Pháp trị: coi trọng chữ tín, thưởng phạt nghiêm minh sẽ đạt hiệu quả cao

I- GIỮ CHỮ TÍN KHI THƯỞNG, NHẤT ĐỊNH PHẠT KHI SAI SẼ ĐẠT HIỆU QUẢ CAO

Sách Hàn Phi Tử tại thiên Ngoại trữ thuyết tả hạ (Kho tàng câu truyện quản trị) có nghị luận: Dựa vào quyền thế mà không dựa vào chữ tín, cho nên Đông Quách Nha mới dị nghị về Quản Trọng. Dựa vào mưu thuật mà không dựa vào chữ tín, cho nên Hồn Hiên mới phê phán Tấn Văn Công. Thế nên, bậc quân chủ có mưu thuật quản trị (hữu thuật chi chủ) thì giữ chữ tín trong việc ban thưởng để khai thác hết tài năng của cấp dưới, và nhất định sẽ xử phạt để ngăn cấm các hành vi gian tà; như vậy, dù có có sự đầu hàng hay quy phục rộng lớn (của thiên hạ), thì vẫn thu được cái lợi về mình.

Nguyên văn chữ Hán: 恃勢而不恃信，故東郭牙議管仲。恃術而不恃信，故渾軒非文公。故有術之主，信賞以盡能，必罰以禁邪，雖有博降，則得所利。

Phiên âm Hán-Việt: Thị thế nhi bất thị tín, cố Đông Quách Nha nghị Quản Trọng. Thị thuật nhi bất thị tín, cố Hồn Hiên phi Văn Công. Cố hữu thuật chi chủ, tín thưởng dĩ tẫn năng, tất phạt dĩ cấm tà, tuy hữu bác hàng, tắc đắc sở lợi. 

Hàn Phi Tử viết câu này để nhấn mạnh rằng: Thế (quyền lực) và Thuật (phương pháp quản trị) chỉ thực sự có tác dụng khi đi đôi với Tín (sự minh bạch, nói được làm được trong thưởng phạt); và nếu chỉ dùng mưu mẹo, quyền lực áp đặt mà nuốt lời hứa, bộ máy sẽ tan rã. Hàn Phi Tử dẫn ra hai điển tích lịch sử:

Đông Quách Nha nghị Quản Trọng: Tề Hoàn Công giao toàn quyền cho Quản Trọng để trị quốc. Đông Quách Nha (một hiền thần nước Tề) đã cảnh báo vua rằng: Nếu chỉ dựa vào uy thế của Quản Trọng mà không lập ra các quy định thưởng phạt minh bạch bằng chữ tín để trăm họ tin theo, thì khi Quản Trọng có quyền lực quá lớn, chính quyền thế đó sẽ đe dọa lại ngai vàng.

Hồn Hiên phi Văn Công: Tấn Văn Công khi vây đánh thành Nguyên, ước định với quân sĩ là đánh trong 3 ngày, nếu không hạ được sẽ rút quân. Đến ngày thứ 3, thành Nguyên sắp hàng, nhưng vua thấy hết hạn 3 ngày liền hạ lệnh rút lui để giữ chữ tín. Hồn Hiên (một đại phu) ban đầu chê trách vua quá máy móc (thị thuật nhi bất thị tín - dùng mưu mẹo lừa địch thì được chứ giữ tín làm gì). Nhưng kết quả là nhờ giữ chữ tín đó, không chỉ thành Nguyên mà các thành khác nghe danh đều tự nguyện quy phục.

Thông thường, khi nhắc đến Pháp gia, người ta thường nghĩ đến sự lạnh lùng, nghiêm khắc và mưu mẹo. Nhưng qua đoạn văn này, Hàn Phi Tử đã chỉ ra một sự thật nền tảng: mọi quyền lực và kỹ nghệ quản trị sẽ trở nên vô trị nếu thiếu đi Chữ Tín. Do đó, đây là một trong những câu luận thuật sâu sắc và thực tế nhất của Hàn Phi Tử về mối quan hệ giữa Quyền lực (Thế), Mưu thuật (Thuật) và Chữ tín (Tín): 

1- Sai lầm của việc cậy quyền thế mà bỏ chữ Tín

Bản chất của cậy quyền (thị thế): 'Thế' là vị thế pháp lý, là quyền lực của chiếc ghế lãnh đạo. Nhiều nhà quản lý cho rằng: "Ta là chủ, ta có quyền ban ơn hay giáng phạt, nhân viên bắt buộc phải nghe theo".

Lời cảnh báo từ điển tích: Quản Trọng là tể tướng tài ba, giúp Tề Hoàn Công xưng bá. Nhưng Đông Quách Nha (một hiền thần) vẫn lo ngại. Ông nhận ra nếu Quản Trọng chỉ dùng cái 'Thế' độc tôn của mình để ép thuộc cấp làm việc, mà không xây dựng một hệ thống cam kết minh bạch, đáng tin cậy cho trăm họ, thì quyền lực đó chỉ là sự bạo quyền mang tính nhất thời. Khi lòng tin không có, người dưới tuân lệnh chỉ vì sợ hãi, và khi có cơ hội, họ sẽ lật đổ hoặc phản bội chính cái "Thế" đó.

2- Sự thất bại của mưu mẹo, chiêu trò khi thiếu sự sòng phẳng

Bản chất của cậy mưu mẹo (thị thuật): 'Thuật' là phương pháp, là kỹ thuật quản trị, điều hành (và đôi khi là các mẹo thao túng tâm lý).

Lời cảnh báo từ điển tích: khi Tấn Văn Công vây thành Nguyên, ông dùng "Thuật" quy định kỳ hạn 3 ngày để tạo áp lực tâm lý buộc đối phương đầu hàng. Đến ngày thứ 3, thành sắp hạ nhưng hết hạn, ông kiên quyết rút quân để giữ lời hứa. Đại phu Hồn Hiên ban đầu chê vua máy móc, cho rằng chiến tranh là phải dùng mưu mẹo (Thị thuật), việc gì phải giữ chữ tín với kẻ thù. Nhưng Tấn Văn Công hiểu sâu hơn Hồn Hiên một bậc: Nếu dùng mưu mẹo lừa được thành Nguyên lần này, thì từ nay về sau, quân sĩ nước Tấn và thiên hạ sẽ nhìn vua như một kẻ dối trá. Một khi chữ Tín mất, không một "Mưu thuật" nào có thể điều động được lòng người nữa.

3- Công thức cốt lõi của một nhà quản trị hệ thống

Hàn Phi Tử đưa ra giải pháp toàn diện cho người đứng đầu qua mô hình: Thuật + Tín = Vận hành tối ưu.

Giữ tín khi thưởng, khai thác tối đa năng lực (tín thưởng dĩ tẫn năng): khi cấp dưới đạt được yêu cầu, người cầm quyền phải thưởng đúng, đủ và ngay lập tức như đã hứa. Chữ "Tín" trong phần thưởng tạo ra một vùng an toàn tâm lý và động lực tối thượng. Cấp dưới hiểu rằng: "Nỗ lực của tôi chắc chắn được đền đáp sòng phẳng", từ đó sẽ dốc hết tài năng và tâm huyết (tẫn năng) cho tổ chức.

Nhất định phạt khi sai để triệt tiêu cái xấu (tất phạt dĩ cấm tà): ngược lại, khi có sai phạm, vi phạm quy trình hay có hành vi gian dối, luật phạt phải được thực thi nghiêm túc, không ngoại lệ (tất phạt). Nếu một tổ chức có quy định phạt nhưng lãnh đạo lại 'xuê xoa' vì tình cảm cá nhân hoặc vì đó là người thân cận, chữ Tín sẽ sụp đổ. Sự nghiêm minh giúp răn đe, ngăn chặn mầm mống gian tà từ trong trứng nước (cấm tà).

Kết quả đạt hiệu quả cao nhất (đắc sở lợi): khi hệ thống 'thưởng - phạt' được vận hành dựa trên chữ Tín tuyệt đối, tổ chức đó sẽ có một sức hút cực kỳ lớn. Dù có sự quy phục, đầu hàng rộng lớn của thiên hạ (tuy hữu bác hàng) nghĩa là dù tổ chức mở rộng, thì bộ máy vẫn chạy trơn tru và người lãnh đạo luôn thu được lợi ích, hiệu quả cao nhất (đắc sở lợi).

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý về Sáp nhập và Mua lại doanh nghiệp (M&A) của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Ứng dụng tư tưởng của Hàn Phi Tử vào quản trị doanh nghiệp hiện đại, chúng ta cần bóc tách nó dưới góc nhìn của một nhà thiết kế hệ thống. Hàn Phi Tử không phủ nhận tầm quan trọng của Thế (thẩm quyền hành chính) hay Thuật (công cụ, quy trình quản trị), mà nhấn mạnh: nếu không có Tín (sự minh bạch và nhất quán) làm bệ đỡ, thì càng dùng Quyền và Mẹo, doanh nghiệp càng nhanh tan rã. 04 tầng ứng dụng thực chiến từ tư tưởng này vào một doanh nghiệp hiện đại:

1- Cạm bẫy 'cậy quyền' và sự sụp đổ của thẩm quyền hành chính

Trong doanh nghiệp, 'Thế' chính là quyền lực tuyệt đối từ chiếc ghế Chủ tịch, Giám đốc điều hành hay Quản lý. Nhiều nhà lãnh đạo mắc sai lầm khi nghĩ rằng: "Tôi bỏ tiền ra trả lương, tôi là chủ, tôi có quyền ép nhân viên làm theo mọi ý muốn của mình".

Biểu hiện trong doanh nghiệp: lãnh đạo áp đặt các quyết định cảm tính, thay đổi chính sách nhân sự đột ngột, ép nhân viên tăng ca vô tội vạ, hoặc áp chỉ số KPI bất khả thi theo kiểu "mệnh lệnh hành chính". Họ dùng nỗi sợ (sợ bị đuổi việc, sợ bị trừ lương) để quản trị.

Hệ quả: khi lãnh đạo chỉ cậy vào 'Thế' mà không giữ 'Tín', nhân viên sẽ rơi vào trạng thái chống đối ngầm. Họ làm việc đối phó, vừa khít khung giờ quy định, không đóng góp sáng kiến và sẵn sàng 'nhảy việc' ngay khi có cơ hội. Một bộ máy vận hành bằng nỗi sợ và sự bất tín là một bộ máy cực kỳ giòn rỗng, dễ vỡ khi doanh nghiệp gặp khủng hoảng.

2- Cạm bẫy 'chiêu trò' và khủng hoảng niềm tin nội bộ

'Thuật' trong quản trị hiện đại là các kỹ thuật điều hành, chính sách nhân sự, truyền thông nội bộ, hay thậm chí là các đòn bẩy tâm lý để thúc đẩy hiệu suất.

Biểu hiện trong doanh nghiệp hiện đại: đây là căn bệnh 'bánh vẽ' kinh điển. Lúc tuyển dụng hoặc đầu năm tài chính, lãnh đạo dùng các 'Thuật' hứa hẹn rất hay: hứa chia cổ phần, hứa lộ trình thăng tiến, hứa thưởng cuối năm đột phá. Nhưng đến kỳ xét duyệt, lãnh đạo lại dùng các 'mẹo' khác như: cài cắm các điều khoản mập mờ trong barem tính thưởng, bắt bẻ lỗi quy trình nhỏ để hạ bậc KPI, hoặc đổi cách tính doanh số giữa chừng nhằm cắt xén số tiền phải trả cho nhân viên.

Hệ quả: lãnh đạo có thể 'khôn lỏi' thắng được nhân viên vài đồng tiền thưởng trong ngắn hạn, nhưng sẽ thua cuộc chiến dài hạn. Nhân viên lập tức nhận ra mình bị thao túng. Niềm tin sụp đổ, văn hóa công ty bị nhiễm độc, các nhân sự cốt cán sẽ âm thầm rút lui, chỉ để lại những nhân sự trung bình, lười biếng ở lại 'gặm nhấm' doanh nghiệp.

3- Giải pháp xây dựng động lực tối thượng bằng sự sòng phẳng

Để kích hoạt được 'tẫn năng' (nhân viên dốc hết tài năng, tâm huyết và sức sáng tạo), nhà quản lý phải đưa chữ 'Tín' vào trong cơ chế đãi ngộ.

Công cụ hiện đại - Hệ thống Lương thưởng minh bạch: chữ 'Tín' ở đây được luật hóa bằng các con số. Chính sách thưởng, hoa hồng phải được ban hành bằng văn bản rõ ràng trước khi triển khai, công thức tính toán tường minh đến mức nhân viên tự dùng Excel cũng tính ra được số tiền mình nhận được.

Thực thi: khi nhân viên chạm đỉnh doanh số hoặc hoàn thành xuất sắc mục tiêu, doanh nghiệp phải chi trả thưởng đúng hạn, đủ tiền và vinh danh xứng đáng. Tuyệt đối không lý do, không trì hoãn. Tác động hành vi: sự sòng phẳng tạo ra một cam kết ngầm vững chắc. Nhân viên hiểu rằng: "Tại doanh nghiệp này, năng lực và sự cống hiến của tôi được định giá và chi trả một cách chính trực". Khi quyền lợi được bảo đảm bằng chữ Tín, họ sẽ tự khắc coi công việc của công ty như sự nghiệp của chính mình, tự động làm việc mà không cần giám sát.

4- Giải pháp thiết lập hệ thống tuân thủ không vùng cấm

Một hệ thống chỉ có thưởng mà không có phạt sẽ dẫn đến sự hỗn loạn và ỷ lại. Nhưng phạt thế nào để nhân viên tâm phục khẩu phục? Câu trả lời của Hàn Phi Tử là nhất định phải phạt, phạt một cách nhất quán và không có ngoại lệ (tất phạt)..

Công cụ hiện đại - Bộ quy tắc ứng xử và quản trị rủi ro: doanh nghiệp phải có Nội quy lao động và Quy trình vận hành chuẩn (SOPs). Mọi hành vi gian lận tài chính, đi trễ vô kỷ luật, quấy rối, chia rẽ bè phái, làm lộ bí mật kinh doanh..., phải được định ranh giới đỏ rõ ràng.

Thực thi 'không vùng cấm': Đây là điểm chí mạng của các CEO. Thông thường, khi một 'ngôi sao doanh số' (top sales) hoặc một người thân cận của sếp vi phạm kỷ luật, sếp thường có xu hướng giơ cao đánh khẽ vì sợ mất doanh thu hoặc vì tình cảm. Hàn Phi Tử triệt để chống lại điều này. Nếu 'ngôi sao' phạm luật mà được tha, chữ 'Tín' của hệ thống sẽ biến mất. Nhân viên khác sẽ nghĩ luật chỉ để áp đặt lên kẻ yếu. Vì vậy, ai phạm luật cũng phải chịu chế tài như nhau.

Tác động hành vi: sự nghiêm minh không làm nhân viên sợ hãi mà tạo ra sự tôn trọng. Nó thanh lọc bộ máy, ngăn chặn mọi ý định gian dối (cấm tà) ngay từ khi còn là mầm mống, giữ cho môi trường làm việc luôn lành mạnh và công bằng.

5- Kết cục tốt đẹp và lợi ích tối hậu

Khi một doanh nghiệp kết hợp nhuần nhuyễn giữa Thuật (hệ thống quy trình, công nghệ ERP/CRM tốt để đo lường) và Tín (thưởng phạt phân minh, chính trực), doanh nghiệp đó đã đạt tới trạng thái 'hệ thống tự vận hành tố:

Hút nhân tài tự động (bác hàng): thương hiệu tuyển dụng của công ty sẽ cực kỳ mạnh. Nhân tài trên thị trường sẽ tự tìm đến đầu quân vì họ biết đây là nơi "nói được làm được", có đất diễn và có sự đãi ngộ xứng đáng.

Mở rộng quy mô bền vững (đắc sở lợi): khi doanh nghiệp mở rộng quy mô từ 20 người lên 200 người, hoặc mở thêm hàng chục chi nhánh, người chủ không thể có mặt ở khắp nơi để quản lý bằng 'quyền lực cá nhân'. Lúc này, chính chữ Tín của Hệ thống sẽ thay chủ doanh nghiệp vận hành bộ máy, bảo đảm dòng tiền, chất lượng dịch vụ đồng đều, đem lại lợi nhuận tối đa và bền vững nhất cho tổ chức.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest