Pháp trị: Đề bạt tể tướng từ nha môn, đề bạt mãnh tướng từ quân sĩ

I-  ĐỀ BẠT TỂ TƯỚNG TỪ NHA MÔN, ĐỀ BẠT ĐẠI TƯỚNG TỪ QUÂN SĨ

Sách Hàn Phi Tử, trong thiên Hiển học có viết (phiên âm): Phù thị đoán tích nhi sát thanh hoàng, Khu Dã bất nǎng dī tất kiếm; mộc kích hộc nhạn, lục đoạn câu mã, tắc tang hoạch bất nghi độn lợi. Phát xỉ vẫn hình dung, Bá Nhạc bất nǎng dĩ tất mã; tiếp xa tựu giá, nhi quan kỳ mạt đồ, tắc tang hoạch bất nghi giá lương. Quan dung phục, thính tù ngôn, Trong Ni bất nǎng dĩ tất sĩ; thí chi quan chức, mưu kỳ công phạt, tắc dung nhân bất nghi vu ngu trí. Cố minh chủ chi lại, tể tướng tất khởi châu bộ, mãnh tướng tất khởi vu tốt ngũ. Phù hữu công giả tất thưởng, tắc tước lộc hậu nhi dũ công; thiên quan tập cấp, tắc quan chức đại nhi dũ trị. Phù tước lộc đại nhi quan chức trị, vương chi đạo dã.

Nguyên văn chữ Hán cố: 夫恃貌斷跡而察青黃，歐冶不能以必劍；木擊鵠雁，陸斷駒馬，則臧獲不疑鈍利。發齒吻形容，伯樂不能以必馬；接車就駕，而觀其末塗，則臧獲不疑駑良。觀容服，聽辭言，仲尼不能以必士；試之官職，課其功伐，則庸人不疑於愚智。故明主之吏，宰相必起於州部，猛將必起於卒伍。夫有功者必賞，則爵祿厚而愈勸；遷官襲級，則官職大而愈治。夫爵祿大而官職治，王之道也。

1- Dịch nghĩa chi tiết

Về việc dùng kiếm: xem vết rỉ sét mà phân biệt sắc xanh vàng của kiếm quý, thì thợ rèn kiếm giỏi như Âu Dã Tử cũng không thể quả quyết đâu là thanh kiếm tốt. Nhưng nếu đem chém chim hộc chim nhạn, chặt đứt trâu ngựa, thì ngay cả đứa đầy tớ (tang hoạch) cũng không thể nghi ngờ độ sắc bén của nó.

Về việc xem ngựa: chỉ nhìn răng, nhìn hình dáng bên ngoài mà đoán ngựa, thì bậc thầy xem tướng ngựa như Bá Nhạc cũng không thể quả quyết hoàn toàn. Nhưng nếu thắng ngựa vào xe, cho chạy thử đường dài để xem nó chạy đến chặng cuối ra sao, thì ngay cả đứa đầy tớ cũng phân biệt được đâu là ngựa tốt, ngựa xấu.

Về việc chọn người: chỉ nhìn trang phục, diện mạo, nghe lời nói năng lễ phép, thì bậc thánh nhân như Trọng Ni (Khổng Tử) cũng không thể quả quyết ai là kẻ sĩ hiền tài. Nhưng nếu đem thử thách họ bằng quan chức, mưu tính công lao và việc đánh dẹp của họ, thì ngay cả người tầm thường cũng chẳng thể nhầm lẫn giữa kẻ ngu và người trí.

Kết luận của Hàn Phi: cho nên, quan lại dưới thời minh chủ: bậc tể tướng nhất định phải xuất thân từ cấp cơ sở (châu bộ), mãnh tướng nhất định phải đi lên từ hàng binh lính (tốt ngũ). Người có công tất được thưởng, thì tước lộc càng hậu người ta càng lập công; chức quan thăng tiến dần dần theo thứ bậc, thì chức vụ càng lớn chính sự càng trị an. Tước lộc lớn và quan chức trị an, đó là vương đạo vậy. 

2- Ý nghĩa của đoạn văn

Đoạn văn này thể hiện tư tưởng cốt lõi của Hàn Phi Tử về thuật dùng người và quản trị quốc gia theo tinh thần Pháp gia:

Nguyên tắc 'thực tế là tiêu chuẩn: phê phán lối dùng người chỉ dựa vào lý thuyết suông, danh tiếng hoặc ngoại hình. Dù là chuyên gia như Âu Dã Tử (kiếm), Bá Nhạc (ngựa) hay Khổng Tử (người) thì việc chỉ "nhìn và nghe" vẫn có thể sai sót. Cách duy nhất để biết một người có tài hay không là quẳng họ vào thực tế. Kiếm phải chém thử, ngựa phải chạy thử, và người phải làm việc thử. Công trạng thực tế chính là thước đo chính xác nhất.

Quan điểm 'khởi thủy từ cơ sở: một nhà lãnh đạo giỏi không thể là kẻ "nhảy dù" từ trên trời xuống. Tể tướng phải đi lên từ cấp cơ sở, có kinh nghiệm quản lý từ địa phương thì khi làm thủ tướng mới hiểu được nỗi khổ của dân, sự phức tạp của bộ máy. Mãnh tướng phải đi lên từ lính trơn, có kinh qua trận mạc, nếm mật nằm gai mới hiểu được tâm lý binh sĩ, thông thạo chiến thuật.

Hệ thống thăng tiến dựa trên công trạng: nhấn mạnh việc thăng tiến phải đi tuần tự từng cấp dựa vào hiệu quả công việc (thiên quan tập cấp). Điều này giúp: (1) loại bỏ nạn chạy chức chạy quyền, con ông cháu cha, hay những kẻ chỉ khéo mồm khéo miệng; (2) tạo ra một bộ máy công bằng, nơi ai có năng lực cũng có cơ hội thăng tiến, từ đó quốc gia sẽ hưng thịnh và trị an.

Tóm lại: đoạn văn là lời cảnh tỉnh cho các nhà quản trị ở mọi thời đại: Muốn biết tài năng của một người, hãy nhìn vào kết quả công việc của họ chứ đừng nghe lời họ nói hay nhìn vào tấm bằng, CV bóng bẩy của họ.

3- Điển tích

Theo Tân Đường thư - Tể tướng thế hệ biểu, thời Đuờng có tất cả ba trǎm sáu mươi bảy vị tể tướng. Thông giám - quyển 211 chép: “Hiền tướng thời Đường, trước có Phòng (Huyền Linh), Đỗ (Như Hối), sau có Diêu (Sùng), Tống (Cảnh), người khác chẳng thể sánh bằng”. Trong đó, Diêu Sùng là một trong những hiền tướng đếm trên đầu ngón tay.

Diêu Sùng tự là Vô Chi, vốn tên là Vô Sùng, người huyện Hiệp Thạch, Thiểm Châu (nay thuộc Tam Môn Hạp, tỉnh Hà Nam). Diêu Sùng sinh vào năm thứ nhất niên hiệu Vĩnh Huy đời Đường Cao tông (tức năm 650) trong một gia đình quan lại, cha ông từng làm đô đốc Thôi Châu. Diêu Sùng hiếu học từ nhỏ, sau này ông ra làm quan qua con đường thi cử, ban đầu ông nhậm chức tham quân Bộc Châu, sau đó vất vả lắm ông mới leo lên chức lang trung bộ binh. 

Con đường làm quan của ông sáng rõ từ khi ông dâng tấu sớ can gián Võ hậu, và được Võ hậu tán thưởng. Năm đầu niên hiệu Thánh Lịch (698-699), ông thăng chức làm thị lang bộ binh, đồng trung thư môn hạ bình chương sự (tức là chức vị tể tướng). Năm đó ông ước chừng năm mươi tuổi. Thời gian này, Võ hậu trọng dụng những quan lại tàn ác, lạm sát người vô cớ. 

Diêu Sùng thẳng thắn góp ý với Võ hậu: “Từ sau niên hiệu Thuỳ Củng (685-588), rất nhiều người tan cửa nát nhà, chịu hình phạt oan ức, bị ép nhận tội rồi dẫn đến cái chết. Còn người đi báo quan thì có công, thiên hạ gọi là “dựng chuyện”, thậm chí còn ban hành nhiều lệnh cấm dân chúng tụ tập hơn cả thời Hán” (Trích Cựu Đương thư - Diêu Sùng truyện). 

Mặc dù Võ hậu bị Diêu Sùng phê bình nhưng lại vô cùng khâm phục sự chính trực ngay thẳng của ông, nên đã ban thưởng cho ông một nghìn lạng bạc. Không lâu sau, vì Diêu Sùng phản đối chuyện Võ hậu sủng ái Trương Dịch Chi, nên nhân cơ hội giặc Liêu sang xâm chiếm bờ cõi, Võ hậu điều ông làm đại tổng quản, thống lĩnh quân đội đi tiêu diệt quân Liêu. Sau đó ông làm quan thích sử ở Nhâm Châu. 

Đến khi Đường Trung Tông Lý Hiển lên ngôi, ông lại được vời ra làm thượng thư bộ binh, đồng trung thư môn hạ tam phẩm. Lúc đó, Thái Bình công chúa làm loạn triều chính, các vương thân cũng tranh giành quyền lực. Diêu Sùng cùng Tống Cảnh bí mật dâng tấu xin Trung tông lệnh cho Thái Bình công chúa rời đến Đông đô, bãi bỏ binh quyền của các thân vương để họ làm quan thích sử, khỏi quấy nhiễu chính sự. 

Nhưng vì Thái Bình công chúa kịch liệt phản đối việc này, nên Diêu Sùng bị giáng làm quan thích sử Thân Châu. Sau khi Đường Huyền tông lên ngôi, vào tháng 10 niên hiệu Khai Nguyên năm thứ nhất, lần thứ ba Diêu Sùng lên làm thượng thư bộ binh, đồng trung thư môn hạ tam phẩm, đứng đầu các tể tướng.

Sau khi Diêu Sùng lên làm phụ chính, ông gǎng sức chỉnh đốn hàng ngũ quan lại, ban hành chế độ tuyển chọn quan lại nghiêm ngặt, bãi bỏ con đường phong quan thiên lệch trước đây. Tháng 2 năm thứ hai niên hiệu Khai Nguyên, Thân vương Lý Thành Nghĩa chưa được sự phê chuẩn của các bộ ngành liên quan đã tự ý dâng tấu lên Huyền tông, phá cách cất nhắc Diêm Sở Khuê đang làm lục sự trong phủ lên làm tham quân (tức là từ hàm cửu phẩm lên thất phẩm). 

Cách bổ nhiệm quan lại vì tình riêng như thế này là đi theo con đường phong quan thiên lệch trước đây. Nên khi biết chuyện, Diêu Sùng lập tức dâng tấu: “Thần thiết nghĩ, việc bổ nhiệm quan lại phải dựa vào tài năng, nếu đại vương ban chức tước vì nể tình riêng, e là sẽ làm rối kỷ cương” (Trích Thông giám-quyển 211). Do Diêu Sùng cực lực phản đối, cuối cùng Huyền Tông cũng buộc phải thu hồi sắc lệnh, từ đó gạt bỏ hết những lời cầu xin không chính đáng.

Diêu Sùng là một vị hiền tướng nổi tiếng thời Ðuờng, sự nghiệp của ông được lưu truyền trong sử sách, con đường làm quan của ông là một ví dụ điển hình cho đạo lý “tể tướng chắc chắn được đề bạt từ nha môn của châu bộ, còn tướng quân dũng mãnh chắc chắn được tuyển chọn từ các binh sĩ trong quân ngũ”.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Triết lý này giải quyết 03 bài toán lớn nhất của mọi lãnh đạo doanh nghiệp: tuyển dụng, đánh giá nhân sự và xây dựng lộ trình thăng tiến.

1- Tuyển dụng bằng 'thử thách thực tế'

Trong doanh nghiệp hiện đại, "nhìn vết rỉ đoán kiếm" hay "nhìn răng đoán ngựa" chính là việc nhà tuyển dụng quá phụ thuộc vào bằng cấp (Harvard, MBA), CV đẹp, hoặc kỹ năng phỏng vấn "chém gió" rất hay của ứng viên (giống như Khổng Tử nghe lời nói hay mà lầm người).

Ứng dụng: Chuyển từ phỏng vấn lý thuyết sang Tuyển dụng dựa trên năng lực thực tế (Competency-based Recruitment).

Cách làm: Áp dụng các bài Test Case (tình huống thực tế), Hackathon (đối với Tech), hoặc thử việc 1-3 ngày có trả lương bằng công việc thật. Hãy thả họ vào "đường đua" để xem họ "kéo xe" như thế nào, thay vì ngồi nghe họ kể về thành tích cũ.

2- Đánh giá nhân sự bằng KPI/OKR thay vì cảm tính

Một người quản lý tồi là người đánh giá nhân viên bằng sự quý mến cá nhân, bằng việc ai đi làm sớm hơn, ai hay khen ngợi sếp. Hàn Phi Tử cho rằng, hệ thống quản trị đúng đắn phải làm sao để "người tầm thường cũng biết ai giỏi ai dốt" thông qua kết quả rõ ràng.

Ứng dụng: Xây dựng hệ thống quản trị mục tiêu OKR (Objectives and Key Results) hoặc KPI (Key Performance Indicators) tường minh.

Cách làm: Kết quả công việc phải được định lượng bằng số liệu (Data-driven). Khi dữ liệu rõ ràng, việc đánh giá sẽ công bằng tuyệt đối. Nhân viên không cần phải "diễn" trước mặt sếp, vì "kết quả thực tế" (chặt được cây, chạy được đường dài) sẽ tự lên tiếng.

3- Văn hóa thăng tiến nội bộ

Đây là nguyên lý kinh điển đang được các tập đoàn vĩ đại như Toyota, Walmart, hay các công ty công nghệ lớn áp dụng thông qua các chương trình MT (Management Trainee - Quản trị viên tập sự).

Ứng dụng: Không bổ nhiệm "nhảy dù" các vị trí lãnh đạo cốt lõi một cách vô căn cứ nếu họ chưa từng hiểu rõ hoạt động cốt lõi ở tầng đáy (Frontline).

Cách làm: Một Giám đốc Kinh doanh xuất sắc nên là người từng đi thị trường, bị khách hàng từ chối, hiểu nỗi đau của nhân viên Sales. Một Giám đốc Sản xuất phải từng đứng dưới xưởng máy. 

Doanh nghiệp cần xây dựng lộ trình thăng tiến rõ ràng: Thăng tiến theo từng bậc cấp. Nhân viên biết rõ họ cần đạt KPI gì để lên Trưởng nhóm, Trưởng phòng, rồi Giám đốc. Điều này triệt tiêu hoàn toàn nạn "con ông cháu cha" hay "sống lâu lên lão làng".

Lời kết: Tư tưởng này của Hàn Phi Tử ứng dụng trong quản trị doanh nghiệp hiện đại, cần loại bỏ 'vòng hào quang' ảo tưởng của nhân sự, kéo mọi thứ về giá trị thật. Khi hệ thống minh bạch: Làm tốt được thưởng lớn, làm kém bị đào thải, thăng tiến bằng năng lực, doanh nghiệp đó sẽ có một sức sống nội tại cực kỳ mãnh liệt.

Xem thêm: Dịch vụ thiết lập (set up) nền tảng pháp lý cho doanh nghiệp