Pháp trị: không nên yêu quý kẻ luôn thuận theo ý của mình

I- KHÔNG VÌ VỪA MẮT, VỪA LÒNG MÀ SỦNG ÁI

1- Bất dĩ thuận tâm nhi sủng hạnh

Sách Hàn Phi Tử tại Chương Nội trữ thuyết hạ - Lục vi (Sáu điều vi diệu/nguy cơ kín đáo) viết phiên âm: Phàm gian thần giai dục thuận nhân chủ chi tâm dĩ thủ thân hạnh chi thế giả dã. Thị dĩ chủ hữu sở thiện, thần tòng nhi dự chi, chủ hữu sở tăng, thần nhân nhi hủy chi. Phàm nhân chi đại thể, thủ xả đồng giả tắc tương thị dã, thủ xả dị giả tắc tương phi dã. Kim nhân thần chi sở dự giả, nhân chủ chi sở thị dã, thử chi vị đồng thủ, nhân thần sở hủy giả, nhân chủ chi sở phi dã, thử chi vị đồng xả. Phù thủ xả hợp nhi tương dữ nghịch giả, vị thường vǎn dã. Thử nhân thần chi sở dĩ thủ tín hạnh chi đạo dã (Nguyên văn chữ Hán: 「凡奸臣皆欲顺人主之心以取亲幸之势者也。是以主有所善，臣从而誉之；主有所憎，臣因而毁之。凡人之大体，取舍同者则相是也，取舍异者则相非也。今人臣之所誉者，人主之所是也，此之谓同取；人臣之所毁者，人主之所非也，此之谓同舍。夫取舍合而相与逆者，未尝闻也。此人臣之所以取信幸之道也。」

Hàn Phi đang vạch trần thủ đoạn của những kẻ 'gian thần' (bề tôi gian trảo) để lấy lòng vua (nhân chủ):

Bản chất của gian thần: phàm là gian thần thì kẻ nào cũng muốn thuận theo tâm ý của vua để đạt được sự thân cận và sủng hạnh (ban ơn, tin dùng).

Cách thức thực hiện: vì vậy hễ vua khen ngợi (thích) cái gì thì kẻ bề tôi liền hùa theo mà ca tụng cái đó; vua ghét bỏ cái gì thì kẻ bề tôi liền dựa vào đó mà gièm pha, nói xấu.

Tâm lý học hành vi: thói thường của con người ta, hễ ai có cùng cách chọn lựa (cùng lấy hay cùng bỏ) thì sẽ cho nhau là đúng; còn nếu chọn lựa khác nhau thì sẽ cho nhau là sai.

Kết quả: khi kẻ bề tôi khen thứ vua thích (cùng lấy) và chê thứ vua ghét (cùng bỏ), tâm lý nhà vua sẽ thấy góc nhìn của hai bên hoàn toàn trùng khớp. Bản tính con người chưa từng thấy ai có cùng sở thích, cùng góc nhìn mà lại đi nghịch nhau bao giờ. Chính bằng cách này, kẻ gian thần có được lòng tin và sự sủng ái tuyệt đối từ bậc quân chủ.

Lời bàn của Hàn Phi Tử: đây là một lời cảnh tỉnh cực kỳ sâu sắc, nhắc nhở người đứng đầu rằng, kẻ liên tục đồng tình, ca ngợi những gì bạn thích chưa chắc đã là người trung thành hay có năng lực, mà có thể họ chỉ đang dùng 'chiến thuật tấm gương' để thao túng tâm lý và trục lợi từ bạn mà thôi.

2- Điển tích lịch sử

Thời Xuân Thu, Tề Hoàn công làm vua nước Tề có 04 thuộc hạ là Dịch Nha, Kiên Điêu, Thường Chi Vu và Vệ công tử Khải Phương. Trong đó, Dịch Nha coi việc ăn uống của Tề Hoàn công, hắn không thương tiếc giết con trai của mình để làm vừa miệng nhà vua. Biết Tề Hoàn công ghen ghét các bậc khanh tướng đại phu háo sắc, nên Kiên Điêu tự thiến mình làm thái giám, nhận chức vị quản lý hậu cung cho Tề Hoàn công. Vệ công tử Khải Phương thì hầu hạ Tề Hoàn công đã mười lăm năm mà chưa về nhà thǎm cha mẹ. Song, Tề Hoàn công lại trọng dụng hiền thần là Quản Trọng, một người trị lý đất nước rất tốt, giúp nước Tề đứng đầu “ngũ bá”. 

Đến khi Quản Trọng mắc bệnh nặng, Tề Hoàn công đi thăm hỏi, nói: Bệnh của Trọng phụ nặng lắm rồi, Trọng phụ có lời gì muốn dặn dò trẫm không?

Quản Trọng đáp: Người nước Tề có câu ngạn ngữ “người ở trong nhà không cần chuẩn bị những thứ mang theo khi ra ngoài, người đi đường không cần chuẩn bị những thứ cần dùng khi ở nhà”. Nay thần bệnh nặng sắp mất, không thể lo nghĩ đến những việc không liên quan tới mình.

Tề Hoàn công chân thành nói: Mong Trọng phụ đừng từ chối ý của trẫm.

Lúc này Quản Trọng mới thẳng thắn trả lời: Thần chỉ mong bệ hạ tránh xa Dịch Nha, Kiên Ðiêu, Thường Chi Vu và Vê công tử Khải Phương.

Tề Hoàn công hỏi lại: Dịch Nha không thương tiếc nấu con trai của mình để làm vừa miệng trẫm, người như thế cũng còn nghi ngờ sao?

Quản Trọng đáp: Bản tính của con người, không ai không yêu thương con cái của mình, người ngay đến con trai của mình cũng nhẫn tâm nấu, thì làm sao có thể yêu quý bệ hạ?

Tề Hoàn công hỏi: Kiên Điêu tự thiến mình để tiếp cận ta, hầu hạ ta, người như thế cũng còn nghi ngờ sao?

Quản Trọng đáp: Bản tính của con người, không ai không yêu quý thân thể của mình, người ngay đến bản thân mình còn nhẫn tâm thiến bỏ, thì làm sao có thể yêu quý bệ hạ? 

Tề Hoàn công hỏi: Thường Chi Vu biết xem sống chết, có thể trừ bỏ bệnh tật do ma quý ám vào người, người như thế cũng còn nghi ngờ sao?

Quản Trọng đáp: Sống chết đều có số cả, bệnh tật giáng vào người là do tinh thần không tốt mà ra. Bệ hạ không nghe theo thiên mệnh mà lại trông cậy Thường Chi Vu, vậy thì hắn sẽ dựa vào đó, không từ việc xấu nào. 

Tề Hoàn công hỏi: Vệ công tử Khải Phương hầu hạ ta đã mười lăm năm, cha hắn chết, hắn cũng không về chịu tang, người như thế cũng còn nghi ngờ sao? 

Quản Trọng đáp: Bản tính của con người, không ai không yêu thương cha của mình, người ngay đến cha mình cũng đối xử tàn nhẫn như thế, thì làm sao có thể yêu quý bệ hạ? 

Cuối cùng, Tề Hoàn công nói: Được rồi! Trẫm sẽ làm theo lời cǎn dặn của Trọng phụ.

Sau khi Quản Trọng mất, Tề Hoàn công làm theo lời Quản Trọng nói, đuổi hết bọn Dịch Nha. Từ khi những người này đi khỏi, Tề Hoàn công cảm thấy buồn bã, ăn không ngon, hậu cung cũng không ổn định trật tự, còn việc triều chính thì rối loạn. 

Bởi vậy, qua ba năm, Tề Hoàn công nói: Trọng Phụ cũng quá đáng rồi. Ai nói lời Trọng phụ, Trẫm đều phải nghe theo?

Và thế là, Tề Hoàn công lại triệu bọn Dịch Nha vào cung.

Nǎm thứ hai họ trở về cung, Tề Hoàn công bi bệnh, Thường Chi Vu nói với mọi người trong cung rằng: Ngày nào đó bệ hạ sẽ qua đời, Dịch Nha, Kiên Điêu và ta cùng làm loạn, chặn cửa cung, xây tường cao, không cho ai vào, giả truyền mệnh lệnh của Tề Hoàn công.

Có một người phụ nữ trèo tường vào trong cung, đến chỗ Tề Hoàn công.

Tề Hoàn công nói với người phụ nữ: Ta muốn uống nước và ăn cơm.

Người phụ nữ thưa: Thiếp không có chỗ nấu cơm, nấu nước.

Tề Hoàn công ngạc nhiên hỏi: Thế là thế nào?

Người đàn bà trả lời: Thường Chi Vu nói với mọi người trong cung rằng: “Ngày nào đó bệ hạ sẽ qua đời”, Dịch Nha, Kiên Điêu và Thường Chi Vu cùng làm loạn, chặn cửa cung, xây tường cao, không cho ai vào, nên thiếp không có chỗ nấu cơm, nấu nước. Vệ công tử Khải Phương cắt đất và người của bốn mươi xã về nước Vệ.

Tề Hoàn công thở dài, nước mắt chảy vòng quanh: Ôi! Tất cả những việc thánh nhân nhìn thấy, chẳng phải đang ở rất gần sao! Nếu người chết biết hết chuyện này thì ta còn mặt mũi nào đi gặp Trọng phụ?

Vì thế, Tề Hoàn công dùng tay áo che mặt, chết trong tẩm cung.

Tề Hoàn công chỉ được đậy một cái cánh cửa lên người, vì ông mất đã ba tháng mà thi thể không được đưa vào quan tài, chín tháng không được chôn cất nên giòi bọ bò lổm ngổm ra ngoài.

Có thể nói, triều đại nào cũng có gian thần,nhưng gian mưu có được thực hiện hay không thì chủ yếu phải xem nhà vua có kịp thời phát hiện và vạch trần gian mưu hay không.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực hình sự của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Trong quản trị doanh nghiệp hiện đại, tư tưởng này của Hàn Phi Tử không những áp dụng được mà còn là một bài học kinh điển về tâm lý học hành vi và quản trị nhân sự. Thuật ngữ hiện đại gọi hiện tượng này là Phòng vang thông tin (Echo chamber) hoặc Văn hóa dạ vâng (Yes-man culture).

Khi người lãnh đạo rơi vào cái bẫy của những lời ca tụng, mất đi góc nhìn khách quan và đưa ra những quyết định sai lầm chiến lược. Nhằm bảo vệ doanh nghiệp, người quản lý có thể triển khai cụ thể qua các phương pháp sau:

1- Cơ chế hóa 'người phản biện'

Người ta luôn có xu hướng thích những ai có cùng góc nhìn (thủ xả đồng giả). Để phá vỡ tâm lý này, doanh nghiệp cần chủ động tạo ra những tiếng nói đối lập mang tính xây dựng.

Cách làm: trong các cuộc họp chiến lược quan trọng (như tung sản phẩm mới, thay đổi mô hình kinh doanh), hãy chỉ định một cá nhân hoặc một nhóm đóng vai trò là "Người phản biện". Nhiệm vụ duy nhất của họ là tìm ra kẽ hở, rủi ro và phản bác lại ý kiến của số đông, kể cả ý kiến của CEO. Việc này hợp pháp hóa hành động "ngược dòng", giúp nhân viên không sợ bị đánh giá là "vô lễ" hay "đối đầu" khi nói ra sự thật.

2- Thiết lập hệ thống đánh giá 360 độ và định lượng

Kẻ gian thần thời xưa thăng tiến bằng cách 'bắt bài' sở thích của vua để hùa theo. Trong doanh nghiệp, nếu nhà quản lý chỉ đánh giá nhân viên dựa trên cảm tính hoặc những buổi báo cáo trực tiếp, những kẻ "khéo miệng" sẽ chiếm ưu thế.

Cách làm: sử dụng dữ liệu số (data-driven) để đánh giá hiệu suất thay vì lời nói suông. Kỹ năng giao tiếp tốt là điểm cộng, nhưng kết quả doanh thu, chỉ số hài lòng của khách hàng (NPS), hay tiến độ dự án mới là thước đo quyết định. Áp dụng đánh giá 360 độ (đồng nghiệp đánh giá chéo, cấp dưới đánh giá cấp trên) để người lãnh đạo không bị che mắt bởi bức màn "xu nịnh" một chiều.

3- Thực hành 'lãnh đạo khiêm nhường'

Hàn Phi Tử từng viết: Quân chủ không lộ mong muốn, bề tôi mới không thể ngụy tạo; quân chủ không lộ ý kiến, bề tôi mới không thể làm màu. Nếu bạn nói ra câu trả lời của mình trước, nhân viên cấp dưới (đặc biệt là những người thực dụng) sẽ có xu hướng sửa đổi đề xuất của họ để trùng khớp với ý bạn nhằm "thủ tín hạnh" (kiếm sự tin tưởng).

Cách làm: khi đưa ra một bài toán cho đội ngũ, người lãnh đạo nên lắng nghe ý kiến của nhân viên trước, từ cấp thấp nhất đến cấp cao nhất. Hãy đặt câu hỏi gợi mở thay vì khẳng định. Khi bạn giấu đi định kiến của mình, bạn sẽ nghe được những góc nhìn thật nhất của thị trường và nội bộ.

4. Xây dựng văn hóa 'an toàn tâm lý'

Lý do lớn nhất khiến nhân viên giỏi phải chọn cách lãnh đạo thích gì thì khen nấy (chủ hữu sở thiện, thần tòng nhi dự chi) là vì họ sợ bị trừng phạt nếu nói khác đi.

Cách làm: người lãnh đạo cần chủ động tôn vinh và khen thưởng những "thất bại thông minh" hoặc những ý kiến đóng góp thẳng thắn. Khi nhân viên thấy đồng nghiệp của mình thẳng thắn phản biện mà không bị trù dập, trái lại còn được trọng dụng, văn hóa nói thật sẽ tự động hình thành.

Ứng dụng tư tưởng này không phải là biến người quản lý thành một bộ óc đa nghi, luôn nhìn nhân viên với ánh mắt dò xét. Ngược lại, nó nhắc nhở người lãnh đạo phải quản trị chính cái tôi của mình. Người sếp khôn ngoan là người nhận thức được rằng: sự đồng thuận 100% trong một tổ chức thường là dấu hiệu của sự lười tư duy, hoặc sự thao túng tâm lý tinh vi.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest