Pháp trị: Tổng hợp mọi đầu mối thông tin để kiểm chứng toàn diện

I- TỔNG HỢP MỌI THÔNG TIN ĐỂ ĐÁNH GIÁ TOÀN DIỆN

1- Quan sát nhiều mối

Trong tác phẩm Hàn Phi Tử thiên Chủ đạo có viết nguyên văn 遠聽而近視，以審內外之失；省同異之言，以知朋黨之分；偶參伍之任，以責陳言之實；執後以應前，案法以治眾，眾端以參觀。Phiên âm: Viễn thính nhi cận thị, dĩ thẩm nội ngoại chi thất; tỉnh đồng dị chi ngôn, dĩ tri bằng đảng chi phân; ngẫu ta ngũ chi nhiệm, dĩ trách trần ngôn chi thật; chấp hậu dĩ ứng tiền, án pháp dĩ trị chúng; chúng đoan dĩ tham quan.

Dịch nghĩa: Nghe ngóng chuyện phương xa (bên ngoài) như ở gần trước mắt, nhìn kỹ việc gần bên cạnh (bên trong) để xét rõ những sai lầm, khuyết điểm của cả trong lẫn ngoài. Xem xét kỹ những lời nói giống nhau và khác nhau của bề tôi để biết được sự phân chia bè phái, đảng cánh trong triều. So sánh, đối chiếu lời nói với việc làm (hoặc phối hợp kiểm tra chéo giữa các bộ phận), bắt các bề tôi phải chịu trách nhiệm về lời hứa hay đề xuất của mình, xem lời nói đó có đúng với thực tế kết quả hay không. Giữ vững cái gốc phía sau (sự tĩnh lặng, pháp luật) để ứng phó với những biến động, sự việc xảy ra trước mắt. Dựa vào pháp luật để cai trị, quản lý đám đông (bề tôi và trăm họ). Tập hợp mọi đầu mối thông tin từ nhiều nguồn để cùng quan sát, kiểm chứng toàn diện.

2- Ý nghĩa và tư tưởng trị quốc

Đoạn văn này đúc kết cốt lõi của 'Thuật' -  phương pháp kiểm soát bề tôi và 'Pháp' - pháp luật trong tư tưởng của Hàn Phi Tử dành cho bậc quân chủ. Ý nghĩa sâu xa của nó bao gồm:

Kiểm soát thông tin và chống bè phái: người làm chủ không được để mình bị bủa vây bởi một nhóm lợi ích. Phải có tai mắt rộng khắp để việc xa việc gần đều nắm rõ (viễn thính cận thị). Bằng cách nghe những lời xu nịnh giống nhau hoặc những lời gièm pha khác nhau, người lãnh đạo có thể tỉnh táo nhận ra ai đang kết bè kéo cánh (tri bằng đảng chi phân) để thao túng quyền lực.

Đương đầu với thực tế và đánh giá hiệu quả công việc: đây chính là nguyên lý 'hình danh tham đồng' nổi tiếng của Pháp gia. Bề tôi nói được thì phải làm được. Vua sẽ đối chiếu lời nói ban đầu (trần ngôn) với kết quả công việc thực tế (chi thật) sau khi giao nhiệm vụ. Nếu kết quả đúng với lời nói thì thưởng, sai thì phạt. Điều này ngăn chặn tình trạng "nói hay làm dở" hoặc hứa suông trong tổ chức.

Giữ vững nguyên tắc để quản lý đám đông: người đứng đầu cần giữ sự điềm tĩnh, bất biến, lấy luật lệ làm thước đo tiêu chuẩn (chấp hậu dĩ ứng tiền, án pháp dĩ trị chúng). Việc quản lý không dựa vào cảm xúc cá nhân hay sự yêu ghét nhất thời, mà mọi thứ phải được vận hành tự động bằng hệ thống luật pháp rõ ràng.

Tóm lại, đây là cẩm nang thiết thực về quản trị nhân sự và kiểm soát tổ chức. Đối với người lãnh đạo, câu nói này nhắc nhở về việc duy trì sự tỉnh táo, đa chiều trong tiếp nhận thông tin, dùng quy chế và kết quả thực tế để đánh giá con người, từ đó xây dựng một bộ máy vận hành minh bạch, không bị lũng đoạn.

3- Điển tích quản trị cổ đại

Trâu Kỵ là một vị tể tướng của Tề Uy vương, nguời cao tám thước, dung mạo khôi ngô, tuấn tú, ông là một trong những người đàn ông đẹp nhất nuớc Tề. 

Một sớm nọ, sau khi rửa mặt chải đầu, Trâu Kỵ soi gương thấy mặt mày rạng rỡ, tự đắc ý. Bấy giờ, đứng đầu mỹ nam của nước Tề phải kể đến Từ Công ở phía Bắc kinh thành. Trâu Kỵ thầm nghĩ, vẻ đẹp của ta liệu có tư cách so cao thấp với Từ Công không, 

Vì vậy, ông đi hỏi vợ: Ta với Từ Công ở phía Bắc kinh thành, ai đẹp hơn?

Khẩu khí bà vợ chắc nịch, lời nói tràn đầy vẻ tự hào: Đương nhiên là tướng công đẹp hơn rồi! Từ Công làm sao có thể sánh ngang với ngài. 

Vẻ đẹp của Từ Công được cả nước công nhận, tuyệt đối không phải hư danh. Trâu Kỵ nghe bà vợ cả nói như vậy, sực tỉnh, không dám tin mình thật sự vượt qua Từ Công.

Trâu Kỵ đi hỏi người tiểu thiếp: Ta với Từ Công ở phía Bắc kinh thành, ai tuấn tú hơn?

Người tiểu thiếp nói hơi lấp lửng, nhưng vẫn có cùng nhận xét với người vợ cả: Từ Công nào có tuấn tú như tướng công. 

Ngày hôm sau, nhà Trâu Kỵ có khách tới chơi. Trong lúc trò chuyện, Trâu Kỵ chợt nhớ tới chuyện so sánh vẻ đẹp giữa ông và Từ Công, ông hỏi khách: Nhà ngươi thấy ta đẹp hay là Từ Công đẹp?. 

Người khách trả lời một câu duy nhất, vẫn là khẳng định Trâu Kỵ đẹp hơn Từ Công: Từ Công không đẹp bằng ngài.

Một ngày nữa lại trôi qua, gặp lúc Từ Công đi ngang qua đường, Trâu Kỵ vội vàng chạy ra nhìn kỹ Từ Công từ đầu đến chân, cảm thấy mình thật sự không đẹp bằng Từ Công. Trâu Kỵ không mất hết hy vọng, trở về nhà, ông ngắm đi ngắm lại dung mạo của mình trong gương, nhưng vẫn không thể không chấp nhận sự thật: Tuy ta không đến nỗi xấu xí, nhưng nếu để so sánh với Từ Công thì vẫn kém xa. 

Buổi tối hôm đó, Trâu Kỵ không làm sao chợp mắt được. Ông nghĩ: Ta rõ ràng không đẹp bằng Từ Công, nhưng tại sao những người được ta hỏi đều che mắt ta, nói ta đẹp hơn Từ Công? 

Sau nhiều lần suy nghĩ, cuối cùng ông cũng hiểu ra: Vợ cả cho rằng, ta đẹp là vì yêu quý ta, cái đó gọi là khi yêu người ta yêu luôn là người đẹp nhất. Vợ bé nói, ta đẹp hơn Từ Công vì nể sợ ta, không dám nói ta không đẹp, lo vì vậy mà ta mất vui. Còn khách, hắn muốn cậy nhờ ta, mong dùng lời xu nịnh để ta mua hàng cho hắn.

Mặc dù, Trâu Kỵ trằn trọc suốt đêm không ngủ,nhưng sáng ra, ông vẫn lên triều gặp Tề Uy vương. Ông nói với Uy vương rằng: Hạ thần biết mình không đẹp bằng Từ Công. Nhưng vì thê tử của hạ thần rất yêu quý hạ thần; tiểu thiếp của hạ thần nể sợ hạ thần; khách cúa hạ thần muốn cậy nhờ hạ thần, nên tất cả bọn họ đều cố ý nói thần đẹp hơn Từ Công. Ba người họ không hẹn mà cùng lừa dối hạ thần. Nước Tề ngày nay, đất rộng người đông, phi tần chốn hậu cung không ai không yêu quý đại vương; quần thần trong triều không ai không có tâm lý kính sợ đại vương; dân chúng trong phạm vi cả nước không ai không cậy nhờ đại vương... Từ đó có thể thấy, đại vương bị mọi người che mắt cực kỳ nghiêm trọng.

Tề Uy vương nghe xong, tán thưởng: Tể tuớng nói hay lắm!

Sau một hồi xem xét, tìm hiểu, Tề Uy vương loại trừ mối hoạ bị bề tôi che mắt, đặc biệt ông còn ban một đạo dụ nổi tiếng có tên là Lệnh tiếp nhận lời khuyên như sau: Trong số quân thần trǎm họ, người nào có thể chỉ ra lỗi lầm của ta ngay trước mặt, ta sẽ trọng thưởng, thǎng quan tiến chức cho người đó. Người nào có thể khiến ta nhận ra sai lầm trong các cuộc nghị luận triều chính giữa nơi đông người, ta cũng sẽ trọng thưởng, thǎng quan tiến chức cho người đó. 

Từ khi lệnh này được ban ra, sân vua lúc nào cũng đông như chợ. Mấy tháng sau, người tới can gián Tề Uy vương thưa dần. Sau một năm, bá quan vǎn võ vẫn muốn khuyên giải nhà vua để được ban thưởng nhưng họ không tìm ra được cớ gì để nói: Không thể bắt bẻ việc triều chính.

Các nước Yến, Triệu, Hàn, Nguy nghe tin đều bắt chước làm theo. Phương pháp Trâu Kỵ và Tề Uy vương ngăn chặn việc bị người khác che mắt cũng được tác giả của cuốn Chiến quốc sách gọi là “Làm chủ triều đình”, một phương sách cai trị đất nước rất hiệu quả, không cần dùng đến binh đao cũng thu phục được kẻ địch.

Xét kỹ, Trâu Kỵ và Tề Uy vương có thể nhìn thấu những lời bịa đặt, không bị người khác lừa dối chẳng phải vì hai người không nhẹ dạ cả tin. Cũng không phải vì hai người biết suy xét sự việc trên nhiều phương diện, trưng cầu ý kiến của nhiều người. Và chẳng phải Hàn Phi Tử nhấn mạnh đến phạm trù nghĩa trong mưu trí “quan sát nhiều mối”.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý về nhượng quyền thương mại của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Quan điểm này của Hàn Phi Tử dù đã có hơn 2.000 năm tuổi, nhưng khi đặt vào bối cảnh quản trị doanh nghiệp hiện đại, nó chính là bộ khung hoàn chỉnh cho Hệ thống Quản trị vận hành (Operations) và Quản trị nhân sự (HRM). Chuyển hóa tư tưởng Pháp gia thành các công cụ quản lý doanh nghiệp ngày nay:

1- Nắm bắt cả việc xa lẫn việc gần để xét rõ sai lầm trong ngoài

Ứng dụng hiện đại: nghiên cứu thị trường (biến động bên ngoài) kết hợp kiểm toán nội bộ (vận hành bên trong).

Người điều hành không được chỉ ngồi trong phòng làm việc. Bạn phải dùng hệ thống dữ liệu (BI - Business Intelligence) để lắng nghe phản hồi của khách hàng, đối thủ (viễn thính), đồng thời sâu sát đến từng quy trình vận hành, phàn nàn của nhân viên cấp cơ sở (cận thị) nhằm phát hiện sớm các "lỗ hổng" hệ thống trước khi chúng gây khủng hoảng.

2- Xem xét lời giống và khác nhau để biết sự phân chia bè phái

Ứng dụng hiện đại: Kiểm soát văn hóa doanh nghiệp và ngăn chặn 'lợi ích nhóm'.

Khi tất cả quản lý cấp cao đều đồng thanh đồng thủ duyệt một dự án mà không có phản biện, người lãnh đạo phải tỉnh táo (đây có thể là cái bẫy phe cánh). Ngược lại, nếu có những ý kiến trái chiều (đồng dị chi ngôn), đó là cơ sở để nhìn ra các luồng tư duy hoặc sự xung đột lợi ích giữa các phòng ban (như Marketing mâu thuẫn với Sales, hay Sales mâu thuẫn với Kế toán). Người quản lý giỏi sử dụng sự khác biệt này để tìm ra bản chất sự thật chứ không để doanh nghiệp bị thao túng bởi một nhóm người.

3- Đối chiếu lời nói với việc làm để quy trách nhiệm thực tế

Ứng dụng hiện đại: quản trị theo mục tiêu (KPIs / OKRs) và đánh giá hiệu suất.

Đây chính là cốt lõi của quản trị nhân sự hiện đại. Khi tuyển dụng hoặc giao việc, nhân sự thường "hứa hẹn/cam kết" rất hay (trần ngôn). Doanh nghiệp hiện đại bắt buộc phải dùng các chỉ số đo lường định lượng cụ thể (ngẫu ta ngũ chi nhiệm) để xem kết quả thực tế (chi thật) có khớp với cam kết ban đầu hay không. Nói được phải làm được, lương thưởng và thăng tiến phải dựa trên hiệu suất (Performance-based), loại bỏ hoàn toàn việc đánh giá cảm tính hay "sống lâu lên lão làng".

4- Giữ vững nguyên tắc để ứng phó biến động

Ứng dụng hiện đại: xây dựng hệ thống quy trình chuẩn (SOPs) và thượng tôn quy chế

'Chấp hậu ứng tiền' trong doanh nghiệp là việc giữ vững Tầm nhìn, Sứ mệnh và Giá trị cốt lõi để ứng phó với khủng hoảng thị trường.

'Án pháp dĩ trị chúng' là quản trị bằng hệ thống và quy chế chứ không quản trị bằng cảm xúc. Khi quy mô doanh nghiệp tăng lên (từ vài chục đến hàng trăm, hàng ngàn nhân sự), người lãnh đạo không thể dùng tình cảm cá nhân để xử lý vi phạm. Mọi thứ phải được vận hành tự động qua nội quy lao động, quy trình làm việc rõ ràng, thưởng phạt công minh để tạo ra sự công bằng, ổn định.

5- Tổng hợp mọi đầu mối để kiểm chứng toàn diện.

Ứng dụng hiện đại: đánh giá 360 độ và ra quyết định dựa trên đa nguồn dữ liệu (Data-driven).

Để đánh giá một bước đi chiến lược hoặc một nhân sự cấp cao, người lãnh đạo không bao giờ chỉ nghe báo cáo từ một phía. Doanh nghiệp hiện đại áp dụng cơ chế đánh giá 360 độ, nghe từ cấp trên, cấp dưới, đồng nghiệp, khách hàng hoặc tổng hợp dữ liệu từ nhiều phòng ban độc lập như tài chính, kiểm soát chất lượng, nhân sự... để có cái nhìn khách quan, đa chiều nhất trước khi ra quyết định.

6- Bài học cốt lõi

Ứng dụng trọn vẹn câu nói này giúp doanh nghiệp chuyển dịch từ mô hình "Quản trị bằng quyền lực cá nhân" (phụ thuộc vào sự sáng suốt hay cảm xúc của sếp) sang mô hình "Quản trị bằng hệ thống tự động" (vận hành bằng quy trình, minh bạch về dữ liệu, công bằng về hiệu suất).

Xem thêm: Dịch vụ thiết lập (set up) nền tảng pháp lý cho doanh nghiệp