Pháp trị: Giấu tình cảm, che suy nghĩ, buộc cấp dưới bộc lộ bản chất

I- GIẤU TÌNH CẢM, CHE SUY NGHĨ

Trong sách Hàn Phi Tử tại Thiên Nhị bính (Hai cán cân) có ghi, Phiên âm: 

"Nhân chủ hữu nhị hoạn: Nhậm hiền, tắc thần tướng thừa tư hiền dĩ kiếp kỳ quân; vọng cử, tắc sự trở bất thắng. Cố nhân chủ hiếu hiền, tắc quần thần sức hành dĩ yếu quân dục, tắc thị quần thần chi tình bất hiệu; quần thần chi tình bất hiệu, tắc nhân chủ vô dĩ tri thần hỹ...

Nhân thần chi thần phi tất năng ái kỳ quân dã, vi trọng lợi chi cố dã. Kim nhân chủ bất yểm kỳ tình, bất nặc kỳ đoan, nhi sử nhân thần hữu duyên xâm kỳ chủ, tắc Tử Quái, Tử Chi, Điền Thường bất nan hỹ. Cố viết: “Khử hiếu khử ố, quần thần kiến tố". Quần thần kiến tố, tắc đại quân bất tế hỹ".

Văn bản gốc: 人主有二患：任賢，則臣將乘資賢以劫其君；妄舉，則事阻不勝。故人主好賢，則群臣飾行以要君欲，則是群臣之情不效；群臣之情不效，則人主無以知臣矣... 人臣之臣非必能愛其君也，為重利之故也。今人主不掩其情，不匿其端，而使人臣有緣侵其主，則子噲、子之、田常不難矣。故曰：“去好去惡，群臣見素。”群臣見素，則大君不蔽矣。

1- Ý nghĩa đoạn văn

Bậc nhân chủ (vua) có hai nỗi lo là, bổ dụng người hiền tài thì bề tôi sẽ chi phối nhà vua dựa vào tài cán của họ, tuỳ tiện cất nhắc quan lại thì sẽ làm hỏng việc nước. Bởi vậy, nhà vua yêu người hiền tài thì bề tôi sẽ tô điểm hành động của mình để hợp với mong muốn của nhà vua, làm vậy, tình cảm vua tôi không hiển lộ; mà tình cảm của vua tôi không hiển lộ thì nhà vua cũng không thể biết được sự thật giả tốt xấu của bề tôi.

Bề tôi chưa chắc yêu quý nhà vua, vì coi trọng lợi lộc nên họ mới bồi đắp lòng trung quân ái quốc. Nay, nhà vua không ẩn giấu tình cảm của mình, không che đậy suy nghī của mình, để cho bè tôi xâm hại quyền thế của ngài thì bề tôi rất dễ trở thành người như Tử Chi, Điền Thường.

Hàn Phi Tử cho rằng, giữa nhà vua và bề tôi không tồn tại một thứ tình cảm giống như tình cha con. Sở dĩ quần thần chịu phục tùng mệnh lệnh của nhà vua là vì nhà vua nắm giữ số phận của họ. Cho nên các bề tôi thường dùng thủ đoạn quan sát sắc mặt của nhà vua, giở trò lừa gạt để lấy lòng nhà vua, nhằm bảo toàn tính mạng của cả nhà hoặc giành được quyềên cao chức trọng.

Hàn Phi Tử đưa ra mưu trí nhà vua 'ẩn giấu tình cảm của mình', 'che đậy suy nghĩ của mình' để cử chỉ lời nói của quần thần không bị ảnh hưởng bởi những yêu ghét của nhà vua, đồng thời nhà vua cũng có thể nhìn rõ bộ mặt thật của các bề tôi.

- Tư tưởng cốt lõi của đoạn văn: phản ánh đỉnh cao tư tưởng 'Thuật' (phương pháp kiểm soát bề tôi):

Sự hoài nghi tuyệt đối về lòng trung thành: thẳng thắn vạch trần bản chất mối quan hệ vua - tôi không dựa trên đạo đức hay tình cảm (như Nho gia hằng mơ tưởng), mà dựa trên lợi ích. Bề tôi theo vua là vì lợi lộc, danh vọng.

Nguy cơ từ việc 'lộ thiên cơ': sai lầm lớn nhất của minh quân là để lộ sở thích, ghét bỏ của mình. Nếu vua thích "người hiền", kẻ gian thần sẽ giả vờ làm người hiền để lấy lòng vua, từ đó lũng đoạn triều chính, dẫn chứng về việc Điền Thường giết vua Tề, chiếm nước Tề.

Biện pháp 'vô vi/thâm trầm': khuyên bậc quân chủ phải như một mặt hồ lặng sóng, giấu kín tâm can (Khử hiếu khử ố - bỏ yêu bỏ ghét). Khi vua không lộ thái độ, bề tôi không biết đường nào mà triệt để đối phó, buộc phải lộ ra bản chất thật (Quần thần kiến tố).

2- Điển tích xưa

Năm 1662, Hoàng đế Thuận Trị nhà Thanh qua đời, truyền ngôi báu cho người con trai thứ ba là Huyền Diệp. Huyền Diệp chính là Hoàng đế Khang Hy nổi tiếng nhất triều Thanh, ông lên ngôi khi chưa đầy 08 tuổi. Sử sách chép rằng: Hoàng đế Khang Hy “khôi ngô tuấn tú, thần thái rạng rỡ, hai mắt sáng ngời, lời nói chân thành, xử lý mọi việc đúng đắn, ý chí lớn lao”.

Các bậc tiên vương đã để lại cho Khang Hy một đất nước trù phú, một người trẻ tuổi như ông lên nắm quyền chỉ cần ngôi không hưởng lộc cũng được rồi, ông làm sao có thể mở rộng lãnh thổ, gây dựng giang sơn lớn mạnh hơn thời trước? Thế nhưng Khang Hy không muốn ngồi không hưởng lộc, ông muốn nắm giang sơn về tay mình, tầm nhìn của Khang Hy vượt xa con mắt của một đứa trẻ: thanh trừ đại thần phụ chính có quyền thế nhất trong triều đình là Ngao Bái.

Ngao Bái là một trong bốn vị đại thần phụ chính nhận di chiếu của Hoàng đế Thuận Trị trước khi mất, từng thề trước linh cữu của hoàng đế Thuận Trị rằng sẽ: “trung thành với ấu chúa, nguyện cùng sống chết, phò tá việc nước”. Nào ngờ lòng dạ con người ta chẳng như lời nói, hắn đầy dã tâm, vô cùng ngang ngược. Hắn kết bè kết đảng, tiêu diệt những kẻ làm trái ý mình, sau khi đẩy 03 vị đại thân phu chính khác vào chỗ chết, một mình hắn nắm “đại quyền phụ chính”.

Ngao Bái nghĩ, Hoàng đế Khang Hy nhỏ tuổi không biết gì, nên thường quát mắng đại thần trước mặt Khang Hy, thậm chí còn tranh luận không ngừng với ấu chúa cho đến khi ấu chúa phải nhường bước. Về kinh tế, hắn tham ô nhận hối lộ, chiếm đoạt của dân, không kiêng nể gì ai; về chính trị, hắn mượn cớ duy trì chế độ cũ, gạt bỏ tất cả những cái cách thời Thuận Trị.

Nǎm 1667, Huyền Diệp đủ 14 tuổi, theo quy định, ông có thể tự mình điều hành chính trị. Nhưng Ngao Bái chẳng những không giảm bớt quyền thế, mà ngược lại còn tăng thêm sự lợi hại, thường viện cớ không lên triều, toàn bộ chính sự đều phải nghị bàn ở nhà riêng của hắn trước, sau đó mới được thực thi, Bất kể việc lớn việc nhỏ, chưa thông qua Ngao Bái thì tuyệt đối không được tự ý dâng tấu lên nhà vua. Tập đoàn Ngao Bái có thế lực lớn mạnh, nhiều vây cánh, ngay cả trong cung cũng có tai mắt của hắn.

Bên cạnh đó, bản thân Ngao Bái cũng có sức khoẻ vô song, võ nghệ cao cường. Sẽ có một ngày, lực lượng này nổi dậy cũng đủ lật đổ hoàn toàn triều đình nhà Thanh.

Sự tồn tại của Ngao Bái đã uy hiếp quyền uy của hoàng đế. Chính vì vậy, Khang Hy rất nóng lòng muốn thanh trừ Ngao Bái. Khang Hy tuổi nhỏ chí lớn, trong lòng đã sớm có chủ định, không biểu lộ vui mừng nóng giận ra ngoài sắc mặt, lúc nào cũng ra vẻ bỏ qua những việc làm sai trái của Ngao Bái.

Khang Hy còn đặc biệt hạ chỉ gia phong cho Ngao Bái làm thái sư, công thần bậc nhất; gia phong Nạp Mục Phúc, con trai của hắn làm thái tử thiếu sư, công thần bậc hai, cho hai cha con hắn quyền cao chức trọng.

Tháng 09 năm 1668, niên hiệu Khang Hy năm thứ bảy, có đại thần can gián: Chưa loại trừ được con sâu trong triều đình thì thật là đáng buồn cho kế sách trị nước.

Ông còn dẫn dụng câu nói: “trị loạn thiên hạ liên quan đến tể tướng” của danh nho Trình Di, ám chỉ nhân vật mấu chốt làm ảnh hưởng đến xã tắc chính là Ngao Bái.

Khang Hy cũng cùng suy nghĩ như các vị đại thần, bản thân ông cũng sớm nghĩ đến điều này. Nhưng vì thời cơ loại bỏ Ngao Bái chưa tới, nên bề ngoài ông vẫn phải giữ im lặng, giả bộ trách mắng vị đại thần đó là “mạo muội dâng lời sàm tấu, nói sai sự thật”, và nói phải trừng trị vị đại thần ấy.

Còn có một lần Ngao Bái giả bệnh ở nhà nghỉ ngơi, trước khi Khang Hy vào thǎm Ngao Bái, đám ngự tiền thị vệ phát hiện ra thần sắc Ngao Bái khác thường, bèn chạy lên đi phía trước, và nhìn thấy chỗ ngồi của Ngao Bái để lộ một con dao gǎm.

Ngao Bái lúng túng chưa biết xử trí thế nào, đúng lúc này, Khang Hy lại bình tīnh coi như không có chuyện gì xảy ra, ông xua tay nói: Dao không rời người là tục lệ xưa của người Mãn, không có gì là lạ.

Đến khi thời cơ chín muồi, quyết định loại trừ hậu hoạ, lựa chọn của Khang Hy vẫn là không biến sắc, đánh bất ngờ. Ðể đối phó Ngao Bái, Khang Hy chiêu mộ một nhóm thanh niên cường tráng, nhanh nhẹn, trung thành đáng tin lấy tên là đội đấu vật để vào cung.

Ngao Bái nghĩ rằng, Khang Hy không hề để phòng mình, tai mắt của hắn ở trong cung tâu rằng chúng thường thấy Khang Hy lăn lộn với đám thanh niên, nên chỉ cho rằng Khang Hy là Hoàng đế ham chơi. Trên thực tế, đó là kế sách của Khang Hy, truớc hết phải dùng đội đấu vật đối phó với Ngao Bái.

Ngày 16 tháng 05 năm 1669 tức là niên hiệu Khang Hy nǎm thứ tám, Hoàng đế Khang Hy dùng đội đám thanh niên trẻ tuổi quật đổ Ngao Bái mà không động đến binh đao, trong cung yên tĩnh, sau đó tiêu diệt thế lực hùng hậu của Ngao Bái.

Tất nhiên, nếu Khang Hy tuyên bố trừ khử Ngao Bái ngay từ đầu, thì nhìn vào lực lượng của hai bên mà nói, đây không phải là chuyện chưa biết ai thắng ai thua, mà quan trọng là Ngao Bái hưởng số của cải Thuận Trị để lại như thế nào. Khang Hy vận dụng mưu trí “nhà vua ẩn giấu tình cảm cúa mình, che đậy suy nghĩ của mình” trong tình huống này là hoàn toàn khác nhau.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực dân sự của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Tư tưởng của Hàn Phi Tử dù ra đời cách đây hơn 2.000 năm để phục vụ việc trị quốc, nhưng cấu trúc quyền lực, bản chất con người và các mối quan hệ trong cung đình xưa kia có sự tương đồng kỳ lạ với quản trị doanh nghiệp hiện đại (CEO và nhân viên).

Ứng dụng tư tưởng 'khử hiếu khử ố' (giấu mình) và 'thuật dùng người' của Hàn Phi Tử vào quản trị doanh nghiệp không những hiệu quả, mà còn là một nghệ thuật quản trị vô cùng sâu sắc nếu biết 'gạn đục khơi trong'.

1- Không để lộ sở thích cá nhân quá rõ ràng

Thực tế doanh nghiệp: Nếu một CEO hoặc Quản lý để lộ quá rõ gu cá nhân (ví dụ: thích những nhân viên khéo ăn nói, thích báo cáo bóng bẩy, hoặc thích một phong cách làm việc nhất định), cấp dưới sẽ ngay lập tức "bắt bài". Họ sẽ ngụy tạo kết quả, nói những điều sếp muốn nghe, và che giấu những vấn đề cốt lõi của doanh nghiệp. Ứng dụng cụ thể:

Giữ khoảng cách chuyên nghiệp: Nhà lãnh đạo cần thâm trầm, giữ một cái đầu lạnh. Đừng để nhân viên biết bạn đang thiên vị ai hay ghét phong cách của ai dựa trên cảm xúc cá nhân.

Đánh giá dựa trên kết quả thực tế: Khi sếp "vô vi" (không lộ góc nhìn chủ quan trước), nhân viên buộc phải thể hiện năng lực thật để chứng minh bản thân, thay vì cố gắng "diễn" theo gu của sếp.

2- Quản trị dựa trên lợi ích, thay vì đòi hỏi lòng trung thành mù quáng

Thực tế doanh nghiệp: Rất nhiều startup hay doanh nghiệp SME ngày nay thất bại vì sếp liên tục "vẽ bánh", đòi hỏi nhân viên phải cống hiến bằng "đam mê" hay "lòng trung thành" trong khi chế độ đãi ngộ không tương xứng. Hàn Phi Tử thẳng thắn vạch trần: Mối quan hệ đi làm là mối quan hệ hợp tác dựa trên lợi ích. Ứng dụng cụ thể:

Xây dựng cơ chế win - win: thay vì hô hào khẩu hiệu, hãy thiết kế một hệ thống KPI và chính sách thưởng/phạt minh bạch. Nhân viên cống hiến cho công ty tăng trưởng nghĩa là thu nhập và cơ hội thăng tiến của họ cũng tăng theo.

Thừa nhận động lực của nhân viên: hiểu rằng nhân viên đi làm là để nuôi sống bản thân và gia đình. Khi doanh nghiệp đáp ứng tốt nhu cầu "Lợi" của họ, họ sẽ tự khắc dốc lực làm việc.

3- Tránh bẫy ủy quyền vô điều kiện

Thực tế doanh nghiệp: có những 'ngôi sao' (Star performer) hoặc chuyên gia giỏi được tuyển về với mức lương rất cao. Sếp vì quá sùng bái cái danh "người hiền" của họ mà trao cho họ đặc quyền tối thượng, không kiểm soát. Kết quả là những người này kéo bè kết phái, lũng đoạn văn hóa công ty, hoặc mang toàn bộ tệp khách hàng/bí mật công nghệ ra đi để thành lập công ty đối thủ (giống như Điền Thường chiếm nước Tề). Ứng dụng cụ thể:

Quy trình và hệ thống kiểm soát: Không một cá nhân nào được phép đứng trên quy trình của công ty, dù họ có giỏi đến đâu.

Cân bằng quyền lực: Không để một nhân sự nắm giữ độc quyền các mối quan hệ cốt lõi hoặc tài sản bảo mật mà không có cơ chế giám sát (cross-check) từ các bộ phận khác.

4- Để nhân viên lộ năng lực thực thông qua dữ liệu

Thực tế doanh nghiệp: Một người sếp quản lý bằng cảm tính rất dễ bị che mắt bởi những báo cáo tài tình hoặc những lời nịnh nọt. Ứng dụng cụ thể:

Quản trị bằng số liệu: đây chính là hình thức hiện đại nhất của "Quần thần kiến tố". Khi mọi thứ được đo lường bằng con số cụ thể (Doanh thu, tỷ lệ chuyển đổi, chỉ số hài lòng của khách hàng...), năng lực thật của nhân viên sẽ tự động lộ ra mà không phụ thuộc vào việc sếp có thương hay ghét họ hay không.

5- Điểm cốt lõi khi áp dụng Pháp gia vào doanh nghiệp

Tư tưởng của Hàn Phi Tử cực kỳ sắc bén để phòng thủ và giữ vững bộ máy, giúp doanh nghiệp tránh khỏi các nguy cơ nội loạn, nhân viên lười biếng hay gian dối. Tuy nhiên, nếu quá lạm dụng Pháp gia (chỉ dùng hình phạt, nghi ngờ tất cả mọi người, biến công ty thành một cỗ máy lạnh lùng), bạn sẽ khiến nhân viên bị ngột ngạt, triệt tiêu sự sáng tạo và họ sẽ rời bỏ công ty ngay khi có cơ hội.

Do đó, các nhà lãnh đạo kiệt xuất thường áp dụng công thức: "Nho - Pháp đan xen" hoặc "Đạo - Pháp phối hợp". Nghĩa là: bên ngoài văn hóa doanh nghiệp vẫn cần sự nhân văn, thấu hiểu và truyền cảm hứng (Nho gia/Đạo gia), nhưng cốt lõi bên trong hệ thống vận hành, quy trình và chế độ thưởng phạt phải cực kỳ nghiêm minh, rõ ràng và thực tế (Pháp gia của Hàn Phi Tử).

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest