Kinh tế chính trị: học thuyết, lịch sử và các quy luật cốt lõi

I. KHÁI QUÁT VỀ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

1. Bản chất và định nghĩa cơ bản

Thuật ngữ "Kinh tế chính trị" (Political Economy) xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1615 trong tác phẩm Chuyên luận về Kinh tế chính trị của nhà kinh tế học người Pháp Antoine de Montchrestien. Từ "chính trị" (bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp Polis - thành bang/nhà nước) kết hợp với "kinh tế" (Oikonomia - quản trị gia đình) mang hàm ý là khoa học quản lý kinh tế của một quốc gia, một xã hội.

Khác với Kinh tế học hiện đại (Economics) vốn tập trung vào các mô hình định lượng, tối ưu hóa lợi nhuận hay hành vi vi mô của người tiêu dùng, Kinh tế chính trị đi sâu nghiên cứu các quan hệ xã hội của sản xuất và trao đổi trong sự tương tác với lực lượng sản xuất và kiến trúc thượng tầng.

[Đối tượng nghiên cứu: các quan hệ xã hội của sản xuất và trao đổi] ⇒ [Quan hệ sở hữu - quyết định chính] + [Quan hệ quản lý - tổ chức sản xuất] + [Quan hệ phân phối - chia sẻ thành quả]

2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống các quan hệ sản xuất (bao gồm quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất, quan hệ tổ chức quản lý và quan hệ phân phối sản phẩm) trong một hình thái kinh tế - xã hội nhất định.

Mục đích nghiên cứu: Tìm ra các quy luật kinh tế khách quan chi phối sự vận động, phát triển của các phương thức sản xuất.

Phương pháp nghiên cứu chủ đạo:

[1] Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: Bỏ qua những hiện tượng ngẫu nhiên, bề ngoài để thâm nhập vào bản chất bên trong của các quá trình kinh tế.

[2] Phương pháp logic kết hợp với lịch sử: Nghiên cứu hiện tượng kinh tế theo trình tự phát triển lịch sử thực tế nhưng được lọc bỏ các yếu tố ngẫu nhiên.

[3] Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Xem xét các hiện tượng kinh tế trong trạng thái vận động, mâu thuẫn và biến đổi không ngừng.

II. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ

Quá trình hình thành và phát triển của kinh tế chính trị trải qua nhiều giai đoạn lịch sử kế thừa và phủ định lẫn nhau:

[Chủ nghĩa Thương mại] ⇒ [Chủ nghĩa Trọng nông] ⇒ [Kinh tế chính trị Cổ điển] ⇒ [Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Học thuyết Giá trị thặng dư]

1. Chủ nghĩa Thương mại (thế kỷ XV - XVII)

Là bước đầu tiên của kinh tế chính trị, gắn liền với thời kỳ tích lũy nguyên thủy tư bản. Các nhà tư tưởng chủ nghĩa thương mại (như Thomas Mun, Antoine de Montchrestien) cho rằng của cải của quốc gia nằm ở tiền tệ (vàng, bạc) và nguồn gốc tạo ra của cải là lưu thông thương mại quốc tế.

2. Chủ nghĩa Trọng nông (thế kỷ XVIII tại Pháp)

Đại biểu tiêu biểu là François Quesnay và A.R.J. Turgot. Trường phái này dịch chuyển tâm điểm nghiên cứu từ khâu lưu thông về khâu sản xuất, khẳng định nông nghiệp là ngành duy nhất tạo ra "sản phẩm thuần túy" cho xã hội.

3. Kinh tế chính trị Cổ điển Anh (cuối thế kỷ XVIII - Đầu thế kỷ XIX)

Đưa kinh tế chính trị trở thành một môn khoa học độc lập với các đại biểu kiệt xuất:

Adam Smith (1723 - 1790): đặt nền móng cho Thuyết giá trị lao động trong kiệt tác Sự giàu có của các quốc gia (1776) và đề xướng cơ chế "Bàn tay invisible" (thị trường tự do).

David Ricardo (1772 - 1823): hoàn thiện Thuyết giá trị lao động, đưa ra Lý thuyết Lợi thế so sánh trong thương mại quốc tế và phân tích quan hệ phân phối thu nhập giữa địa chủ, nhà tư bản và công nhân.

4. Kinh tế chính trị Mác - Lênin

C. Mác và F. Ăng-ghen đã thực hiện một cuộc cách mạng trong kinh tế chính trị khi kế thừa hạt nhân hợp lý của trường phái cổ điển Anh, vận dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng vào phân tích phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Bộ Tư bản (Das Kapital) của C. Mác đã làm sáng tỏ Học thuyết Giá trị thặng dư, vạch trần bản chất bóc lột của giai cấp tư sản. V.I. Lênin sau đó tiếp tục phát triển học thuyết này trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền (chủ nghĩa đế quốc).

III. NHỮNG VẤN ĐỀ CỐT LÕI CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN

1. Lý luận về Học thuyết giá trị và hàng hóa

Hàng hóa là tế bào kinh tế cơ bản của nền sản xuất hàng hóa. Mỗi hàng hóa đều có hai thuộc tính thống nhất nhưng đối lập:

Giá trị sử dụng: công dụng của vật thể thỏa mãn nhu cầu nào đó của con người.

Giá trị: lao động xã hội của người sản xuất hàng hóa kết tinh trong hàng hóa đó.

Thước đo giá trị hàng hóa không phải là thời gian lao động cá biệt mà là thời gian lao động xã hội cần thiết.

[Hàng hóa] ⇒ [Giá trị sử dụng - thuộc tính tự nhiên, công cụ thỏa mãn nhu cầu] + [Giá trị, thuộc tính xã hội, lao động xã hội kết tinh]

2. Tiền tệ và quy luật giá trị

Bản chất của tiền tệ: là một loại hàng hóa đặc biệt được tách ra làm vật ngang giá chung cho tất cả các hàng hóa khác, thể hiện lao động xã hội và mối quan hệ giữa những người sản xuất hàng hóa.

Quy luật giá trị: là quy luật kinh tế căn bản của sản xuất hàng hóa, yêu cầu việc sản xuất và trao đổi hàng hóa phải dựa trên cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết. Trên thị trường, giá cả hàng hóa xoay quanh giá trị dưới tác động của quan hệ cung - cầu.

3. Học thuyết giá trị thặng dư - phát kiến vĩ đại của C. Mác

Hàng hóa sức lao động: trong chủ nghĩa tư bản, sức lao động trở thành hàng hóa khi người lao động được tự do về thân thể nhưng lại bị tước đoạt toàn bộ tư liệu sản xuất. Hàng hóa sức lao động có giá trị sử dụng đặc biệt: khi tiêu dùng, nó tạo ra một lượng giá trị mới lớn hơn giá trị bản thân nó.

Bản chất Giá trị thặng dư (M): là phần giá trị mới do lao động của công nhân làm thuê tạo ra ngoài giá trị sức lao động của họ, bị nhà tư bản chiếm đoạt không trả công.

Hai phương pháp sản xuất giá trị thặng dư:

[1] Giá trị thặng dư tuyệt đối: Kéo dài ngày lao động vượt quá thời gian lao động tất yếu.

[2] Giá trị thặng dư tương đối: Rút ngắn thời gian lao động tất yếu bằng cách tăng năng suất lao động xã hội.

IV. CÁC QUY LUẬT KINH TẾ KHÁCH QUAN CỦA THỊ TRƯỜNG

Kinh tế chính trị làm sáng tỏ hệ thống các quy luật vận động tự nhiên của kinh tế thị trường:

Quy luật Cung - Cầu: điều tiết mối quan hệ giữa số lượng hàng hóa đưa ra bán (Cung) và nhu cầu có khả năng thanh toán (Cầu), trực tiếp tác động đến sự biến động của giá cả.

Quy luật Cạnh tranh: động lực thúc đẩy cải tiến kỹ thuật, tăng năng suất lao động và đào thải các cơ sở sản xuất yếu kém, nhưng đồng thời gây ra nguy cơ độc quyền và bất bình đẳng xã hội.

Quy luật Lưu thông tiền tệ: quyết định lượng tiền cần thiết cho lưu thông trong một thời kỳ, đảm bảo sự cân đối giữa tổng giá trị hàng hóa và tốc độ lưu thông tiền tệ.

V. VẬN DỤNG KINH TẾ CHÍNH TRỊ TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

Vận dụng sáng tạo Kinh tế chính trị Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam đã khởi xướng và lãnh đạo công cuộc Đổi mới, định hình mô hình Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa:

Nhận thức đúng về kinh tế thị trường: Kinh tế thị trường là thành tựu chung của văn minh nhân loại, không phải sản phẩm riêng có của chủ nghĩa tư bản.

Phát triển nền kinh tế nhiều thành phần: Sự tồn tại đan xen của các hình thức sở hữu (sở hữu toàn dân, sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân) và các thành phần kinh tế (kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài), trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo.

Gắn phát triển kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội: Tăng trưởng kinh tế phải đi đôi với phát triển văn hóa, thực hiện công bằng xã hội ngay trong từng bước đi và từng chính sách phát triển, không hy sinh môi trường hay công bằng xã hội để chạy theo tăng trưởng thuần túy.

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ TỪ CÔNG TY LUẬT TNHH EVEREST

Kinh tế chính trị là một hệ thống lý luận khoa học sâu sắc, cung cấp thế giới quan và phương pháp luận giúp chúng ta nhìn nhận bản chất đằng sau các hiện tượng kinh tế phức tạp của thế giới hiện đại. Từ những mầm mống sơ khai đến học thuyết Mác - Lênin hoàn chỉnh, kinh tế chính trị đã và đang tiếp tục khẳng định giá trị trường tồn. Đối với Việt Nam, việc tiếp tục nghiên cứu và vận dụng sáng tạo kinh tế chính trị chính là chìa khóa để hoàn thiện thể chế, phát triển kinh tế nhanh và bền vững trên con طريق xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc.

• Thông tin pháp lý chuẩn, tư vấn chuyên nghiệp, tại Công ty luật TNHH Everest:

Nếu Quý khách hàng đang cần tư vấn chuyên sâu hoặc thông tin pháp lý chuẩn xác, hãy liên hệ với luật sư Công ty Luật TNHH Everest: Hotline: (024) 66.527.527, Email: info@everest.org.vn hoặc trực tiếp tại các văn phòng của Công ty Luật TNHH Everest.