Pháp trị: Chuẩn mực phải là duy nhất, pháp luật không thể mập mờ

I- CHUẨN MỰC PHẢI LÀ DUY NHẤT, PHÁP LUẬT KHÔNG THỂ MẬP MỜ

Trong thiên Vấn Biện, bộ sách Hàn Phi Tử có ghi: 「... 故治民無常, 唯法為治. 法與時轉則治, 治與世宜則有功. 故民樸而禁之以名則治, 世智而禁之以刑則服. 故言無二貴, 法不兩適. 故言行而不軌於法令者必禁 ...」Phiên âm Hán-Việt: "... Cố trị dân vô thường, duy pháp vi trị. Pháp dữ thời chuyển tắc trị, trị dữ thế nghi tắc hữu công. Cố dân phác nhi cấm chi dĩ danh tắc trị, thế trí nhi cấm chi dĩ hình tắc phục. Cố ngôn vô nhị quý, pháp bất lưỡng thích. Cố ngôn hành nhi bất quỹ ư pháp lệnh giả tất cấm ...".

Dịch nghĩa: Cho nên trị dân không có phép tắc cố định, chỉ lấy pháp luật làm chuẩn để trị. Pháp luật chuyển dịch theo thời thế thì nước trị, cai trị phù hợp với thời đại thì sẽ có công hiệu. Thế nên, khi dân còn chất phác thì dùng danh vị, danh dự mà ngăn cấm thì nước trị; khi thời thế đã khôn lường (dân trí cao/nhiều mưu mẹo) thì phải dùng hình phạt mà ngăn cấm thì dân mới phục. Cho nên lời nói không thể có hai thứ cùng quý, pháp luật không thể cùng thích hợp cho cả hai hướng ngược nhau. Vì vậy, lời nói và hành động nào không đúng với khuôn khổ của pháp lệnh thì nhất định phải cấm đoán.

- Ý nghĩa chi tiết đoạn này: 

Ngôn vô nhị quý: lời nói hoặc tư tưởng, học thuyết không thể có hai thứ cùng được coi là quý báu, tôn sùng như nhau trong một quốc gia. Hàn Phi Tử cho rằng, trong một xã hội, nếu tồn tại nhiều hệ tư tưởng trái ngược nhau cùng được tôn sùng (ví dụ: vừa tôn sùng thuyết ban ơn của Nho gia, vừa tôn sùng thuyết vị kỷ của Dương Chu), người dân sẽ hoang mang, không biết nghe theo ai. Hệ thống chính trị phải đồng nhất về mặt tư tưởng chỉ đạo, lấy pháp luật làm thước đo chuẩn mực duy nhất cho đúng - sai, thiện - ác.

Pháp bất lưỡng thích: pháp luật không thể cùng một lúc thích ứng, chiều lòng hay dung hòa cho cả hai phía có lợi ích xung đột, hoặc hai tiêu chuẩn trái ngược nhau. Pháp luật phải có tính nhất quán, rõ ràng và tuyệt đối. Không thể có chuyện một đạo luật vừa đúng với người này lại vừa đúng với người kia khi họ xung đột quyền lợi, cũng không thể có chuyện "pháp luật linh hoạt" kiểu nước đôi. Nếu luật pháp áp dụng mập mờ, du di cho bên này hay bên kia (đặc biệt là thiên vị giới quý tộc, người thân cận nhà vua) thì pháp luật sẽ mất đi cái uy và tính nghiêm minh.

- Khẳng định tính tối cao và nghiêm minh của pháp luật:

Chống lại sự hỗn loạn tư tưởng: nhà nước muốn trị thì lệnh xuất ra từ một hướng. Không thể để các học giả dùng "lời hay ý đẹp" hay các lý thuyết đạo đức suông để làm lung lay luật pháp của nhà nước.

Sự bình đẳng trước pháp luật: pháp luật đã định thì bất di bất dịch, "không vị nể ai". Vua hay thứ dân khi phạm pháp đều phải chịu chế tài như nhau, không có ngoại lệ "thích ứng" theo thân phận.

Tóm lại, đây là lời tuyên ngôn về việc nhất thể hóa tư tưởng và tuyệt đối hóa luật pháp nhằm xây dựng một quốc gia có kỷ cương, phép nước rõ ràng thời cổ đại. Một đất nước có minh quân cai trị, về ngôn luận thì mệnh  lệnh của vua là quan trọng nhất; về chính sự thì pháp luật của nhà nước là chuẩn tắc cần tuân theo nhất. Ngoài lệnh vua ra, không có bất cứ phát biểu nào được tôn trọng tương đương thế; phép nước cũng không thể cùng lúc chiều lòng được cả công lẫn tư. Cho nên lời nói và việc làm, nếu không tuân theo phép nước thì nhất định phải bị ngăn cấm.

- Câu chuyện quản trị:

Có một vị đại soái tên Phúc Hoàng sống ở nước Tần là người theo phái Mặc gia. Con trai ông giết người. 

Tần Huệ vương nói với Phúc Hoàng: Tiên sinh tuổi tác đã cao, lại không có người con nào khác, ta đã lệnh cho quan tư pháp không giết hắn rồi. Chuyện này, mong tiên sinh nghe theo ta.

Phúc Hoàng đáp: Pháp luật Mặc gia quy định kẻ giết người phải chịu tội chết, làm bị thương người thì phải chịu phạt. Làm như thế để nghiêm cấm thần dân giết người và làm bị thương người khác. Nghiêm cấm giết người, làm bị thương người là đạo lý trong thiên hạ. Tuy đại vương ban ân huệ cho thần, lệnh cho quan tư pháp không xử tử con trai thần, nhưng thần không thể không chấp hành pháp luật của Mặc gia.

Phúc Hoàng không đồng ý với đề nghị của Huệ vương, cuối cùng đã giết chết con trai mình. Phúc Hoàng tuân theo đạo lý trong thiên hạ, cũng coi như là một ví dụ thực tiễn của mưu lược “ngôn vô nhị quý, pháp bất lưỡng thích”.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý về tổ chức lại doanh nghiệp của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ HIỆN ĐẠI

1- Nhất quán về mục tiêu và văn hóa

Doanh nghiệp không thể vận hành hiệu quả nếu cấp dưới nhận được những thông điệp mâu thuẫn từ cấp trên, hoặc các phòng ban xung đột về tư tưởng chỉ đạo.

Một nguồn sự thật duy nhất: mọi mục tiêu (KPIs/OKRs), quy trình làm việc và chính sách phải được văn bản hóa rõ ràng. Không thể tồn tại tình trạng "Sếp A nói một đằng, Sếp B chỉ đạo một nẻo" khiến nhân viên hoang mang không biết nghe ai.

Đồng bộ giữa các phòng ban: ví dụ, nếu mục tiêu chiến lược của công ty là 'Ttập trung chất lượng dịch vụ', thì bộ phận kinh doanh không thể chạy theo số lượng bất chấp chất lượng, và bộ phận Chăm sóc khách hàng không thể bị cắt giảm ngân sách tối đa. Tất cả phải quy về một mục tiêu duy nhất.

2- Nghiêm minh về quy trình và chế tài

Nội quy, quy chế và các chỉ số đo lường trong doanh nghiệp phải rõ ràng, công bằng, không mập mờ và không có vùng ngoại lệ.

Quy trình không thể 'nước đôi': một quy trình xử lý công việc hoặc đánh giá nhân sự phải có tiêu chí định lượng rõ ràng. Không thể thiết kế một cơ chế thưởng/phạt mà hiểu theo cách nào cũng được, dẫn đến việc tranh cãi, đổ lỗi giữa các cá nhân hay phòng ban khi có sự cố.

Thượng tôn quy chế: để giữ được 'uy' của người quản lý và lòng tin của tập thể, quy chế thưởng phạt phải áp dụng công bằng từ nhân viên mới đến cấp quản lý lâu năm. Nếu luật lệ của công ty thay đổi linh hoạt tùy thuộc vào việc "đó là người của ai" hay "người đó có công thế nào", hệ thống quản trị sẽ lập tức rạn nứt.

- Ứng dụng trong mô hình quản trị doanh nghiệp hiện đại:

Ngôn vô nhị quý: thống nhất về chiến lược, mục tiêu và văn hóa chỉ đạo từ trên xuống dưới. Kết quả mang lại là nhân viên hiểu đúng, đi chung một hướng, không có xung đột nội bộ về tư tưởng.

Pháp bất lưỡng thích: quy trình rõ ràng, minh bạch; thưởng phạt công minh, không có 'ngoại lệ'. Kết quả mang lại là hệ thống vận hành tự động, nghiêm túc, tạo dựng môi trường làm việc công bằng.

Góc nhìn quản trị: quản trị bằng tình cảm hay 'luật rừng' có thể hiệu quả khi quy mô nhân sự còn nhỏ như dưới 10 nhân sự. Nhưng khi doanh nghiệp phát triển và chuyên nghiệp hóa, hệ thống quy trình nhất quán và nghiêm minh chính là chìa khóa duy nhất để giải phóng lãnh đạo và mở rộng quy mô một cách bền vững.

Xem thêm: Dịch vụ thiết lập (set up) nền tảng pháp lý cho doanh nghiệp