Pháp trị: Phạt dựa vào tội, thưởng dựa vào công, bổ nhiệm dựa vào tài

I- PHẠT DỰA VÀO TỘI, THƯỞNG DỰA VÀO CÔNG, BỔ NHIỆM DỰA VÀO TÀI

Hàn Phi tử viết về thuật dùng người, trong thiên Ngoại trữ thuyết tả hạ, Hàn Phi Tử: "Dĩ tội thụ chu, nhân bất oán thượng; dĩ công thụ thưởng, thần bất đức quân; thượng bất quá nhiệm, thần bất vu năng (Nguyên văn: 以罪受诛，人不怨上；以功受赏，臣不德君；上不过任，臣不诬能). Dịch nghĩa:

Dĩ tội thụ chu, nhân bất oán thượng: dựa vào tội mà chịu hình phạt, người ta sẽ không oán hận cấp trên;

Dĩ công thụ thưởng, thần bất đức quân: dựa vào công lao mà nhận ban thưởng, bề tôi sẽ không nghĩ đó là ơn huệ cá nhân mà mang ơn riêng với nhà vua.

Thượng bất quá nhiệm, thần bất vu năng: không giao việc vượt quá chức trách, thẩm quyền hoặc sức lực của cấp dưới, thì bề tôi, cấp dưới không dám nói dối, nói khoác hoặc lừa gạt về năng lực thực tế của mình.

Hàn Phi đã đúc kết tư tưởng này vào giai đoạn cuối thời Chiến Quốc (thế kỷ III TCN) - là thời kỳ xã hội Trung Hoa cổ đại khủng hoảng trầm trọng, các nước chư hầu đánh giết lẫn nhau để giành đất đai. Các quốc gia phong kiến cũ vận hành theo chế độ 'Thế khanh thế lộc' (cha truyền con nối). Ghế quan trường và bổng lộc phần lớn rơi vào tay giới quý tộc bất tài, dẫn đến triều chính thối nát, quốc lực suy yếu. Đồng thời, các vua chúa thời bấy giờ thường dùng người dựa trên sự yêu ghét cá nhân, nghe lời gièm pha của nịnh thần. 

Chứng kiến cảnh tượng đó, Hàn Phi đã đề xuất hiến kế cho các bậc quân chủ (sau này được Tần Thủy Hoàng áp dụng triệt để) nhằm thay đổi toàn bộ hệ thống nhân sự, tước bỏ đặc quyền của giới quý tộc cũ để xây dựng một bộ máy nhà nước chuyên nghiệp, hiệu năng cao. Quan điểm nêu trên tuy có mặt nào đó mang tính phiến diện, nhưng đã loại bỏ hoàn toàn yếu tố tình cảm trong dùng người, thật sự có hiệu quả trong việc xây dựng tính quyền uy của pháp luật, của hiến chương chế độ.

- Câu chuyện quản trị:

Hồi Khổng Tử làm tể tướng nước Vệ, học trò của ngài là Tử Cao giữ chức quan giám ngục. Trong một lần chấp pháp, Khổng Tử đã chặt mất chân của phạm nhân. Về sau, phạm nhân bị mất chân này tìm được một công việc là coi giữ cổng thành. 

Có kẻ vu oan cho Khổng Tử với vua Vệ: Trọng Ni muốn tạo phản. Vì thế vua Vệ muốn truy nã Khổng Tử. Khổng Tử cùng học trò đành phải chạy trốn. Lúc Tử Cao chạy đến cổng thành được người bị mất một chân ấy dẫn vào trốn trong căn phòng ngay gần đó, nên sai dịch không bắt được ông. 

Nửa đêm, Tử Cao hỏi nguời này: Ta không dám làm tổn hại pháp lệnh của nhà vua, tự tay chặt đứt chân của ngài. Giờ chính là lúc báo thù, nhưng vì lý do gì ngài lại giúp ta chạy trốn? Ta dựa vào cái gì mà có thể nhận được sự báo đáp thế này từ ngài?

Người này liền đáp: Tôi bị chặt mất chân vốn là do tội của tôi đáng phải chịu hình phạt đó. Chuyện này chẳng thể làm khác được. Lúc thẩm vấn tôi ở công đường, ngài cũng đã cố gắng để tôi chịu hình phạt nhẹ nhất theo quy định. Hơn nữa, ngài còn hướng dẫn tôi cách trình báo để có thể nhận mức hình phạt nhẹ nhất, ngài rất muốn tôi được miễn hình phạt. Tấm lòng của ngài tôi biết rõ. Tới khi vụ án của tôi có kết luận, tội tôi được định, tôi thấy ngài nhíu mày không vui. Cảm xúc của ngài thể hiện trên nét mặt, tôi đều nhìn thấy, lại một lần nữa tôi biết được tâm ý của ngài. Cũng không phải vì ngài thiên vị tôi nên làm thế, mà do bản thân ngài có tấm lòng nhân ái. Đây chính là nguyên nhân khiến tôi yêu mến và giúp đỡ ngài.

Khổng Tử nói: Khéo tạo được ơn đức khi làm quan, thì sẽ không ghi hận tích thù. Gỗ là công cụ làm dụng cụ đo đạc; quan lại là người khiến cho pháp lệnh được thực thi một cách công bằng. Cai trị đất nước không thể đánh mất sự công chính liêm minh.

Câu chuyện kể trên cùng với lời Khổng Tử giải thích, tất cả những hình phạt mà người phạm tội phải chịu, nếu quả thật là do bản thân người đó có tội, thì phán quyết đó hoàn toàn phù hợp với tính chính công vô tư của pháp luật. Bởi vậy nên, người chịu hình phạt không hề có oán hận, càng không thể oán hận người xét xử.

Xem thêm: Pháp lý tái cấu trúc doanh nghiệp của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ HIỆN ĐẠI

Tư tưởng Pháp gia nêu trên đã bóc tách trần trụi nhưng vô cùng chính xác bản chất của mối quan hệ giữa tổ chức (người lãnh đạo) và cá nhân (nhân viên). Khi ứng dụng vào quản trị doanh nghiệp hiện đại, đây chính là triết lý cốt lõi để xây dựng một bộ máy tự vận hành minh bạch, công bằng và hiệu năng cao.

1- Trụ cột thứ nhất: kỷ luật dựa trên dữ liệu

Thực trạng doanh nghiệp hiện đại: khi nhân viên làm sai và bị phạt như trừ lương, hạ chức, sa thải, họ thường có xu hướng đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc nảy sinh tâm lý thù hằn cá nhân với người quản lý: 'sếp trù dập', 'công ty cạn tình'. Điều này phá vỡ cấu trúc văn hóa nội bộ và tạo ra làn sóng truyền thông tiêu cực độc hại. 

Ứng dụng 'dĩ tội thụ chu, nhân bất oán thượng': người lãnh đạo phải xây dựng được một hệ thống quy chế nội bộ minh bạch và hành vi vi phạm được định lượng rõ ràng. Khi có sai phạm, việc xử lý kỷ luật phải dựa hoàn toàn vào chứng cứ, số liệu, quy trình (Data-driven discipline) chứ không dựa vào cơn giận dữ hay cảm xúc cá nhân của người lãnh đạo.

Khi hệ thống vận hành sòng phẳng như một cái bẫy chuột - ai chạm vào thì bẫy tự sập, nhân viên khi bị phạt sẽ 'tâm phục khẩu phục'. Họ hiểu rằng họ bị phạt là vì họ vi phạm luật chơi đã cam kết từ trước, chứ không phải do sếp ghét bỏ, từ đó triệt tiêu hoàn toàn sự oán hận (nhân bất oán thượng).

2- Trụ cột thứ hai: quản trị động lực

Thực trạng doanh nghiệp hiện đại: nhiều nhà quản lý thích dùng cơ chế 'ban ơn' - thưởng theo kiểu ngẫu hứng, tùy hỷ, hoặc ban phát bổng lộc để nhân viên phải trung thành và khúm núm trước mình. Ngược lại, nhân viên nhận thưởng theo cách này sẽ hình thành tư duy 'xin - cho', tìm cách lấy lòng lãnh đạo hơn là tập trung làm việc.

Ứng dụng 'dĩ công thụ thưởng, thần bất đức quân': doanh nghiệp hiện đại cần áp dụng triệt để cơ chế Tổng thưởng (Total rewards) gắn liền với KPI/OKR. Thu nhập, hoa hồng và tiền thưởng của nhân viên phải được tính toán tự động dựa trên hiệu suất cống hiến thực tế của họ. Khi nhân viên nhận được khoản thưởng xứng đáng với mồ hôi công sức, họ tự hào ngẩng cao đầu vì biết đó là năng lực của mình tạo ra, chứ không phải do lãnh đạo 'bố thí' hay 'thương hại'. Tư thế sòng phẳng này (thần bất đức quân) giúp doanh nghiệp triệt tiêu văn hóa 'nịnh bợ', bè phái, tạo ra một môi trường làm việc lành mạnh, nơi hiệu suất làm việc là thước đo duy nhất.

3- Trụ cột thứ ba: quản trị vị trí và năng lực

Đây là nguyên tắc tương thích hoàn hảo với Ma trận thẩm quyền và Hệ thống đánh giá năng lực hiện đại:

Nhiều doanh nghiệp quản lý theo kiểu 'vắt chanh', giao chỉ tiêu (KPI) không tưởng, ép nhân viên đảm nhiệm những vị trí vĩ mô vượt quá xa giới hạn năng lực hiện tại của họ mà không có lộ trình đào tạo. Áp dụng 'thượng bất quá nhiệm', lãnh đạo giao việc phải biết lượng sức nhân viên. Giao việc quá tầm chỉ dẫn đến sự quá tải, rách việc, vỡ trận hệ thống và làm thui chột nhân tài. Ví dụ khác là hiện tượng 'phóng đại CV', 'chém gió' trong các buổi phỏng vấn hoặc nhận vơ công trạng diễn ra rất phổ biến.

Ứng dụng 'thượng bất quá nhiệm, thần bất vu năng': doanh nghiệp có một hệ thống kiểm tra kỹ năng và thử việc nghiêm ngặt, nhân viên sẽ hiểu rằng, mọi lời nói dối về năng lực sớm muộn gì cũng bị phơi bày qua kết quả công việc thực tế. Họ buộc phải thành thật với năng lực của mình, không dám nhận những vị trí 'quá chiếc áo đang mặc' để rồi bị đào thải (thần bất vu năng).

4- Tổng kết bài học cho nhà quản trị hiện đại

Triết lý dùng người của Hàn Phi tử đã vẽ nên một bức tranh về Tổ chức lý tưởng tự vận hành: nếu người lãnh đạo có thể thiết kế một hệ thống doanh nghiệp mà: (1) Sai phạm bị xử lý tự động bằng quy chế, (2) Cống hiến được tưởng thưởng tự động bằng số liệu, và (3) Giao việc đúng người đúng năng lực, thì nhà quản lý sẽ giải phóng được sức lao động của chính mình. Doanh nghiệp không còn vận hành bằng sự vụ, bằng cảm xúc hay bằng những cuộc họp cãi vã, mà vận hành trơn tru như một cỗ máy công nghiệp hiện đại.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư hợp đồng của Công ty Luật TNHH Everest