Pháp trị: nước nhỏ mà vô lễ, không nghe lời phản biện, diệt vọng là tất yếu

I- NHỎ MÀ VÔ LỄ, KHÔNG NGHE LỜI PHẢN BIỆN, DIỆT VONG LÀ TẤT YẾU

Sách Hàn Phi Tử tại thiên Thập quá (Mười lỗi lầm của nhà vua) có nghị luận về lỗi thứ lầm mười: nước đã nhỏ mà cư xử vô lễ, lại không biết dùng lời quan can gián, thì đó là cái thế dẫn đến việc mất nước.

Thế nào là nước nhỏ mà vô lễ? Ngày xưa, công tử nước Tấn là Trùng Nhĩ phải lưu vong ra nước ngoài, đi ngang qua nước Tào. Vua nước Tào (Tào Cộng Công) bắt công tử phải cởi trần để xem cái xương sườn dính liền nhau (một dị tật bẩm sinh của Trùng Nhĩ). Lúc ấy, hai vị quan là Ly Phụ Cơ và Thúc Chiêm đang đứng hầu bên cạnh. Thúc Chiêm ghé tai nói với vua Tào rằng: "Thần quan sát thấy công tử nước Tấn không phải là người tầm thường. Nhà vua đối xử với ông ta như thế là vô lễ. Nếu sau này ông ta trở về nước, dấy binh trả thù đánh Tào, thì sẽ là mối họa ngay trước mắt ngựa. Nhà vua chi bằng hãy giết chết ông ta đi để trừ hậu họa". Vua Tào không nghe.

Ly Phụ Cơ trở về nhà với vẻ mặt không vui. Vợ ông thấy vậy liền hỏi: "Ông từ ngoài về mà nét mặt đầy vẻ lo âu, có chuyện gì thế?" Phụ Cơ đáp: "Vua của chúng ta hành xử quá vô lễ với công tử nước Tấn. Công tử là bậc hiền tài, những người đi theo ông ta đều là rường cột của quốc gia. Nếu họ trở về nước nắm lại quyền bính, tất sẽ đem binh đi rửa hận. Tôi chỉ sợ nước Tào sớm muộn gì cũng biến thành gò hoang tàn tích".

Vợ ông hiến kế: "Thiếp nghe nói công tử nước Tấn nếu trở về nước được, tất sẽ đền ơn những ai có đức với mình. Ông chi bằng hãy tự mình đem lễ vật đến kết giao riêng với ông ấy. Nếu ông ấy không về nước được, chúng ta cũng chẳng mất mát gì nhiều; còn nếu ông ấy về được nước, tất sẽ báo đáp ân đức của ông". Ly Phụ Cơ bảo: "Được".

Thế rồi, ông bỏ đầy vàng vào trong một cái hũ, đặt một miếng ngọc bích lên trên, thừa lúc đêm tối sai người mật đem tặng cho công tử nước Tấn. Trùng Nhĩ gặp người sứ giả, bái lạy hai lạy rồi nhận lấy vàng và ngọc bích.

Sau đó, công tử Trùng Nhĩ trở về nước Tấn lên ngôi (tức Tấn Văn Công), quả nhiên dấy binh đi đánh nước Tào để trả thù. Khi chiếm được thành, Tấn Văn Công lập tức hạ lệnh cắm cờ đánh dấu bảo vệ xóm làng nơi Ly Phụ Cơ ở, truyền lệnh xuống quân đội: "Kẻ nào dám xâm phạm đến xóm của Ly Phụ Cơ, tội đáng xử tử". Người nước Tào nghe tin ấy, kéo theo cả họ hàng thân thích chạy đến trú ẩn trong xóm của Ly Phụ Cơ lên tới hơn bảy trăm hộ.

Đó chính là giá trị và tác dụng của việc biết giữ 'Lễ' vậy. Nước Tào vốn là một nước nhỏ, lại nằm kẹp giữa hai đại quốc là Tấn và Sở, thế nguy hiểm của nhà vua chẳng khác nào 'trứng để đầu đẳng'. Vậy mà vua Tào lại dùng thái độ vô lễ để tiếp đãi khách quý, đó chính là lý do khiến nước mất nhà tan. Thế nên mới nói: Nước nhỏ mà vô lễ, không nghe lời gián thần, ấy là cái thế tự tuyệt diệt.

Nguyên văn chữ Hán: 十曰：國小無禮，不用諫臣，則絕世之勢也。

奚謂國小無禮？昔者晉公子重耳出亡，過曹。曹君袒兵而觀其駢脅。釐負羈與叔瞻侍於前。叔瞻謂曹君曰：「臣觀晉公子，非常人也。君遇之無禮。彼若有返國，起兵攻曹，為馬前之患。君不如殺之。」曹君不聽。釐負羈歸，不樂。其妻問之曰：「公從外來而有憂色，何也？」負羈曰：「吾君無禮於晉公子。公子，賢人也。其從者皆國之良也。若返國，必據其爵。若據其爵，必校怨。吾恐曹之為墟也。」其妻曰：「吾聞晉公子即返國，必表報德者。公不如私與之。公私與之，彼若不返，無所失；彼若返國，必報公德。」負羈曰：「諾。」

乃盛黃金於壺中，加璧其上，夜令人遺晉公子。公子見使者，再拜，受金與璧。

公子即返國，起兵攻曹，遂表釐負羈之閭，令軍中曰：「敢有近負羈之閭者，罪至死。」曹人聞之，率其親戚而保釐負羈之閭者七百餘家。此禮之所用也。故曹，小國也，而迫於晉、楚之間，其君之危猶累卵也，而以無禮蒞之，此所以絕世也。故曰：國小無禮，不用諫臣，則絕世之勢也。

Phiên âm Hán-Việt: Thập viết: Quốc tiểu vô lễ, bất dụng gián thần, tắc tuyệt thế chi thế dã.

Hề vị quốc tiểu vô lễ? Tích giả Tấn công tử Trùng Nhĩ xuất vong, quá Tào. Tào quân đản binh nhi quan kỳ biền hiếp. Ly Phụ Cơ dữ Thúc Chiêm thị ư tiền. Thúc Chiêm vị Tào quân viết: "Thần quan Tấn công tử, phi thường nhân dã. Quân ngộ chi vô lễ. Bỉ nhược hữu phản quốc, khởi binh công Tào, vi mã tiền chi hoạn. Quân bất như sát chi." Tào quân bất thính. Ly Phụ Cơ quy, bất lạc. Kỳ thê vấn chi viết: "Công tòng ngoại lai nhi hữu ưu sắc, hà dã?" Phụ Cơ viết: "Ngô quân vô lễ ư Tấn công tử. Công tử, hiền nhân dã. Kỳ tòng giả giai quốc chi lương dã. Nhược phản quốc, tất cứ kỳ tước. Nhược cứ kỳ tước, tất hiệu oán. Ngô khủng Tào chi vi khương dã". Kỳ thê viết: "Ngô văn Tấn công tử tức phản quốc, tất biểu báo đức giả. Công bất như tư dữ chi. Công tư dữ chi, bỉ nhược bất phản, vô sở thất; bỉ nhược phản quốc, tất báo công đức". Phụ Cơ viết: "Nặc".

Nãi thịnh hoàng kim ư hồ trung, gia bích kỳ thượng, dạ lệnh nhân di Tấn công tử. Công tử kiến sứ giả, tái bái, thụ kim dữ bích.

Công tử tức phản quốc, khởi binh công Tào, toại biểu Ly Phụ Cơ chi lư, lệnh quân trung viết: "Cảm hữu cận Phụ Cơ chi lư giả, tội chí tử". Tào nhân văn chi, suất kỳ thân thích nhi bảo Ly Phụ Cơ chi lư giả thất bách dư gia. Thử lễ chi sở dụng dã. Cố Tào, tiểu quốc dã, nhi bách ư Tấn, Sở chi gian, kỳ quân chi nguy ưu lũ noãn dã, nhi dĩ vô lễ lị chi, thử sở dĩ tuyệt thế dã. Cố viết: Quốc tiểu vô lễ, bất dụng gián thần, tắc tuyệt thế chi thế dã.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực thương mại của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Tư tưởng của Hàn Phi Tử chính là 'bài học sinh tồn' chí mạng cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) hoặc các doanh nghiệp khởi nghiệp (startups) trong nền kinh tế khốc liệt hiện nay: khi tiềm lực tài chính và thị phần còn yếu, nhưng hành xử thiếu chuyên nghiệp, vi phạm đạo đức kinh doanh, coi thường đối tác, khách hàng hoặc ngạo mạn với đối thủ lớn, lãnh đạo độc đoán, quản trị cảm tính, triệt tiêu văn hóa phản biện trong nội bộ, thì phá sản là tất yếu.

1- Quân tử biết mình biết ta

Một doanh nghiệp nhỏ nằm giữa các các tập đoàn lớn, đối thủ sừng sỏ, thì không thể hành xử kiểu ngạo mạn, đốt cháy giai đoạn hay phá vỡ các quy tắc ứng xử của thị trường.

Định vị đúng, hành xử chuyên nghiệp: 'Lễ' của doanh nghiệp nhỏ chính là sự chuyên nghiệp, uy tín và tuân thủ cam kết. Khi bạn chưa đủ lớn để ép người khác theo luật của mình, bạn phải tuân thủ nghiêm ngặt 'luật chơi' của ngành, tôn trọng hợp đồng, bảo vệ quyền lợi khách hàng tuyệt đối. Một scandal nhỏ về chất lượng hay thái độ phục vụ có thể giết chết một startup ngay lập tức, trong khi tập đoàn lớn có thể dùng tiền để xử lý khủng hoảng truyền thông.

Ngoại giao khôn khéo: doanh nghiệp nhỏ cần biết cách xây dựng liên minh, kết giao tốt với các nhà cung cấp, đối tác chiến lược và thậm chí là các 'ông lớn' trong ngành (nương bóng đại bàng). Đối xử tử tế, tôn trọng hệ sinh thái xung quanh sẽ giúp doanh nghiệp nhận được sự bảo vệ hoặc nâng đỡ khi thị trường gặp sóng gió.

2- Xây dựng văn hóa phản biện

Cái chết của nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ không phải vì họ thiếu thông minh, mà vì xung quanh họ không có ai dám nói thật. Khi quy mô còn nhỏ, một quyết định sai lầm của CEO có thể khiến doanh nghiệp cạn kiệt dòng tiền và phá sản ngay tháng sau.

Khuyến khích ý kiến trái chiều: lãnh đạo hiện đại cần chủ động tìm kiếm những 'gián thần' trong nội bộ là các cấp quản lý, chuyên gia cố vấn. Hãy tạo ra một môi trường an toàn về tâm lý (psychological safety), nơi nhân viên dám nói lên sự thật: "Chiến dịch này đang lỗ", "Sản phẩm này chưa hoàn thiện để tung ra thị trường", "Đối thủ đang vượt mặt chúng ta".

Tìm kiếm cố vấn bên ngoài: đôi khi 'gián thần' không ở trong công ty. Chủ doanh nghiệp nhỏ nên có những người thầy, người cố vấn giàu kinh nghiệm bên ngoài để họ nhìn nhận doanh nghiệp một cách khách quan, kéo CEO ra khỏi những cơn 'say chiến thắng' ảo tưởng.

3- Các kịch bản sụp đổ của doanh nghiệp hiện đại

Để thấy rõ hơn, hãy nhìn vào các bài học thực tế từ thị trường:

Kịch bản thứ nhất: vô lễ với khách hàng, phớt lờ trước lời can ngăn, ví dụ một quán ăn nhỏ mới nổi nhờ mạng xã hội. Chủ quán có thái độ trịch thượng, coi thường, thách thức khách hàng (vô lễ). Nhân viên hoặc quản lý góp ý đổi cách hành xử nhưng chủ quán gạt đi, cho rằng mình đang rất đông khách (bất dụng gián thần). Kết quả là, cộng đồng mạng tẩy chay, quán vắng khách và đóng cửa sau vài tháng (tuyệt thế).

Kịch bản thứ hai: vô lễ với đối thủ lớn và độc đoán: một công ty công nghệ nhỏ (startup) phát triển một tính năng mới và lên mạng xã hội tuyên bố sẽ đè bẹp, 'xóa sổ' một tập đoàn công nghệ lớn đang thống trị thị trường (vô lễ). Giám đốc sản phẩm can ngăn, khuyên nên âm thầm chiếm thị trường ngách để tích lũy nguồn lực, nhưng lãnh đạo không nghe (bất dụng gián thần). Tập đoàn lớn lập tức chú ý, họ tung ra tính năng tương tự với giá miễn phí và dùng tiềm lực tài chính để bóp nghẹt Startup đó trong vòng một 'nốt nhạc' (tuyệt thế).

Lời kết cho Nhà quản trị

Hàn Phi Tử từng nhắc nhở: Khi thế nguy như 'trứng để đầu đẳng', điều giúp bạn sống sót là sự tỉnh táo và nhún nhường. Nếu bạn đang chèo lái một doanh nghiệp nhỏ hoặc một đội ngũ mới, hãy luôn khắc cốt ghi tâm: Hãy dùng sự chuyên nghiệp, uy tín (lễ) để đối ngoại; và dùng sự lắng nghe, tôn trọng sự thật (gián) để đối nội. Đó là chìa khóa vàng giúp doanh nghiệp tích lũy năng lực, từ một tổ chức từng bước lớn mạnh thành một tổ chức lớn trên thị trường.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest