Pháp trị: Đặt ra một tiêu chuẩn để đối chiếu, xem xét

I- XÂY DỰNG MỘT TIÊU CHUẨN ĐỂ ĐÁNH GIÁ

Sách Hàn Phi Tử, trong thiên Bát Thuyết viết (phiên âm): Vô độ nhi ứng chi, tắc biện sī phồn thuyết; thiết độ nhi trì chi, tuy tri giả do uý thất dā, bất cảm vọng ngôn. Kim nhân chủ thính thuyết, bất ứng chi dĩ độ nhi thuyết kỳ biện; bất độ dĩ công, dự kỳ hành nhi bất nhập quan. Thử nhân chủ sở dĩ trường khi, nhi thuyết giả sở dĩ trường dưỡng dā. Nguyên văn chữ Hán cổ: 無度而應之，則辯士繁說；設定而持之，雖知者猶畏失也，不敢妄言。今人主聽說，不應之以度而說其辯；不度以功，譽其行而不入官。此人主之所以長欺，而說者之所以長養也。

1- Dịch nghĩa đoạn văn

Vô độ nhi ứng chi, tắc biện sĩ phồn thuyết: không dùng tiêu chuẩn pháp độ để ứng phó với lời nói, thì các bậc biện sĩ (kẻ giỏi hùng biện) sẽ thuyết phục dông dài, vẽ vời đủ điều.

Thiết độ nhi trì chi, tuy tri giả do úy thất dã, bất cảm vọng ngôn: lập ra pháp độ để đối chiếu và giữ vững nó, thì dẫu là kẻ trí giả cũng sợ sai sót, không dám nói năng càn rỡ.

Kim nhân chủ thính thuyết, bất ứng chi dĩ độ nhi thuyết kỳ biện: ngày nay, các bậc quân chủ nghe lời du thuyết, không dùng pháp độ để ứng phó/kiểm chứng mà lại ham thích cái tài hùng biện của họ.

Bất độ dĩ công, dự kỳ hành nhi bất nhập quan: không dùng công trạng thực tế để đo lường, mà lại khen ngợi hành vi của họ mà không kiểm tra xem có phù hợp với thực tế hay không.

Thử nhân chủ sở dĩ trường khi, nhi thuyết giả sở dĩ trường dưỡng dã: đó chính là lý do vì sao quân chủ bị lừa dối lâu dài, còn kẻ du thuyết thì được nuôi dưỡng, dung túng dài lâu.

2- Phân tích ý nghĩa và tư tưởng của đoạn văn

Đoạn văn này tập trung vào mối quan hệ giữa 'lời nói' (ngôn) và hành động/kết quả (hành/công), đồng thời đưa ra giải pháp quản trị cốt lõi của Pháp gia: Dùng tiêu chuẩn (độ) làm thước đo.

- Tác hại của việc thiếu tiêu chuẩn kiểm chứng:

Hàn Phi Tử chỉ ra một căn bệnh kinh niên của các nhà quản trị (vua chúa thời xưa): Thích nghe lời hay ý đẹp. Khi người lãnh đạo nghe cấp dưới trình bày mà không có một bộ tiêu chí, số liệu hoặc quy định rõ ràng để đối chiếu (Vô độ), họ rất dễ bị cuốn vào "bẫy ngôn từ". Kẻ giỏi ăn nói (biện sĩ) sẽ lợi dụng sơ hở này để vẽ ra những viễn cảnh tươi đẹp, nói những điều vua muốn nghe để trục lợi.

- Sức mạnh của việc tập ra tiêu chuẩn:

Ngược lại, nếu người làm chủ đặt ra quy tắc rõ ràng: Nói được phải làm được, nói điều gì phải có bằng chứng chứng minh điều đó (Thiết độ), thì cục diện sẽ thay đổi hoàn toàn: ngay cả những người thông minh, mưu mẹo nhất cũng phải cẩn trọng. Họ sợ rằng lời nói của mình nếu không đi đôi với thực tế sẽ bị trừng phạt theo pháp độ. Điều này giúp người quản trị 'lọc' bớt những lời hứa suông, những dự án 'bánh vẽ'.

- Thực trạng phê phán và hậu quả: 

Hàn Phi Tử thẳng thắn phê phán các vua chúa đương thời phạm phải hai sai lầm lớn: một là, thích cái tài hùng biện, đánh giá một con người hoặc một kế sách dựa trên việc họ nói có hay không, có lọt tai không, chứ không phải có khả thi không; hai là, khen ngợi suông mà không kiểm tra, nghe thấy ai có hành vi tử tế hoặc danh tiếng tốt là khen ngợi ngay, nhưng không hề dùng "công trạng thực tế" (bất độ dĩ công) để sát hạch xem họ có thực tài hay không. Hậu quả tất yếu, nhà vua bị lừa dối lâu dài, vua chúa sống trong hào nhoáng giả tạo, xung quanh toàn kẻ nịnh thần. Kẻ giả tạo, bất tài nhưng khéo miệng tiếp tục thăng tiến, đục khoét quốc gia.

3- Điển tích

Nước Tống có một người rất giỏi hùng biện, dựa vào tài ǎn nói của mình, ông đã khiến cho những biện sĩ nổi tiếng của phái “Tắc hạ” nước Tề tiếp thu luận điểm “bạch mã không phải là ngựa” của ông.Nhưng khi ông ta cưỡi bạch mã ra khỏi thành, người thu thuế nhìn thấy con bạch mã liền dựa theo tiêu chuẩn mà coi nó là loài ngựa rồi thu thuế, người thu thuế không làm sao tin được những lời nhảm nhí của ông ta “bạch mã không phải là ngựa”. 

Hàn Phi Tử sau khi nghe chuyện đã bình luận rằng: “Tịch nhi hư từ, tắc năng thắng nhất quốc; khảo thực án hình, bất năng mạn vu nhất nhân”. Ý nói: dựa vào những lời khoác lác thì có thể che mắt được cả một nước, nhưng khi đã có sự quan sát, đánh giá thực tế, dựa theo tiêu chuẩn nhất định thì cũng không lừa nổi một người không có học thức.

Để làm rõ tính quan trọng của “thiết độ nhi trì chi”, Hàn Phi Tử còn kể một câu chuyện mà mọi người đều biết là: Ma quỷ dễ vẽ, chó ngựa khó vẽ.

Nước Tề có một hoạ sĩ nổi tiếng, vua Tề triệu ông ta đến vẽ tranh cho triều đình.

Vua Tề hỏi ông ta: Trên đời này vẽ gì khó nhất?

Người đó nói: Vẽ chó, ngựa khó nhất.

Vua Tề lại hỏi: Thế vẽ gì dễ nhất?

Họa sĩ liền trả lời: Ma quỷ là dễ vẽ nhất. 

Chó và ngựa là loài vật mọi người đều biết,ngày cũng như đêm đều hiện diện trong cuộc sống của chúng ta, nên không thể nào mô phỏng chúng giống y như thật được, vì vậy rất khó vẽ. Còn ma quỷ thần tiên, là thứ không có hình dáng cụ thể,cũng không hiển hiện trước mặt chúng ta, cho nên rất dễ vẽ. Cũng có thể nói trong lòng mỗi người đều có một thước đo chuẩn mực để đánh giá xem vẽ chó ngựa có giống hay không, cho nên người vẽ đương nhiên phải cẩn thận tỉ mỉ, không vẽ xằng bậy được.

Ngược lại, không ai có thể đưa ra được một tiêu chuẩn để kiểm tra xem vẽ ma quỷ thần tiên có giống hay không, nên người vẽ có thể tuỳ tiện vẽ. Nghe lời của bề tôi hay người khác cūng vậy,chúng ta cần dùng một chuẩn mực, một tiêu chuẩn nhất định để kiểm tra đánh giá xem những lời nói ấy là tốt hay xấu, có chính xác hay không, như thế người nói không dám nói bừa, không dám lừa dảo,cho dù có gặp phải lời nói dối chúng ta cũng không dễ dàng làm theo.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực thương mại của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Có 3 bài học quản trị hiện đại cốt lõi được rút ra từ đây:

1- Giữ 'cán cân tiêu chuẩn' khi nghe nhân viên trình bày

Hàn Phi Tử cảnh báo rằng, nếu lãnh đạo không có một bộ tiêu chuẩn cốt lõi (Metric/Tiêu chí đánh giá) rõ ràng mà đã ngồi nghe nhân viên thuyết trình, sếp sẽ bị cuốn theo sự "ba hoa" (biện sĩ phồn thuyết) của họ.

Ứng dụng hiện đại: trước một cuộc họp duyệt dự án, nhà quản lý phải đặt ra các tiêu chí kiểm duyệt cứng (Ví dụ: Ngân sách tối đa là bao nhiêu? ROI tối thiểu bao nhiêu? Thời gian hoàn thành bao nhiêu lâu?). Khi sếp có "độ" (tiêu chuẩn), nhân viên giỏi đến mấy cũng không dám "vẽ hươu vẽ vượn" (bất cảm vọng ngôn) vì biết sếp sẽ soi vào số liệu cốt lõi chứ không nghe kể chuyện hay.

2- Đừng nhầm lẫn giữa 'kỹ năng nói giỏi' và 'năng lực thực chiến'

Cái sai của các 'nhân chủ' thời xưa là thích cái tài hùng biện của kẻ nói (thuyết kỳ biện).

Ứng dụng hiện đại: trong doanh nghiệp, có một kiểu nhân sự gọi là "chuyên gia PowerPoint" hoặc "thần gió Pivot Table". Họ có kỹ năng thuyết trình cực kỳ thuyết phục, dùng rất nhiều thuật ngữ chuyên môn thời thượng, nhưng đến khi thực thi thì kết quả lại lẹt đẹt. Hàn Phi Tử nhắc nhở: Sếp tỉnh táo là người đánh giá kế hoạch bằng tính khả thi và dữ liệu, chứ không phải bằng sự cuốn hút của người trình bày.

3- Khen ngợi đạo đức không thay thế được việc đo lường hiệu suất

'Bất độ dĩ công, dự kỳ hành nhi bất nhập quan' phản ánh việc người lãnh đạo thấy nhân viên đó có vẻ tử tế, chăm chỉ, nhiệt tình (dự kỳ hành) liền khen ngợi và tin tưởng, nhưng lại không giao chỉ tiêu cụ thể (bất độ dĩ công) và không gắn trách nhiệm vào đúng vị trí của họ (bất nhập quan).

Ứng dụng hiện đại: quản trị hiện đại tách bạch rất rõ giữa thái độ và hiệu suất. Một nhân viên ngoan ngoãn, tốt tính không đồng nghĩa với việc họ có quyền làm thâm hụt doanh số của công ty. Nếu sếp tiếp tục quản trị bằng tình cảm, doanh nghiệp sẽ rơi vào trạng thái "trường khi" (mãi bị lừa dối bởi những báo cáo đẹp) và "trường dưỡng" (nuôi báo cô những kẻ vô tích sự).

4- Kết luận  về ứng dụng tư tưởng của Hàn Phi Tử

Muốn không bị cấp dưới dắt mũi, người làm sếp phải nói chuyện bằng Tiêu chuẩn, Số liệu và Trách nhiệm thực tế, chứ tuyệt đối không nghe giải trình hay xem biểu diễn.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest