06 cặp phạm trù triết học và ý nghĩa trong nghề luật

I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ THỐNG 6 CẶP PHẠM TRÙ CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT

Phạm trù triết học là những khái niệm rộng nhất, phản ánh những mặt, những thuộc tính, những mối liên hệ gốc rễ và phổ biến nhất của toàn bộ thế giới thực tại. Khác với các phạm trù của các ngành khoa học chuyên ngành (như "tội phạm" trong Luật Hình sự hay "sở hữu" trong Luật Dân sự), phạm trù triết học có tính khái quát cao nhất.
6 cặp phạm trù của phép biện chứng duy vật phản ánh các mối liên hệ phổ biến của các sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan theo những góc độ khác nhau:

Hệ thống 06 cặp phạm trù của phép biện chứng duy vật được cấu trúc chặt chẽ nhằm phản ánh toàn diện các mối liên hệ phổ biến của thực tại khách quan theo nhiều góc độ:

Ở bình diện tổng thể và bộ phận: cặp phạm trù cái riêng - cái chung phản ánh mối quan hệ giữa cái đơn lẻ với cái phổ biến.

Ở bình diện tác động và hệ quả: cặp phạm trù nguyên nhân - kết quả giải thích quy luật tương tác và sự biến đổi của sự vật, hiện tượng.

Ở bình diện tính tất yếu và bất ngờ: cặp phạm trù tất nhiên - ngẫu nhiên làm rõ định hướng phát triển bắt buộc cùng những yếu tố bổ trợ ngoại cảnh.

Ở bình diện tiềm ẩn và xuất hiện: cặp phạm trù nội dung - hình thức phản ánh sự thống nhất giữa các yếu tố cấu thành bên trong và phương thức liên kết bên ngoài.

Ở bình diện cấu trúc và biểu hiện: cặp phạm trù bản chất - hiện tượng bóc tách mối quan hệ giữa bản tính ổn định ẩn giấu bên trong với sự bộc lộ đa dạng ra bên ngoài.

Ở bình diện tiềm năng và hiện thực: cặp phạm trù khả năng - thực tế thể hiện sự chuyển hóa từ xu hướng phát triển tiềm ẩn thành sự vật hiện hữu trong tương lai.

Sự vận động và tương tác giữa các cặp phạm trù này tuân theo nguyên tắc biện chứng: chúng vừa đối lập, vừa thống nhất, chuyển hóa lẫn nhau và không tồn tại biệt lập.

II. PHÂN TÍCH CHUYÊN SÂU 06 CẶP PHẠM TRÙ BIỆN CHỨNG

1. Cái riêng và cái chung

[a] Khái niệm và mối quan hệ biện chứng

Cái riêng (the particular): là phạm trù triết học dùng để chỉ một sự vật, một hiện tượng, một quá trình riêng lẻ nhất định trong thế giới khách quan.

Cái chung (the universal): là phạm trù triết học dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính, những mối liên hệ giống nhau được lặp lại trong nhiều sự vật, hiện tượng hay quá trình riêng lẻ. 
Cái đơn nhất (the unique): là những đặc tính, đặc điểm chỉ có ở một sự vật, hiện tượng nhất định mà không lặp lại ở sự vật khác. 

Mối quan hệ biện chứng:

Một là, cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng: nó không tồn tại biệt lập hay lơ lửng bên ngoài cái riêng.

Hai là, cái riêng chỉ tồn tại trong mối quan hệ với cái chung: không có cái riêng nào hoàn toàn cô lập, mọi cái riêng đều chứa đựng cái chung.

Ba là, cái riêng phong phú hơn cái chung, cái chung sâu sắc hơn cái riêng: Cái riêng phong phú vì nó chứa đựng cái đơn nhất; cái chung sâu sắc vì nó phản ánh bản chất, quy luật của nhiều sự vật.

Bốn là, sự chuyển hóa giữa cái đơn nhất và cái chung: trong điều kiện nhất định, cái đơn nhất có thể biến thành cái chung (khi cái mới xuất hiện và phát triển) và ngược lại (khi cái cũ dần thoái hóa và mất đi).

2. Nguyên nhân và kết quả

[a] Khái niệm và mối quan hệ biện chứng

Nguyên nhân (cause): là phạm trù chỉ sự tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau, gây ra những biến đổi nhất định.

Kết quả (effect): là phạm trù chỉ những biến đổi xuất hiện do sự tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự vật tạo nên.

Mối quan hệ biện chứng:

Một là, tính nguyên nhân xuất hiện trước kết quả: Mối liên hệ nhân quả mang tính thời gian rõ rệt, nguyên nhân luôn có trước kết quả (dù khoảng thời gian giữa chúng có thể rất ngắn).

Hai là, tính khách quan và phổ biến: mọi sự vật, hiện tượng trong tự nhiên và xã hội đều có nguyên nhân; không có hiện tượng nào "không có nguyên nhân".

Ba là, tính phức tạp của mối liên hệ nhân quả: một nguyên nhân có thể gây ra nhiều kết quả; ngược lại, một kết quả có thể do nhiều nguyên nhân kết hợp tạo thành.

Bốn là, sự tác động trở lại của kết quả đối với nguyên nhân: kết quả sau khi xuất hiện không thụ động mà quay trở lại tác động (thúc đẩy hoặc kìm hãm) nguyên nhân đã sinh ra nó.

3. Tất nhiên và ngẫu nhiên

[a] Khái niệm và mối quan hệ biện chứng

Tất nhiên (necessity): là phạm trù chỉ cái do những nguyên nhân bên trong của sự vật, hiện tượng quy định và trong những điều kiện nhất định nó phải xảy ra như thế chứ không thể khác được.

Ngẫu nhiên (chance): là phạm trù chỉ cái do các nguyên nhân bên ngoài, do sự kết hợp của nhiều hoàn cảnh bên ngoài quy định; nó có thể xuất hiện hoặc không xuất hiện, có thể xuất hiện thế này hoặc thế khác.

Mối quan hệ biện chứng:

Một là, tất nhiên và Ngẫu nhiên đều tồn tại khách quan: Cả hai đều có vị trí nhất định trong sự phát triển của thực tại.

Hai là, sự thống nhất biện chứng: Tất nhiên bao giờ cũng vạch đường đi cho mình thông qua vô số cái ngẫu nhiên. Ngẫu nhiên là hình thức biểu hiện của tất nhiên, là cái bổ sung cho tất nhiên.

Ba là, tính tương đối và sự chuyển hóa: Ranh giới giữa tất nhiên và ngẫu nhiên chỉ mang tính tương đối. Trong điều kiện này, một hiện tượng là ngẫu nhiên, nhưng trong điều kiện khác, nó có thể chuyển hóa thành tất nhiên và ngược lại.

4. Nội dung và hình thức

[a] Khái niệm và mối quan hệ biện chứng

Nội dung (content): là tổng hợp tất cả những mặt, những yếu tố, những quá trình tạo nên sự vật, hiện tượng.

Hình thức (form): là phương thức tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng; là hệ thống các mối liên hệ tương đối ổn định giữa các yếu tố cấu thành nội dung đó.

Mối quan hệ biện chứng:

Một là, sự thống nhất chặt chẽ: Không có nội dung nào không có hình thức, và không có hình thức nào lại không chứa đựng nội dung.

Hai là, nội dung quyết định hình thức: Nội dung là yếu tố động, thường xuyên biến đổi; còn hình thức là yếu tố tương đối ổn định. Khi nội dung biến đổi thì hình thức sớm muộn cũng phải biến đổi theo.

Ba là, hình thức tác động trở lại nội dung: Nếu hình thức phù hợp với nội dung, nó sẽ thúc đẩy nội dung phát triển. Nếu hình thức không phù hợp (lạc hậu hoặc vượt trước), nó sẽ kìm hãm sự phát triển của nội dung.

5. Bản chất và hiện tượng

[a] Khái niệm và Mối quan hệ biện chứng

Bản chất (Essence): Là tổng hợp tất cả những mặt, những mối liên hệ tất nhiên, tương đối ổn định ở bên trong sự vật, quy định sự vận động và phát triển của sự vật đó.

Hiện tượng (Phenomenon): Là sự biểu hiện ra bên ngoài của bản chất trong những điều kiện cụ thể xác định.

Mối quan hệ biện chứng:

Một là, sự thống nhất giữa bản chất và hiện tượng: Bản chất bao giờ cũng bộc lộ qua hiện tượng; hiện tượng nào cũng là sự biểu hiện của bản chất ở mức độ nhất định.

Hai là, sự đối lập giữa bản chất và hiện tượng:

- Bản chất là cái bên trong, hiện tượng là cái bên ngoài.

- Bản chất tương đối ổn định, hiện tượng thường xuyên biến đổi.

- Bản chất sâu sắc, hiện tượng phong phú.

Ba là, hiện tượng có thể phản ánh sai lệch bản chất: có những hiện tượng phản ánh đúng bản chất, nhưng cũng có những "giả tượng" (hiện tượng xuyên tạc) phản ánh sai lệch bản chất do điều kiện khách quan hoặc sự ngụy trang chủ quan.

6. Khả năng và thực tế

[a] Khái niệm và Mối quan hệ biện chứng

Khả năng (possibility): là phạm trù phản ánh cái chưa xuất hiện, chưa tồn tại trong thực tế, nhưng sẽ xuất hiện và tồn tại khi có các điều kiện thích hợp.

Thực tế (reality): là phạm trù phản ánh những gì hiện có, đang tồn tại thực sự trong thực tại khách quan.

Mối quan hệ biện chứng:

Một là, thực tế sinh ra khả năng: khả năng không từ không khí xuất hiện mà mầm mống của nó nằm ngay trong lòng thực tế hiện tại.

Hai là, khả năng biến thành thực tế: khi các điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan hội tụ đủ, khả năng sẽ chuyển hóa thành thực tế mới.

Ba là, tính đa dạng của khả năng: trong cùng một điều kiện thực tế, có thể tồn tại nhiều khả năng khác nhau (khả năng tất nhiên, khả năng ngẫu nhiên, khả năng gần, khả năng xa).

III. Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ ỨNG DỤNG THỰC HÀNH TRONG NGHỀ LUẬT

Chuyển từ bình diện triết học thuần túy sang không gian pháp lý, 06 cặp phạm trù biện chứng không chỉ là công cụ tư duy suông mà còn là hệ tọa độ chỉ dẫn hoạt động chuyên môn cho thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư và các nhà lập pháp.

1. Ứng dụng cặp phạm trù 'cái riêng và cái chung' trong lập pháp và áp dụng pháp luật

[a] Mối quan hệ giữa quy phạm pháp luật (cái chung) và 'vụ việc thực tế' (cái riêng)

Pháp luật về bản chất là một hệ thống các quy tắc hành vi mang tính khái quát cao (cái chung). Tuy nhiên, cuộc sống lại bao gồm vô số các tình huống, tranh chấp, hành vi cụ thể của từng cá nhân, tổ chức (cái riêng).

Trong áp dụng pháp luật: thẩm phán hay luật sư khi giải quyết một vụ án thực chất là thực hiện quá trình tư duy: tìm kiếm 'cái chung' (điều luật, quy phạm) phù hợp để áp dụng cho 'cái riêng' (vụ án cụ thể).

Yêu cầu phương pháp luận:

Một là, không thể áp dụng pháp luật một cách máy móc, cứng nhắc. Muốn áp dụng đúng quy phạm (Cái chung), người làm luật phải nghiên cứu toàn diện các đặc điểm cụ thể, chi tiết của tình huống thực tế (cái riêng, cái đơn nhất).

Hai là, không được vì tính đặc thù của vụ việc mà phá vỡ tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

[b] Xử lý mối quan hệ giữa luật chung và luật chuyên ngành

Nguyên tắc pháp lý kinh điển "Luật chuyên ngành ưu tiên áp dụng so với luật chung" chính là sự thể hiện sinh động của cặp phạm trù này.

Bộ luật Dân sự đóng vai trò là 'cái chung' (khái quát các quan hệ dân sự nền tảng).

Luật Thương mại hay Luật Các tổ chức tín dụng đóng vai trò là 'cái riêng' (chứa đựng các quy định mang tính đặc thù).

Nhà làm luật và thẩm phán phải định vị chính xác phạm vi của 'cái riêng' để không làm triệt tiêu các giá trị nền tảng của 'cái chung', đồng thời không làm mất đi tính đặc thù của các giao dịch chuyên ngành.

2. Ứng dụng cặp phạm trù 'nguyên nhân và kết quả' trong điều tra hình sự và xác định tội phạm

Trong luật hình sự và tố tụng hình sự, mối quan hệ nhân quả (causal link) giữa Hành vi nguy hiểm cho xã hội (nguyên nhân) và hậu quả thiệt hại (kết quả) là yếu tố bắt buộc thuộc mặt khách quan của cấu thành tội phạm.

[Tội phạm (hành vi nguy hiểm)] ⇒ [Mối quan hệ nhân quả] ⇒ [Thiệt hại (hậu quả), yêu cầu pháp lý bắt buộc: hành vi phải là nguyên nhân trực tiếp, tất yếu].

[a] Điều kiện để xác định trách nhiệm hình sự

Một bị cáo chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về một hậu quả thiệt hại nếu hành vi của người đó đáp ứng đủ các điều kiện nhân quả biện chứng:

Một là, hành vi phải xảy ra trước hậu quả: Về mặt thời gian, hành vi vi phạm phải xuất hiện trước khi thiệt hại xảy ra.

Hai là, hành vi phải chứa đựng mầm mống sinh ra hậu quả: Hành vi đó phải là nguyên nhân trực tiếp hoặc là nguyên nhân chủ yếu, mang tính tất yếu dẫn đến hậu quả, chứ không phải chỉ là một sự trùng hợp ngẫu nhiên.

Ba là, xác định nguyên nhân trong chuỗi đa nguyên nhân: Trong nhiều vụ án tai nạn giao thông hoặc vi phạm quy định về xây dựng, hậu quả xảy ra do sự kết hợp của vô số yếu tố (lỗi của người điều khiển, hạ tầng kỹ thuật, thời tiết...). Người điều tra và kiểm sát viên phải phân tích kỹ lưỡng đâu là Nguyên nhân chủ yếu/trực tiếp, đâu là Điều kiện hỗ trợ để kết luận đúng tội danh và khung hình phạt.

3. Ứng dụng cặp phạm trù 'tất nhiên và ngẫu nhiên' trong đánh giá chứng cứ và tư pháp

Trong tố tụng, sự nhầm lẫn giữa 'tất nhiên' và 'ngẫu nhiên' là con đường ngắn nhất dẫn đến án sai hoặc bỏ sót tội phạm.

[a] Chống định kiến tư pháp và suy đoán cảm tính

Định kiến tư pháp (confirmation Bias): khi điều tra viên hoặc thẩm phán coi một sự việc ngẫu nhiên là bằng chứng tất nhiên để kết tội.

Ví dụ: bị cáo xuất hiện gần hiện trường vụ án vào thời điểm xảy ra vụ án. Sự xuất hiện này có thể hoàn toàn là ngẫu nhiên. Nếu cơ quan tiến hành tố tụng vội vàng coi đó là bằng chứng tất nhiên khẳng định bị cáo là thủ phạm mà bỏ qua các chứng cứ ngoại phạm khác, án sai chắc chắn sẽ xảy ra.

[b] Nguyên tắc 'suy đoán vô tội' (in dubio pro reo)

Phương pháp luận biện chứng yêu cầu: trách nhiệm chứng minh thuộc về cơ quan tố tụng.

Những tình tiết ngẫu nhiên, mâu thuẫn chưa được làm sáng tỏ trong hồ sơ vụ án phải được giải thích theo hướng có lợi cho bị cáo.

Một bản án kết tội chỉ được phép dựa trên chuỗi chứng cứ mang tính tất nhiên, logic và không thể bác bỏ, chứ không thể dựa trên các giả thuyết mang tính ngẫu nhiên hay suy đoán bâng quơ.

4. Ứng dụng cặp phạm trù 'nội dung và hình thức' trong lập pháp và hợp đồng thương mại

Mối quan hệ giữa nội dung và hình thức hiện diện rộng khắp trong mọi lĩnh vực pháp lý: từ văn bản quy phạm pháp luật cho đến các giao dịch dân sự, thương mại.

[a] Trong pháp luật hợp đồng: nguyên tắc nội dung quan trọng hơn hình thức

Trong tranh chấp kinh doanh thương mại, các bên thường cố tình che đậy một giao dịch thực tế bằng một hình thức hợp đồng khác (giao dịch giả tạo).

Ví dụ: các bên ký 'hợp đồng hứa thưởng' hoặc 'hợp đồng đặt cọc' nhưng bản chất bên trong thực chất lại là 'hợp đồng cho vay lãi nặng'.

Ứng dụng tư duy triết học: thẩm phán và trọng tài viên khi giải quyết tranh chấp phải vận dụng nguyên tắc Nội dung quyết định Hình thức. Pháp luật bảo vệ và điều chỉnh ý chí thực sự của các bên (nội dung), chứ không bị đánh lừa bởi tên gọi hay hình thức bên ngoài của hợp đồng. Nếu hình thức giả tạo nhằm che giấu nội dung vi phạm cấm của luật, hợp đồng giả tạo đó sẽ bị tuyên vô hiệu.

[b] Trong hoạt động lập pháp

Hình thức của văn bản luật (ngôn ngữ, kỹ thuật soạn thảo, thể thức ban hành) phải phục vụ và tải được trọn vẹn nội dung (chính sách, đường lối, trật tự quản lý).

Nếu kỹ thuật lập pháp yếu kém (hình thức không phù hợp), ngôn từ mập mờ, chồng chéo sẽ kìm hãm hoặc làm méo xóat chính sách quản lý nhà nước (nội dung).

5. Ứng dụng cặp phạm trù 'bản chất và hiện tượng' trong hoạt động tranh tụng và xét xử

Hoạt động tố tụng tại tòa án thực chất là một quá trình đi tìm bản chất đằng sau các hiện tượng đa dạng và phức tạp.

[a] Bóc tách 'giả tượng' để tìm ra 'bản chất'

Trong các vụ án tham nhũng, kinh tế chức vụ phức tạp, hành vi phạm tội hiếm khi bộc lộ một cách trực tiếp.

Hiện tượng: các hồ sơ đấu thầu được lập cực kỳ đẹp mắt, đúng quy trình, có đầy đủ chữ ký và dấu đỏ của các bên. Lời khai của các bên đều khẳng định hoạt động là "hoàn toàn tự nguyện và đúng pháp luật".

Bản chất: đằng sau hiện tượng "đúng quy trình" đó lại là hành vi thông đồng, chia sẻ lợi ích, thông đầm "quân xanh quân đỏ" gây thất thoát tài sản nhà nước.

Nếu kiểm sát viên hay thẩm phán chỉ nhìn vào Hiện tượng bề ngoài (hồ sơ giấy tờ), họ sẽ bị lừa bởi 'giả tượng'. Phương pháp luận đòi hỏi người làm luật phải đào sâu phân tích dòng tiền, mối quan hệ lợi ích nhóm và sự bất thường trong hành vi để bóc tách bản chất phạm tội.

[b] Kỹ năng của luật sư tranh tụng

Luật sư tranh tụng giỏi là người biết sử dụng phương pháp phân tích bản chất - hiện tượng để đánh bại luận điểm của đối phương:

Chỉ ra những mâu thuẫn giữa lời khai của người làm chứng (hiện tượng biến đổi, không ổn định) với kết quả giám định pháp y, kỹ thuật hình sự (bản chất khách quan).

Giúp hội đồng xét xử không bị phân tâm bởi các tình tiết phụ rườm rà mà tập trung vào các mấu chốt bản chất của vụ tranh chấp.

6. Ứng dụng cặp phạm trù 'khả năng và thực tế' trong tư vấn pháp lý và quản trị rủi ro

Nghề luật không chỉ dừng lại ở việc xử lý các sự việc đã rồi (xét xử các vụ án trong quá khứ). Một mảng hoạt động cực kỳ quan trọng hiện đại chính là luật sư tư vấn pháp lý phòng ngừa và quản trị rủi ro cho doanh nghiệp, chính phủ và người dân.

[a] Dự báo và quản trị rủi ro pháp lý (risk management)

Khi tư vấn cho một giao dịch mua lại và sáp nhập (M&) hoặc một dự án đầu tư phức tạp, luật sư hợp đồng phải dựa trên thực tế hiện tại của các bên và hệ thống pháp luật hiện hành để dự báo các Khả năng có thể xảy ra trong tương lai:

Khả năng tiêu cực: hợp đồng có thể bị tuyên vô hiệu do vi phạm quy định về điều kiện kinh doanh; doanh nghiệp có thể bị truy thu thuế; hoặc tranh chấp cổ đông có thể bùng nổ.

Hành động của luật sư: luật sư tư vấn không thụ động chờ rủi ro xảy ra. Bằng việc chèn các điều khoản bảo đảm, điều khoản phạt vi phạm, điều khoản giải quyết tranh chấp vào hợp đồng, Luật sư đang thiết lập các điều kiện để triệt tiêu các "khả năng tiêu cực" và thúc đẩy các "khả năng tích cực" chuyển hóa thành thực tế.

[b] Trong Hoạt động lập pháp và hoạch định chính sách

Nhà làm luật khi ban hành một đạo luật mới phải dự báo được tất cả các khả năng tác động của nó đối với xã hội:

Đạo luật đó có khả năng thúc đẩy thị trường phát triển không?

Hay nó có khả năng tạo ra cơ chế 'xin - cho', phát sinh tham nhũng mới?

Một đạo luật tốt là đạo luật tạo ra khung pháp lý để chuyển hóa các khả năng tích cực thành thực tế, đồng thời bịt kín các kẽ hở ngăn chặn các khả năng tiêu cực.

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ TỪ CÔNG TY LUẬT TNHH EVEREST

06 cặp phạm trù của phép biện chứng duy vật không phải là những công thức lý thuyết trừu tượng nằm yên trong các thư viện hay sách giáo khoa. Chúng là chìa khóa tư phương pháp luận mang tính sống còn đối với toàn bộ đời sống pháp lý.

[1] Cái riêng và Cái chung dạy người làm luật cách áp dụng quy phạm tổng quát vào các vụ việc thực tế một cách linh hoạt nhưng không mất đi tính nguyên tắc.

[2] Nguyên nhân và Kết quả cung cấp quy chuẩn bắt buộc để xác định trách nhiệm pháp lý và hành vi phạm tội.

[3] Tất nhiên và Ngẫu nhiên định hướng việc đánh giá chứng cứ khách quan, loại bỏ định kiến tư pháp và bảo vệ nguyên tắc suy đoán vô tội.

[4] Nội dung và Hình thức nhắc nhở Thẩm phán và Trọng tài viên luôn tôn trọng ý chí thực sự của các bên, coi trọng bản chất nội dung hơn là vỏ bọc hình thức.

[5] Bản chất và Hiện tượng là ngọn đèn soi sáng giúp lực lượng tiến hành tố tụng xé bỏ các "giả tượng" ngụy trang để tìm ra sự thật khách quan của vụ án.

[6] Khả năng và Thực tế trang bị cho Luật sư và các nhà hoạch định chính sách năng lực dự báo rủi ro, quản trị tương lai và xây dựng khung pháp lý bền vững.

Đối với mỗi nhà nghiên cứu, Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư hay chuyên gia pháp lý, việc rèn luyện tư duy biện chứng duy vật thông qua 06 cặp phạm trù không chỉ giúp nâng cao trình độ chuyên môn, mà còn nuôi dưỡng một bản lĩnh tư pháp vững vàng, khách quan và công minh. Đó chính là con đường đúng đắn nhất để bảo vệ sự thật, thực thi công lý và đóng góp thiết thực vào sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền hiện đại.

Tài liệu tham khảo chính

[1] K.Mác và Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, NXB Politica Quốc gia, Hà Nội.

[2] V.I. Lê-nin (1980), Toàn tập, NXB Tiến bộ, Mát-xcơ-va.

[3] Hội đồng Lý luận Trung ương (2021), Giáo trình Triết học Mác - Lê-nin (dành cho bậc đại học), NXB Giáo dục Việt Nam.

[4] Trường Đại học Luật Hà Nội (2022), Giáo trình Lý luận Chung về Nhà nước và Pháp luật, NXB Công an Nhân dân.

[5] Pashukanis, E.B. (1924), The General Theory of Law and Marxism, Transaction Publishers.

Tư vấn chuyên nghiệp, thông tin pháp lý chuẩn tại Công ty luật TNHH Everest:

Nếu Quý khách hàng đang cần tư vấn chuyên sâu hoặc thông tin pháp lý chuẩn xác, hãy liên hệ với Công ty Luật TNHH Everest: Hotline: (024) 66.527.527, Email: info@everest.org.vn hoặc trực tiếp tại các văn phòng của Công ty Luật TNHH Everest.