Pháp trị: Cai trị số đông, phải dùng pháp luật

I- BẢN CHẤT CON NGƯỜI VÀ THUẬT QUẢN TRỊ

"Cái họa của bậc quân chủ (người đứng đầu quốc gia) nằm ở chỗ tin người. Đã tin người thì ắt bị người khống chế. Bậc chủ tễ (người đứng đầu) muôn xe, vương hầu (quý tộc) nghìn xe, cho đến các bậc hậu phi, phu nhân hay đích tử được lập làm thái tử, thảy đều có kẻ mong cho nhà vua sớm chết đi...

Thầy thuốc hút mủ ở vết thương cho kẻ khác, ngậm cả máu bẩn trong miệng, chẳng phải vì tình thâm cốt nhục gì, mà chỉ vì cái lợi đưa lại mà thôi.

Người thợ đóng xe mong cho người ta được giàu sang (để có tiền mua xe); kẻ đóng quan tài lại mong cho người ta sớm chết (để bán được hàng). Chẳng phải người đóng xe là nhân từ, còn kẻ đóng quan tài là độc ác; mà bởi vì nếu người ta không giàu thì xe không bán được, nếu người ta không chết thì quan tài chẳng ai mua. Tình cảm vốn dĩ không phải là yêu hay ghét, mà cái lợi nằm ở sự sống chết của người khác.

Chính vì thế, các phe cánh của hậu phi, phu nhân và thái tử cấu kết với nhau, đều mong cho nhà vua chết sớm...

Bởi vậy, bậc minh vương không làm những việc không thể kiểm soát, không ăn những thứ thức ăn bất thường... Phải giữ chặt cái đã qua để ứng phó với cái sắp tới, xét theo luật pháp mà cai trị đám đông... Có thế thì bọn gian tà mới không có chỗ để thực hiện mưu đồ riêng".

(Hàn Phi Tử - Bị nội).

- Ý cốt lõi của nhận định 'Án pháp dĩ trị chúng':

Tín nhân, tắc chế vu nhân (tin người thì sẽ bị người khống chế). Hàn Phi Tử cảnh báo rằng, trong chính trị, niềm tin mù quáng là tự sát. Khi bạn tin ai đó tuyệt đối, bạn trao cho họ quyền năng điều khiển mình.

Lợi sở gia dã (cái lợi dẫn dắt). Đây là quan điểm kinh điển của Pháp gia. Con người hành động theo lợi ích. Người bán quan tài mong người chết không phải vì họ ác, mà vì đó là kinh doanh. Tương tự, người thân cận nhà vua có thể mong vua chết để họ sớm nắm quyền.

Chấp hậu dĩ ứng tiền (nắm cái sau để ứng phó cái trước). Đây là phương pháp quản trị dựa trên kinh nghiệm và dữ liệu thực tế. Dùng kết quả đã qua (hậu) để dự đoán và kiểm soát những việc sắp tới (tiền).

Án pháp dĩ trị chúng (dựa vào pháp luật để cai trị số đông). Thay vì dùng lòng tốt hay đạo đức - thứ vốn thay đổi theo tư lợi, nhà cầm quyền phải dùng Pháp luật làm thước đo chuẩn mực duy nhất để quản lý số đông. Khi pháp luật nghiêm minh và công khai, những kẻ có ý đồ xấu sẽ không có kẽ hở để trục lợi cá nhân.

- Ý nghĩa đối với người quản lý:

Hệ thống quan trọng hơn lòng tin: đừng xây dựng tổ chức dựa trên sự tin tưởng cá nhân mà hãy dựa trên cơ chế kiểm soát.

Hiểu về động lực: muốn quản lý con người, phải hiểu cái 'lợi' của họ nằm ở đâu.

Sự minh bạch của luật pháp: chỉ có luật lệ công bằng mới dẹp bỏ được những mưu đồ riêng lẻ, giúp tổ chức vận hành ổn định.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ HIỆN ĐẠI

Ví dụ áp dụng 'Án pháp trị chúng' của Hàn Phi Tử trong quản trị hiện đại của doanh nghiêp, đó là Hệ thống quản trị bằng quy trình và chỉ số đo lường hiệu quả công việc (KPI):

1- 'Pháp' (luật lệ) - Hệ thống quy trình và chỉ số

Trong doanh nghiệp pháp luật phải rõ ràng, công khai. 'Pháp' chính là các nội quy, mô tả công việc (JD) và bảng tiêu chuẩn KPI. Mỗi nhân viên kinh doanh đều biết rõ: nếu chốt được doanh số A, họ nhận hoa hồng B; nếu vi phạm quy tắc ứng xử với khách hàng, họ bị kỷ luật C. Điều này loại bỏ sự thiên vị. Người quản lý không thể thưởng cho người mình thích và phạt người mình ghét nếu cả hai đều có con số kết quả rõ ràng.

2- 'Thuật' (kỹ trị) - Kiểm soát và đánh giá

Trong doanh nghiệp, 'Thuật' để kiểm tra xem cấp dưới có làm đúng chức trách không. Đây chính là các hoạt động Kiểm soát nội bộ (Internal audit) hoặc hệ thống Quản trị quan hệ khách hàng (CRM). Nhà quản lý không cần ngồi cạnh nhân viên cả ngày nhưng thông qua dữ liệu trên CRM, họ biết nhân viên có gọi điện cho khách không, thái độ ra sao.

Triết lý 'Bị nội': 'tin người thì bị người khống chế', quản trị hiện đại tin vào dữ liệu (data) thay vì chỉ tin vào lời hứa của nhân viên.

3- 'Thế' (uy thế) - Quyền hạn của người quản lý

Trong doanh nghiệp, giám đốc phải có 'Thế' để thực thi pháp luật. Nếu một giám đốc ban hành quy định nhưng khi nhân viên cấp dưới vi phạm lại 'nể tình' không xử lý, thì 'Pháp' sẽ đổ vỡ. 'Thế' ở đây là việc ban lãnh đạo quyết liệt thực thi các chế tài đã đề ra, đảm bảo mọi người đều phải thượng tôn kỷ luật doanh nghiệp.

4- Ví dụ về xử lý sai phạm trong bán hàng

Một nhân viên bán hàng xuất sắc nhất doanh nghiệp vi phạm quy định về bảo mật dữ liệu khách hàng. Theo 'Đức trị' (Khổng Tử), có thể cân nhắc công trạng, giáo dục thuyết phục vì họ là trụ cột của doanh nghiệp. Nhưng theo 'Pháp trị' (Hàn Phi Tử), phải xử lý nghiêm theo quy định, thậm chí sa thải, để giữ kỷ cương.

Hàn Phi Tử tin rằng, nếu dung túng cho người giỏi làm sai, thì toàn bộ hệ thống sẽ coi thường pháp luật - 'Gian tà sẽ có chỗ dung thân'. Kết quả, việc xử lý nghiêm giúp doanh nghiệp tránh được những rủi ro pháp lý lớn hơn trong tương lai và tạo ra một môi trường làm việc công bằng cho những nhân viên còn lại.

5- Kết nối triết lý 'Án pháp trị chúng'  trong quản trị

Con người hành động theo lợi ích: do đó hệ thống thưởng phạt phải thiết kế sao cho lợi ích của cá nhân trùng với lợi ích của doanh nghiệp.

Sự minh bạch là gốc rễ của ổn định: trong doanh nghiệp khi mọi thứ được 'Án pháp trị chúng' (quản trị bằng hệ thống pháp lý), nhân viên sẽ tự giác làm việc vì họ hiểu rõ luật chơi, từ đó giảm thiểu tối đa các xung đột cá nhân.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư hợp đồng của Công ty Luật TNHH Everest