh doanh hiện đại, đặc biệt là mảng sáng tạo, R&D, công nghệ, thất bại là mẹ thành công. Nếu phạt quá nặng những dự án thất bại, nhân viên sẽ chọn giải pháp an toàn, không ai dám đổi mới sáng tạo nữa.

Phân biệt giữa 'cố tình lừa dối' và 'thất bại khách quan': chỉ trừng phạt những kẻ lười biếng, gian lận, báo cáo láo. Còn với những nhân viên tận tụy nhưng thất bại do thị trường biến động  như khủng hoảng kinh tế, thiên tai..., doanh nghiệp cần cơ chế hỗ trợ và cùng gánh vác rủi ro.

Tóm lại, lấy Pháp trị và 'Thuật'' của Hàn Phi Tử làm khung xương vững chắc cho hệ thống KPI, quy trình, thưởng phạt, và bơm 'nhân văn' của quản trị hiện đại làm dòng máu nuôi dưỡng tinh thần đồng đội. Đó chính là nghệ thuật quản trị tối ưu nhất.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest