Sở hữu bản quyền AI: Rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp

1- Thách thức pháp lý và thực trạng bảo hộ đối với sản phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra

Sự xuất hiện của các công cụ tạo sinh mạnh mẽ đang định hình lại cách thức các doanh nghiệp vận hành. Một chiến dịch marketing trước đây cần cả một đội ngũ thiết kế, quay phim và viết nội dung làm việc trong nhiều tuần, thì nay có thể được hoàn thiện chỉ trong vài giờ nhờ vào các câu lệnh (prompts). Tuy nhiên, ranh giới giữa tính tiện lợi về mặt thương mại và sự an toàn về mặt pháp lý lại vô cùng mong manh. Vấn đề cốt lõi nhất nằm ở nguyên tắc nền tảng của luật sở hữu trí tuệ toàn cầu: Tác phẩm chỉ được bảo hộ nếu nó là kết quả từ lao động trí óc và sự sáng tạo trực tiếp của "con người".

Theo pháp luật sở hữu trí tuệ hiện hành tại hầu hết các quốc gia trên thế giới, bao gồm cả Việt Nam, máy móc hoặc phần mềm không được công nhận là chủ thể có quyền pháp lý. Cụ thể, theo quy định tại Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam (được sửa đổi, bổ sung năm 2022), tác giả là người trực tiếp sáng tạo ra một phần hoặc toàn bộ tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học. Khoản 1 Điều 13 và Điều 14 của Luật này cũng gián tiếp khẳng định rằng quyền tác giả chỉ phát sinh đối với các tác phẩm do con người tạo ra bằng lao động trí tuệ của chính mình mà không đi sao chép từ người khác. Khi một nhân viên nhập một câu lệnh vào hệ thống, AI mới là thực thể thực hiện quá trình nhào nặn, sắp xếp dữ liệu và tạo ra hình ảnh hoặc đoạn mã code cuối cùng. Hành vi nhập câu lệnh của con người thường được giới lập pháp đánh giá là giống như việc đưa ra một "ý tưởng" hoặc "chỉ thị", chứ không phải là hành vi "trực tiếp sáng tạo" ra hình thức biểu hiện cuối cùng của tác phẩm. Mà theo nguyên tắc cơ bản, luật bản quyền chỉ bảo hộ hình thức thể hiện của ý tưởng, chứ không bảo hộ bản thân ý tưởng đó.

Nhìn ra trường quốc tế, Cục Bản quyền Tác giả Hoa Kỳ (USCO) đã nhiều lần từ chối cấp giấy chứng nhận cho các tác phẩm tạo ra hoàn toàn bằng Midjourney hay ChatGPT. Lập luận được đưa ra là những sản phẩm này thiếu đi "quyền tác giả của con người" (human authorship). Ngay cả khi người dùng lập luận rằng họ đã dành hàng giờ đồng hồ để tinh chỉnh hàng trăm câu lệnh khác nhau mới ra được bức ảnh ưng ý, cơ quan chức năng vẫn cho rằng quá trình sinh ra chi tiết vật lý của bức ảnh là do thuật toán tự quyết định một cách ngẫu nhiên và không thể đoán trước, con người không thực sự kiểm soát được từng nét vẽ hay từng dòng code.

Điều này dẫn đến một hệ quả pháp lý đặc biệt nghiêm trọng: Nếu không có ai được công nhận là tác giả, thì sản phẩm đó sẽ tự động rơi vào miền công cộng (public domain) ngay từ thời điểm nó được tạo ra. Bất kỳ ai cũng có thể tự do sao chép, phân phối, sửa đổi hoặc sử dụng sản phẩm đó cho mục đích thương mại mà không cần xin phép hay trả phí. Đối với một doanh nghiệp, việc bỏ ra nguồn lực để tạo ra một bộ nhận diện thương hiệu, một đoạn mã nguồn phần mềm cốt lõi, hay một chuỗi video quảng cáo nhưng cuối cùng lại không thể sở hữu bản quyền, đồng nghĩa với việc họ đang ném tiền qua cửa sổ và tự tước đi vũ khí cạnh tranh độc quyền của chính mình trên thị trường.

2- Rủi ro thương mại, pháp lý và chiến lược quản trị quyền sở hữu trí tuệ cho doanh nghiệp

Việc sử dụng các công cụ tạo sinh mà thiếu đi một chiến lược kiểm soát pháp lý chặt chẽ sẽ đặt doanh nghiệp vào trạng thái "đi trên dây". Rủi ro đầu tiên và dễ nhận thấy nhất là việc không thể đăng ký xác lập quyền. Hãy tưởng tượng doanh nghiệp của bạn sử dụng công nghệ tạo sinh để thiết kế ra một mascot (linh vật) cực kỳ thu hút cho chiến dịch ra mắt sản phẩm mới. Chiến dịch thành công vang dội, nhưng ngay tháng sau, đối thủ cạnh tranh trực tiếp lấy nguyên hình ảnh linh vật đó để in lên sản phẩm của họ. Lúc này, doanh nghiệp sẽ rơi vào tình thế hoàn toàn bất lực vì không có giấy chứng nhận quyền tác giả, không có căn cứ để yêu cầu cơ quan chức năng xử lý vi phạm. Việc mất đi tính độc quyền khiến mọi nỗ lực xây dựng giá trị thương hiệu trở thành công cốc.

Rủi ro thứ hai, không kém phần nguy hiểm, là nguy cơ xâm phạm tài sản trí tuệ của bên thứ ba. Các mô hình dữ liệu lớn được huấn luyện dựa trên hàng tỷ tác phẩm có bản quyền trên internet mà chưa chắc đã được sự đồng ý của tác giả gốc. Khi hệ thống xuất ra một hình ảnh hay một đoạn mã code, rất có thể nó đã vô tình sao chép một phần đáng kể từ một tác phẩm đang được bảo hộ. Nếu doanh nghiệp mang sản phẩm đó đi thương mại hóa, họ hoàn toàn có thể trở thành bị đơn trong các vụ kiện bồi thường thiệt hại hàng triệu đô la. Đây là lúc sự tham gia của một luật sư tranh tụng dày dặn kinh nghiệm trở nên vô cùng cần thiết để đại diện giải quyết các tranh chấp phức tạp, đánh giá mức độ vi phạm và giảm thiểu tối đa thiệt hại tài chính cũng như danh tiếng cho công ty.

Để tồn tại và tận dụng tốt công nghệ mà không sa lầy vào rủi ro pháp lý, doanh nghiệp cần sự đồng hành thường xuyên của một luật sư tư vấn chuyên trách về sở hữu trí tuệ. Các chuyên gia này sẽ giúp doanh nghiệp hoạch định một chiến lược "nội địa hóa" sáng tạo. Giải pháp khả thi nhất hiện nay là áp dụng nguyên tắc "chỉnh sửa đáng kể bởi con người" (significant human modification). Máy móc có thể được sử dụng để tạo ra bản phác thảo, khung ý tưởng hoặc các đoạn mã cơ sở. Tuy nhiên, sau đó, các kỹ sư, nhà thiết kế hoặc người viết nội dung của công ty phải tiến hành can thiệp sâu, chỉnh sửa, cắt ghép, thêm thắt các yếu tố mang đậm dấu ấn cá nhân. Khi tỷ lệ đóng góp của con người đủ lớn để làm thay đổi bản chất của tác phẩm phái sinh, doanh nghiệp hoàn toàn có cơ sở để nộp hồ sơ xin cấp chứng nhận quyền tác giả cho "phần sáng tạo của con người" trong tác phẩm tổng hợp đó.

Ngoài ra, đối với các tài sản mang tính kỹ thuật cao như mã nguồn phần mềm hoặc thuật toán, thay vì cố gắng đăng ký bản quyền vốn đòi hỏi tính công khai, doanh nghiệp nên chuyển hướng sang việc bảo hộ dưới hình thức "Bí mật kinh doanh". Điều này yêu cầu hệ thống nội bộ phải thiết lập các quy trình bảo mật nghiêm ngặt, áp dụng các thỏa thuận bảo mật thông tin (NDA) chặt chẽ với toàn bộ nhân viên có quyền truy cập. Doanh nghiệp cũng cần ban hành "Bộ quy tắc sử dụng hệ thống nhân tạo nội bộ", quy định rõ ràng những phòng ban nào được phép dùng, dùng vào mục đích gì, và hệ thống nào được phép sử dụng để đảm bảo dữ liệu đầu vào không bị rò rỉ ra bên ngoài. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ khâu tư vấn ban đầu sẽ tạo ra một lá chắn pháp lý vững chắc, giúp doanh nghiệp tự tin chuyển đổi số.

3- Kết luận

Sự can thiệp của AI vào quá trình sáng tạo đang định hình lại toàn bộ nền tảng của luật pháp truyền thống. Việc hệ thống pháp lý hiện hành chưa công nhận quyền tác giả cho máy móc đặt ra những rủi ro thương mại hiện hữu cho các doanh nghiệp trong việc đăng ký bảo hộ và khai thác độc quyền. Do đó, để tối đa hóa lợi thế cạnh tranh và phòng tránh các tranh chấp tốn kém, doanh nghiệp cần kết hợp khéo léo giữa dấu ấn sáng tạo của con người, các biện pháp bảo mật nội bộ và sự đồng hành xuyên suốt của các chuyên gia pháp lý. Đầu tư vào chiến lược sở hữu trí tuệ bài bản ngay từ đầu chính là chìa khóa bảo vệ sự phát triển bền vững.

Bài viết chỉ mang tính tham khảo, không phải văn bản tư vấn pháp lý chính thức. Quý Vị nếu có vướng mắc có liên quan, có thể liên hệ với các luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty Luật TNHH Everest để được hỗ trợ. Hotline: (024) 66.527.527, Email: info@everest.org.vn hoặc Trực tiếp tại các văn phòng của Công ty Luật TNHH Everest.