Pháp trị: Dựa vào thế thì trị yên, không cần cưỡng ép mà ngày ngày thư thái

I- DỰA VÀO THẾ THÌ TRỊ YÊN, KHÔNG CẦN CƯỠNG ÉP MÀ NGÀY NGÀY THONG THẢ

Sách Hàn Phi Tử tại thiên Nan thế đã so sánh giữa việc một nhà lãnh đạo tự cậy vào tài trí cá nhân sẽ bị kiệt sức và dễ bị che mắt, với việc nhà lãnh đạo biết dựa vào 'Thế' (hệ thống quyền lực, vị thế) và 'Pháp' (quy chế, luật lệ): 

Một người nếu chỉ dùng đôi mắt của chính mình để soi xét, quan sát cả một nước (một tổ chức), thì cái nhìn ấy không thể bao quát hết được. Nếu chỉ dùng đôi tai của chính mình để nghe ngóng mọi chuyện trong một nước, thì cái nghe ấy không thể thông suốt hết được. Nếu chỉ dùng trí tuệ của một cá nhân để lo toan mưu lược cho cả một nước, thì sự suy nghĩ ấy không thể vẹn toàn được.

Các bậc minh quân đời trước biết rõ điều đó, cho nên không dựa vào năng lực tự nhiên của cá nhân mình, mà dựa vào quyền thế, vị thế (hệ thống) thì tổ chức sẽ được trị yên, không cần phải lao tâm khổ tứ, thúc ép mà thời gian mỗi ngày vẫn có phần dư dả. Vì vậy, pháp lệnh tuy giản dị mà không ai dám vi phạm, người trong cả nước dù có khôn ngoan, xảo quyệt đến đâu cũng không có đất để diễn trò gian trá. Bề tôi không dám làm trái mệnh lệnh, kẻ có chức quyền không thể che lấp được người hiền tài, và các quan chức đều làm tròn bổn phận mà không dám vượt quá chức trách của mình.

Cái đích cao nhất của quản trị không gì bằng dùng Pháp (quy chế); mà cái cốt lõi để vận hành Pháp không gì bằng biết Nhậm Thế (nắm giữ vị thế, tạo ra xu thế và cơ chế vận hành). Cho nên mới nói: Dựa vào thế thì trị yên, không cần cưỡng ép mà ngày ngày vẫn thong thả, dư dả.

Nguyên văn chữ Hán: 「且夫依賢索治，那是「堯無百代」的道理。然而，世上不乏那些天生平庸、卻能在位治理得井井有條的人。之所以能治，是因為他們懂得『任勢』。夫以一人之目，審一國之察，可以言未徧也。以一人之耳，聽一國之聞，可以言未聰也。以一人之智，慮一國之謀，可以言未周也。先王知其然也，故不任其自然，而任勢則治，不勗而日有餘。故法簡而無犯，一國之人，知巧無所容。臣不倍令，勢位不蔽賢，官守不超踰。夫治之至，莫若用法；用之至，莫若任勢。故曰：任勢則治，不勗而日有餘。」

Phiên âm Hán-Việt: Phu dĩ nhất nhân chi mục, thẩm nhất quốc chi sát, khả dĩ ngôn vị biến dã. Dĩ nhất nhân chi nhĩ, thính nhất quốc chi văn, khả dĩ ngôn vị thông dã. Dĩ nhất nhân chi trí, lự nhất quốc chi mưu, khả dĩ ngôn vị chu dã. Tiên vương tri kỳ nhiên dã, cố bất nhiệm kỳ tự nhiên, nhi nhậm thế tắc trị, bất úc nhi nhật hữu dư. Cố pháp giản nhi vô phạm, nhất quốc chi nhân, trí xảo vô sở dung. Thần bất bội lệnh, thế vị bất bế hiền, quan thủ bất siêu du. Phu trị chi chí, mạc nhược dụng pháp; dụng chi chí, mạc nhược nhậm thế. Cố viết: Nhậm thế tắc trị, bất úc nhi nhật hữu dư.

Mạch suy nghĩ của Hàn Phi Tử được triển khai rất chặt chẽ theo 03 bước: một là chỉ ra giới hạn cá nhân, hai là đưa ra giải pháp hệ thống, ba là kết quả của sự vận hành.

1- Chỉ ra giới hạn của năng lực cá nhân

Hàn Phi đưa ra một thực tế phũ phàng nhưng chuẩn xác: năng lực của người lãnh đạo là hữu hạn. Dù bạn có thông minh, chăm chỉ hay xuất chúng đến đâu, bạn vẫn bị giới hạn bởi thời gian (24 giờ/ngày) và không gian sinh học (chỉ có một đôi mắt, một đôi tai).

Nếu người đứng đầu cậy vào tài trí của mình để quản lý theo kiểu vi mô, tự mình soi xét, tự mình nghe ngóng, tự mình quyết định mọi mưu lược, thì chắc chắn sẽ dẫn đến việc bỏ sót thông tin (vị biến), bị bóp méo sự thật (vị thông) và sai lầm trong chiến lược (vị chu).

2- Chuyển dịch từ 'trị người' sang 'vận hành hệ thống'

Thay vì cố gắng biến mình thành một siêu nhân hay một vị thánh để bao quát tất cả, các nhà quản trị đại tài (Tiên vương) chấp nhận giới hạn của bản thân. Họ dịch chuyển trọng tâm:

Không nhiệm kỳ tự nhiên: không dựa vào sự bộc phát, không dựa vào việc "tiện đâu làm đấy", và đặc biệt không dựa vào "nhân trị" (sự tự giác hay đạo đức thuần túy của con người).

Nhậm Thế: tạo ra một guồng quay, một vị thế quyền lực và cơ chế vận hành bắt buộc. Khi "thế" đã thành, mọi thứ sẽ tự động lao đi theo quỹ đạo giống như một hòn đá tròn được đẩy từ đỉnh dốc xuống.

3- Thiết lập ranh giới và trật tự tổ chức

Khi 'Thế' (hệ thống quyền lực) kết hợp với 'Pháp' (quy chế, luật chơi), tổ chức sẽ đạt được trạng thái lý tưởng:

Pháp giản nhi vô phạm: Quy chế không cần quá dày đặc, chồng chéo, chỉ cần rõ ràng, minh bạch và có tính răn đe (thưởng phạt nghiêm minh) thì tự khắc nhân sự sẽ tuân thủ.

Trí xảo vô sở dung: Những kẻ khôn lỏi, lươn lẹo không có đất diễn vì mọi thứ đã được đo lường bằng kết quả thực tế, không thể dùng lời nói hay sự xu nịnh để che mắt.

Quan thủ bất siêu du: Phân quyền rõ ràng. Ai ở vị trí nào làm đúng việc của vị trí đó, không giẫm chân lên nhau, không đùn đẩy trách nhiệm.

4- Cái đích tối thượng của một người quản lý

Không thúc ép, không lao tâm: người quản lý không cần phải ngày nào cũng hò hét, đốc thúc, kiểm tra hay dùng năng lượng tiêu cực để ép buộc nhân viên làm việc.

Ngày ngày dư dả: tổ chức vẫn đạt hiệu suất cao, dòng công việc trôi chảy, và người lãnh đạo có "sự dư dả" về mặt thời gian cũng như tâm trí.

Sự dư dả này không phải để lười biếng, mà là khoảng trống năng lượng cực kỳ quan trọng để người đứng đầu nhìn ra bức tranh lớn: suy nghĩ về chiến lược 5 năm, tìm kiếm cơ hội kinh doanh mới, hoặc tối ưu hóa cấu trúc doanh nghiệp.

5- Điển tích

Thời Hán Văn đế, Chu Bột làm hữu thừa tướng, Trần Bình làm tả thừa tướng. Một lần triều hội, Hán Văn đế hỏi Chu Bột: Mỗi năm cả nước có bao nhiêu vụ kiện tụng?

Chu Bột trả lời không biết, Văn đế lại hỏi: Hằng nǎm cả nước thu chi bao nhiêu tiền vàng và lương thực?

Chu Bột tạ tội, mồ hôi ướt đẫm lưng, không biết trả lời Văn đế như thế nào. Văn đế chuyển sang hỏi Trần Bình, Trần Bình đáp: Bẩm bệ hạ, những việc này đều có quan chủ quản lo liệu.

Văn đế lại hỏi: Quan chủ quản là ai?

Trần Bình đáp: Nếu bệ hạ muốn hỏi chuyện ngục tù thì hỏi đình uý; còn nếu bệ hạ muốn hỏi chuyện tiền bạc thì hỏi nội sử.

Văn đế tiếp tục hỏi: Việc gì cũng có quan chủ quản, vậy khanh lo việc gì chứ?

Trần Bình đáp: Bẩm bệ hạ, thần cai quản các quan. Bệ hạ không ghét bỏ thần, trao cho thần trọng trách làm thừa tướng. Trên thì thừa tướng phò tá thiên tử, điều hoà âm dương bốn mùa, dưới thì tể tướng hoá dục vạn vật; đối ngoài thì chinh phục hoặc vỗ yên các nước chư hầu, tứ di, đối nội thì khiến cho nhân dân trăm họ quy thuận, các bậc khanh đại phu đảm nhiệm chức trách của mình.

Sau khi nghe những lời này, Văn đế hết lời khen ngợi Trần Bình. Chu Bột tự cảm thấy xấu hổ, biết tài năng của mình kém xa Trần Bình. Cho nên không lâu sau, ông giả bệnh xin từ chức, chỉ còn một mình Trần Bình giữ chức thừa tướng.

Trần Bình là một bậc trí sĩ mưu trí nổi tiếng trong lịch sử, ông rất biết cách làm lãnh đạo,những câu trả lời của ông cho thấy, ông hiểu rõ chức trách của mình. Trần Bình làm thừa tướng, có thể “xử lý ít việc đi nhưng vẫn có nhiều thời gian”, nguyên nhân là vì ông “khéo áp dung quyền thế vào pháp luật, thưởng phạt”. Cũng chính vì vậy, trong thời gian Trần Bình làm thừa tướng, thuộc hạ của ông luôn làm việc có trật tự hiệu quả đâu ra đấy.

Trên thực tế, những vị vua sáng suốt cũng là người làm rất tốt phương diện này. Bởi vậy chúng ta có thể nói, mưu trí này của Hàn Phi Tử đã trở thành một phần trong truyền thống văn hoá tư tưởng của Trung Quốc.

Xem thêm: Dịch vụ pháp chế doanh nghiệp thuê ngoài của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Ứng dụng tư tưởng "Nhậm thế tắc trị, bất úc nhi nhật hữu dư" vào quản trị doanh nghiệp hiện đại, người điều hành cần chuyển dịch từ tư duy quản trị bằng quyền lực cá nhân (dùng sức, dùng sự giám sát trực tiếp) sang quản trị bằng hệ thống (dùng cơ chế, quy trình và công nghệ).

1- Số hóa và chuẩn hóa 'luật chơi'

Trong doanh nghiệp hiện đại, 'Pháp' chính là cấu trúc hạ tầng tổ chức và hệ thống đo lường hiệu suất, khiến cho nhân viên không thể gian lận hay làm việc hời hợt.

Chuẩn hóa quy trình và Bản mô tả công việc: định nghĩa rõ ràng "ai làm việc gì, quy trình phối hợp ra sao". Ví dụ, trong phòng Kinh doanh và Chăm sóc khách hàng, quy trình chuyển đổi data từ Marketing sang Sales, rồi từ Sales sang Chăm sóc khách hàng phải được văn bản hóa. Nhân viên chỉ cần chạy đúng luồng, không phải hỏi đi hỏi lại cấp trên.

Thiết lập KPI/OKR định lượng: để 'kẻ khôn lỏi' không còn cơ hội, mọi vị trí từ hành chính đến kinh doanh đều phải đo lường bằng con số cụ thể (ví dụ: số cuộc gọi/ngày, tỷ lệ chốt đơn, thời gian xử lý khiếu nại). Đánh giá nhân sự dựa trên dữ liệu thực tế, loại bỏ hoàn toàn cảm tính hay sự thiên vị của nhà quản lý.

Ứng dụng công nghệ: thay vì nhà quản lý dùng mắt để nhìn, tai để nghe xem nhân viên có làm việc không, hãy dùng phần mềm (Base, ClickUp, Salesforce). Toàn bộ tiến độ công việc, doanh số, và lịch sử chăm sóc khách hàng đều hiển thị trên Dashboard. Dữ liệu trung thực này chính là 'Pháp'.

2- Kiến tạo 'guồng quay tự động' cho bộ máy

Nhà quản trị hiện đại không trực tiếp thúc ép (bất úc) mà tạo ra một áp lực hệ thống và động lực tự thân khiến nhân viên tự giác vận hành. "Thế" ở đây được tạo ra bởi 3 yếu tố:

Cơ chế thưởng - phạt phân minh: tạo ra chính sách đãi ngộ linh hoạt. Làm vượt chỉ tiêu được thưởng nóng, thưởng phần trăm doanh số rõ ràng (Tạo Thế kéo). Vi phạm quy chế hay không đạt KPI tối thiểu sẽ bị hạ bậc hoặc phạt chế tài (Tạo Thế đẩy). Khi cơ chế này tự chạy, nhân viên sẽ tự nhìn vào ví tiền của mình để nỗ lực, quản lý không cần hò hét.

Phân quyền và phân nhiệm rõ ràng: chia nhỏ tổ chức thành các phòng ban chức năng tự chủ (ví dụ: Marketing độc lập lo data, Sales lo chốt, Customer Care lo giữ chân khách hàng). Trao quyền ra quyết định trong hạn mức cho các Trưởng phòng/Trưởng nhóm (Middle Management). Người đứng đầu chỉ duyệt các quyết định vượt hạn mức, giải phóng mình khỏi các sự vụ vi mô.

Văn hóa trách nhiệm giải trình: đặt nhân sự vào thế tự chịu trách nhiệm. Đến giờ họp, nhân sự tự báo cáo chỉ số của mình dựa trên dữ liệu phần mềm, tự phân tích lý do đạt hay không đạt và đưa ra giải pháp.

3- Trạng thái của nhà lãnh đạo hệ thống

Khi doanh nghiệp đã có Pháp (Quy trình + KPI + Công nghệ) và Thế (Cơ chế thưởng phạt + Đội ngũ quản lý cấp trung vững), người lãnh đạo tối cao sẽ đạt đến trạng thái "ngày ngày dư dả" về mặt thời gian và tâm trí.

Sự "dư dả" này được tái đầu tư vào 03 việc sống còn của doanh nghiệp:

Hoạch định chiến lược: tầm nhìn 03 đến 05 năm, định hướng sản phẩm;

Phát triển doanh nghiệp: tìm thị trường mới, tìm nhân tài cấp cao;

Tối ưu hóa hệ thống: nâng cấp quy trình, sửa lỗi hệ thống.

- Ví dụ thực tế về sự chuyển dịch:

Kiểu quản trị cũ (dùng sức cá nhân): Trưởng phòng Marketing chạy quảng cáo mang về 100 số điện thoại. Giám đốc phải ngồi phân chia thủ công cho từng nhân viên Sales vì sợ chia không đều. Sales gọi xong không ghi chú lại, Giám đốc lại phải đi hỏi từng người "tình hình thế nào?". Khách hàng than phiền, Giám đốc lại đứng ra giải quyết. Kết quả: Giám đốc kiệt sức, ngày làm 14 tiếng vẫn không hết việc, công ty không lớn nổi.

Kiểu quản trị Pháp gia hiện đại: Giám đốc thiết lập hệ thống CRM. Marketing đổ data vào, CRM tự động chia đều cho Sales theo cơ chế vòng tròn (Round-robin). Hệ thống cài đặt: Sau 2 tiếng Sales không gọi, data tự động chuyển cho người khác (Tạo Thế). Sales gọi xong phải nhập trạng thái vào CRM mới được tính công (Dụng Pháp). Cuối ngày, Giám đốc chỉ cần mở điện thoại xem biểu đồ tỷ lệ chốt đơn của toàn đội. Kết quả: Giám đốc thong thả, dành thời gian đi gặp đối tác chiến lược để mở rộng quy mô.

Tóm lại, ứng dụng tư tưởng này trong doanh nghiệp hiện đại chính là xây dựng một 'cỗ máy doanh nghiệp tự vận hành'. Người lãnh đạo giỏi không phải là người bận rộn nhất, mà là người thiết kế ra một hệ thống chạy tốt ngay cả khi mình đi vắng.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest