Pháp trị: căn cứ tiêu chuẩn khách quan để đưa ra quyết định chính xác

I- PHẢN BIỆN CÔNG KHAI TRƯỚC KHI BAN HÀNH CHÍNH SÁCH

Sách Hàn Phi Tử, chương Giải Lão (Giải thích kinh Đạo Đức Kinh của Lão Tử) viết,  phiên âm chữ Hán: "Phàm vật chi hữu hình giả dị tài dã, di cát dã. Hà dĩ luận chi? Hữu hình, tác hữu đoản trường; hữu đoản trường, tắc hữu tiểu đại, hữu tiểu đại, tắc hữu phương viên; hữu phương viên, tắc hữu kiên thuý; hữu kiên thuý, tắc hữu khinh trọng; hữu khinh trọng, tắc hữu bạch hắc. Đoản trường, đại tiểu, phương viên, kiên thuý, khinh trọng, bạch hắc chi vị lý. Lý định nhi vật dị hại dã. Cố nghị vu đại đình nhi hậu ngôn tắc lập, quyền nghị chi sĩ tri chi hỹ. Cố dục thành phương viên nhi tuỳ kỳ quy củ, tắc vạn vật mạc bất hữu quy củ, nghị ngôn chi sĩ, kế hội quy củ dã. Thánh nhân tẫn tuỳ vu vạn vật chi quy củ, cố viết: “Bất cảm vi thiên hạ tiên. Bất cảm vi thiên hạ tiên”. 

Đây là một đoạn triết học rất sâu sắc về 'Lý' (quy luật, thuộc tính) và 'Quy củ' (khuôn mẫu, phép tắc). Dù Hàn Phi là đại diện của Pháp gia (chuộng luật pháp, quyền thuật, thế lực), ông lại chịu ảnh hưởng rất lớn từ triết học mang tính bản thể luận của Lão Tử. Chương Giải Lão là nơi Hàn Phi dùng tư duy duy vật và pháp trị của mình để giải thích các khái niệm 'Đạo' và 'Đức' của Lão Tử.

1- Giải nghĩa văn bản

Phàm những vật có hình dáng thì dễ cắt xẻ, dễ chia lìa. Căn cứ vào đâu mà nói vậy? Có hình dáng thì có ngắn dài; có ngắn dài thì có nhỏ lớn; có nhỏ lớn thì có vuông tròn; có vuông tròn thì có rắn giòn; có rắn giòn thì có nhẹ nặng; có nhẹ nặng thì có trắng đen. Ngắn dài, lớn nhỏ, vuông tròn, rắn giòn, nhẹ nặng, trắng đen... gọi là Lý (thuộc tính hay quy luật riêng). Lý đã định thì vật khó mà xâm hại nhau. Cho nên, bàn luận ở chốn triều đình rồi sau mới nói thì lời nói được xác lập, kẻ sĩ giỏi nghị luận biết rõ điều đó. Muốn làm thành hình vuông, hình tròn thì phải theo khuôn vuông (củ) thước tròn (quy). Vạn vật không gì là không có quy củ. Kẻ sĩ nghị luận là để tập hợp các quy củ vậy. Bậc thánh nhân hoàn toàn thuận theo quy củ của vạn vật, cho nên [Lão Tử] nói: 'Không dám đứng trước thiên hạ'.

2- Phân tích ý nghĩa sâu sắc

Đoạn văn này chứa đựng hai tầng ý nghĩa lớn: Tư duy triết học về tự nhiên (Biện chứng duy vật sơ khai) và Tư duy quản lý xã hội (Pháp trị).

Ý niệm về quy luật khách quan của sự vật: tất cả những gì có hình tướng (hữu hình giả) đều mang những thuộc tính đối lập mang tính định lượng và định tính: dài - ngắn, lớn - nhỏ, vuông - tròn, nặng - nhẹ... "Lý" ở đây chính là đặc tính riêng biệt, là quy luật tồn tại nội tại của từng sự vật. Khi mỗi vật đều có "Lý" định sẵn (Lý định), chúng sẽ vận hành theo đúng bản chất của chúng, không xâm phạm hay lẫn lộn sang vật khác (vật dị hại dã). Đây là cái nhìn rất khách quan và khoa học của Hàn Phi về thế giới vật chất.

Từ 'Lý' của tự nhiên đến 'Quy củ' của xã hội: từ chỗ vạn vật có thuộc tính riêng, Hàn Phi suy rộng ra: Muốn chế tác hay tác động vào vật gì, ta phải dùng đến cụ cụ đo lường phù hợp (quy củ - com-pa và thước vuông). Trong chính trị và quản lý xã hội, "Quy củ" chính là Luật pháp và Phép tắc. Người làm chính trị, kẻ sĩ nghị luận không thể nói năng cảm tính, bừa bãi. Lời nói muốn có trọng lượng ở chốn đại đình (triều đình) thì phải dựa trên thực tế và luật lệ (kế hội quy củ dã). 

Triết lý 'không dám đứng trước thiên hạ': Hàn Phi mượn câu nói nổi tiếng này trong chương 67 của Đạo Đức Kinh (Lão Tử) nhưng giải thích theo góc nhìn của một nhà pháp trị: Bậc thánh nhân (ở đây hiểu là minh quân, người trị quốc giỏi) không phải là người tự ý đưa ra ý chí chủ quan, cá nhân của mình để áp đặt lên thiên hạ. 'Không dám đứng trước' nghĩa là không đi trước quy luật, không làm trái tự nhiên. Bậc vương giả trị quốc bằng cách: quan sát thuộc tính của vạn vật và lòng người, thuận theo đó mà lập ra pháp luật (quy củ), rồi để pháp luật tự vận hành.

3- Cố nghị vu đại đình nhi hậu ngôn tắc lập

Đặc biệt nguyên văn: 故議於大庭而後言則立, phiên âm: Cố nghị vu đại đình nhi hậu ngôn tắc lập, dịch nghĩa: 

Cố (故): cho nên, vì vậy (biểu thị kết quả logic của đoạn lập luận trước đó về "Lý" và "Quy củ").

Nghị (議): bàn luận, mổ xẻ, phản biện, cân nhắc dựa trên lý lẽ và bằng chứng.

Đại đình (大庭): chốn triều đình đông người, không gian công cộng, nơi tập hợp của đa số, nơi không có sự che giấu, mập mờ.

Nhi hậu ngôn (後言): rồi sau mới phát ngôn, mới ban hành quyết định/chính sách.

Tắc lập (則立): thì lời nói/chính sách đó mới được xác lập, có đứng vững, có hiệu lực và được thực thi nghiêm chỉnh.

Dịch nghĩa: cho nên, phải đem ra bàn luận, phản biện sòng phẳng ở chốn đông người (triều đình) rồi sau mới ban hành chính sách, như vậy chính sách mới đứng vững và có hiệu lực. không đơn thuần là một lời khuyên về cách giao tiếp, mà là một nguyên lý quản trị, lập pháp và vận hành tổ chức cực kỳ hiện đại. Bản dịch và giải nghĩa từ vựng

Tóm lại, đoạn văn là một minh chứng cho thấy sự kết hợp tài tình giữa tư tưởng 'Thuận theo tự nhiên' của Đạo gia và 'Trị quốc bằng luật pháp' của Pháp gia. Hàn Phi khẳng định: Người lãnh đạo giỏi nhất là người biết dựa vào quy luật khách quan của thực tế để định ra luật pháp, chứ không dùng định kiến cá nhân để cai trị.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Nhiều người thường nghĩ Pháp gia gắn liền với sự độc đoán, chuyên quyền và 'mật nghị' (bàn mưu tính kế trong phòng tối). Nhưng câu nói này lại chứng minh tư duy ngược lại: Hàn Phi cổ xúy cho sự minh bạch và thực tế. Tư duy của Hàn Phi Tử nêu trên cực kỳ thực tế, lạnh lùng nhưng lại là nền tảng cốt lõi cho cách vận hành của các tập đoàn lớn ngày nay như cách Toyota, Amazon hay Google đang làm.

1- Ý nghĩa quản trị

Loại bỏ định kiến cá nhân: lhi một quyết định được đưa ra bởi một cá nhân (dù là nhà vua hay vị tổng giám đốc), nó dễ bị chi phối bởi cảm xúc, sự thiên vị hoặc tầm nhìn hạn hẹp. Bằng cách đưa vấn đề ra 'đại đình', nhà quản trị buộc phải đối mặt với nhiều góc nhìn khác nhau. Muốn thuyết phục được đám đông ở chốn đại đình, lời nói không thể dựa vào "Ta nghĩ là...", "Ta muốn thế..." mà phải dựa vào 'lý' (thuộc tính thực tế của sự vật) và 'quy củ (tiêu chuẩn, luật pháp đã có).

Thử nghiệm độ bền của chính sách: chốn 'đại đình' là nơi có sự va chạm về lợi ích và tư duy. Một chính sách, một điều luật muốn 'tắc lập' (đứng vững trong thiên hạ) thì trước đó phải sống sót qua những lời phản biện gay gắt nhất của các 'quyền nghị chi sĩ' (những kẻ sĩ giỏi biện luận). Nếu một ý tưởng vừa đưa ra đã bị bẻ gãy bởi thực tế khách quan ở chốn đông người, nó không xứng đáng được ban hành. Việc 'nghị' trước khi 'ngôn' giúp tổ chức lọc bỏ những quyết định ngây thơ, duy ý chí.

Tạo ra sự đồng thuận và tính chính danh: một mệnh lệnh ban ra từ phòng kín thường gặp phải sự phản kháng ngầm (bằng mặt không bằng lòng) của cấp dưới vì họ không hiểu lý do đằng sau. Khi chính sách được "nghị vu đại đình", toàn bộ quá trình lập luận, phân tích thiệt hơn đều được phơi bày minh bạch. Dù có những người không hoàn toàn đồng ý, họ vẫn phải tâm phục khẩu phục vì quyết định cuối cùng được đưa ra dựa trên một quy trình công bằng, dựa trên "quy củ" chung chứ không phải ý chí độc đoán của người đứng đầu.

2- Ứng dụng trong quản trị

- Quản trị bằng dữ liệu và định biên nhân sự:

Trong doanh nghiệp, 'Lý' chính là bản chất, thuộc tính và định lượng của từng vị trí công việc, từng phòng ban.

Định biên và mô tả công việc rõ ràng: mỗi nhân sự, mỗi phòng ban đều có 'hình dáng' (chức năng) riêng. Người làm Marketing (sáng tạo, bay bổng) có 'Lý' khác với người làm Kế toán (chính xác, nguyên tắc). Nhà quản trị hiện đại không thể bắt cá leo cây. Việc định rõ trách nhiệm giúp các phòng ban không giẫm chân lên nhau, tránh xung đột nội bộ.

Quản trị bằng số liệu: doanh nghiệp hiện đại ứng dụng điều này bằng cách chuyển hóa mọi thứ thành chỉ số: thay vì nói 'nhân viên này làm việc tốt' (mơ hồ), doanh nghiệp dùng KPI, OKR, ROI để đo lường. Khi các chỉ số này rõ ràng, việc đánh giá nhân sự sẽ công bằng, không bị cảm tính chi phối.

- Chuẩn hóa quy trình và hệ thống quản trị chất lượng

Chuẩn hóa (standardization) và Hệ thống hóa (systemization) trong doanh nghiệp hiện đại là vô cùng quan trọng/

Hệ thống ISO và SOP: muốn tạo ra 01 triệu sản phẩm có chất lượng đồng đều (hình vuông ra hình vuông, hình tròn ra hình tròn), doanh nghiệp bắt buộc phải có quy trình chuẩn (SOP). Từ chuỗi thức ăn nhanh như McDonald's cho đến nhà máy sản xuất chip của TSMC, tất cả đều vận hành nghiêm ngặt theo 'Quy củ'.

Tránh phụ thuộc vào 'ngôi sao': nếu doanh nghiệp phụ thuộc vào một cá nhân kiệt xuất để thành công, doanh nghiệp đó chưa có quy củ. Hệ thống hiện đại được thiết kế để: dù thay thế bất kỳ mắt xích nào, guồng quay vẫn chạy tốt vì quy trình đã được chuẩn hóa.

- Ra quyết định dựa trên thực tế và phong cách lãnh đạo phục vụ

'Không dám đứng trước thiên hạ' của Hàn Phi tử ở đây bị nhiều người hiểu lầm là nhút nhát, nhưng trong quản trị, nó là đỉnh cao của sự khôn ngoan: nhà lãnh đạo không áp đặt cái tôi chủ quan lên thực tế khách quan.

Ra quyết định dựa trên nghiên cứu thị trường: nhà lãnh đạo hiện đại không tự nghĩ ra sản phẩm theo sở thích cá nhân rồi ép thị trường tiêu thụ. Họ phải thuận theo 'quy củ của vạn vật' – tức là đi nghiên cứu Insight (nỗi đau) của khách hàng, lắng nghe thị trường, thấy dòng chảy thị trường đi đâu thì chèo thuyền theo đó.

Tư duy tối ưu hóa và linh hoạt: không duy ý chí. Khi thị trường thay đổi (xu hướng AI, suy thoái kinh tế), doanh nghiệp phải linh hoạt thay đổi quy trình để thích ứng, thay vì bảo thủ giữ khăng khăng cái nhìn cũ.

Lãnh đạo phục vụ: nhà quản trị tạo ra 'quy củ' (bối cảnh, môi trường, công cụ), sau đó lùi về phía sau để nhân viên tự do vận hành và tỏa sáng trong khung quy củ đó, chứ không đứng ra 'vi mô quản lý' chặn mọi đường sáng tạo của cấp dưới.

- Quy trình phản biện nội bộ:

Khi một quyết định được đưa ra bởi một cá nhân dù chủ tịch hay tổng giám đốc, nó dễ bị chi phối bởi cảm xúc, sự thiên vị hoặc tầm nhìn hạn hẹp. Bằng cách đưa vấn đề ra 'đại đình', nhà quản trị buộc phải đối mặt với nhiều góc nhìn khác nhau. Muốn thuyết phục được đám đông ở chốn đại đình, lời nói không thể dựa vào "Ta nghĩ là...", "Ta muốn thế..." mà phải dựa vào 'lý' (thuộc tính thực tế của sự vật) và 'quy củ' (tiêu chuẩn, luật pháp đã có).

Các tập đoàn lớn hiện nay ứng dụng "nghị vu đại đình" bằng cách lập ra các Hội đồng thành viên, Hội đồng quản trị, hoặc các ban cố vấn độc lập. Trước khi tung ra một sản phẩm mới hoặc thay đổi chiến lược kinh doanh, dự án phải trải qua các vòng Critique (phản biện) hoặc áp dụng kỹ thuật "Red Teaming" (một nhóm chuyên đóng vai đối thủ hoặc kẻ phá bĩnh để tìm ra lỗ hổng của kế hoạch).

Chỉ khi kế hoạch vượt qua được sự "mổ xẻ" của các phòng ban (Tài chính, Luật, Marketing, Vận hành), cấp lãnh đạo mới chính thức ban hành (hậu ngôn tắc lập).

- Văn hóa 'tranh luận gay gắt', 'đồng thuận tuyệt đối':

Đây là triết lý quản trị nổi tiếng của Jeff Bezos (Amazon) và Intel. Trong cuộc họp, mọi người có quyền và có nghĩa vụ phải tranh luận, phản biện sòng phẳng, đưa ra số liệu chứng minh. Nhưng một khi quyết định cuối cùng đã được chốt và ban hành, tất cả phải đồng lòng thực thi với 100% nguồn lực, không còn chuyện bàn ra tán vào hay ngầm phá hoại.

- Quản trị minh bạch:

'Đại đình' của thời hiện đại chính là sự minh bạch thông tin trong tổ chức. Khi nhân viên được biết rõ tại sao công ty ra quyết định này (qua các buổi Town Hall, họp toàn công ty), họ sẽ tự giác vận hành theo quy trình mà không cần người quản lý phải đứng sau giám sát, đốc thúc.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý về tổ chức lại doanh nghiệp của Công ty Luật TNHH Everest