Pháp trị: áo tay dài thì khéo múa, nhiều tiền thì buôn bán tốt

I- TAY ÁO DÀI THÌ DỄ MÚA ĐẸP, NHIỀU TIỀN THÌ KHÉO BUÔN BÁN

1- Áo dài thì khéo múa, nhiều tiền thì khéo buôn

Sách Hàn Phi Tử, tại thiên Ngũ đố (năm con sâu đục khoét đất nước) viết: 

Tục ngữ nói: Áo dài thì khéo múa, nhiều tiền thì khéo buôn. Người có nhiều vốn liếng (tài nguyên, điều kiện) thì dễ làm nên việc khéo léo vậy. Vì thế, một nước đang trị an và vững mạnh thì dễ bày mưu lược, một nước đang suy yếu và hỗn loạn thì khó lập kế sách.

Cho nên, người hiến kế được dùng ở nước Tần, thay đổi mưu kế mười lần mà hiếm khi thất bại; người hiến kế được dùng ở nước Yến, chỉ thay đổi một lần mà kế hoạch hiếm khi thành công. Chẳng phải là người được dùng ở nước Tần tất yếu thông minh, còn người được dùng ở nước Yến tất yếu ngu dốt, mà là vì cái "vốn liếng" (thực lực) lúc trị và lúc loạn của hai nước khác nhau vậy.

Vì thế, nước Chu rời bỏ nước Tần để theo kế Hợp Tung, tròn một năm thì bị (Tần) chiếm mất; nước Vệ rời bỏ nước Ngụy để theo kế Liên Hoành, nửa năm thì bị diệt vong. Đó là nước Chu bị diệt vì kế Hợp Tung, nước Vệ bị mất vì kế Liên Hoành vậy.

Giả sử nước Chu và nước Vệ làm chậm lại (gác lại) cái kế sách Hợp Tung - Liên Hoành ấy, mà nghiêm khắc chỉnh đốn việc cai trị trong bờ cõi của mình: làm cho rõ ràng luật pháp và điều cấm, làm cho chắc chắn việc thưởng và phạt, dùng hết sức lực của đất đai để làm cho tích lũy (lương thực, của cải) nhiều lên, khiến cho dân sẵn sàng chịu chết để làm cho việc giữ thành thêm kiên cố; thì thiên hạ (nước khác) hễ chiếm được đất của họ cũng thấy lợi lộc ít, mà đánh quốc gia của họ thì thấy tổn thương lớn. Nước có muôn cỗ xe (nước lớn) cũng không ai dám tự làm cho mình bị khốn đốn, đình trệ dưới chân tòa thành kiên cố, để cho kẻ địch mạnh khác đến định đoạt, lợi dụng sự suy yếu của mình.

Đây chính là cái thuật chắc chắn không bị diệt vong vậy.

Nguyên văn chữ Hán cổ:  鄙諺曰：「長袖善舞，多錢善賈。」此言多資之易為工也。故治強易為謀，弱亂難為計。故用於秦者，十變而謀希失；用於燕者，一變而計希得。非用於秦者必智，用於燕者必愚也，蓋治亂之資異也。故周去秦為從，期年而舉；衛離魏為行，半歲而亡。是周滅於從，衛亡於行也。使周、衛緩其從行之計，而嚴其境內之治，明其法禁，必其賞罰，盡其地力以多其積，致其民死以堅其城守，天下得其地則其利少，攻其國則其傷大，萬乘之國莫敢自頓於堅城之下，而使強敵裁其弊也，此必不亡之術也。 

Phiên âm Hán Việt: Bỉ ngạn viết: Trường tụ thiện vũ, đa tiền thiện cổ. Thử ngôn đa tư chi dịch vi công dã. Cố trị cường dịch vi mưu, nhược loạn nan vi kế. Cố dụng vu Tần giả, thập biến nhi mưu hy thất; dụng vu Yến giả, nhất biến nhi kế hy đắc. Phi dụng vu Tần giả tất trí, dụng vu Yến giả tất ngu dã, cái trị loạn chi tư dị dã. Cố Chu khứ Tần vi tòng, kỳ niên nhi cử; Vệ ly Ngụy vi hành, bán tuế nhi vong. Thị Chu diệt vu tòng, Vệ vong vu hành dã. Sử Chu, Vệ hoãn kỳ tòng hành chi kế, nhi nghiêm kỳ cảnh nội chi trị, minh kỳ pháp cấm, tất kỳ thưởng phạt, tẫn kỳ địa lực dĩ đa kỳ tích, trí kỳ dân tử dĩ kiên kỳ thành thủ, thiên hạ đắc kỳ địa tắc kỳ lợi thiểu, công kỳ quốc tắc kỳ thương đại, vạn thừa chi quốc mạc cảm tự đốn vu kiên thành chi hạ, nhi sử cường địch tài kỳ tệ dã, thử tất bất vong chi thuật dã.

2- Ý nghĩa sâu sắc của đoạn văn

- Quy luật nền tảng: Thực lực quyết định thành bại

Hàn Phi Tử mở đầu bằng hai câu tục ngữ rất bình dân nhưng mang tính khái quát cực cao: "Trường tụ thiện vũ, đa tiền thiện cổ" (Áo tay dài dễ múa đẹp, nhiều tiền dễ buôn giỏi). Ông muốn chỉ ra một sự thật phũ phàng nhưng khách quan: Cái "vốn" (tài nguyên, thực lực) sẵn có mới là yếu tố quyết định. Một vũ công giỏi đến mấy mà mặc áo cộc tay thì không thể múa ra những đường uốn lượn đẹp mắt; một thương nhân tài ba đến đâu mà không có vốn thì cũng chẳng thể làm nên đại nghiệp.

Áp dụng vào quốc gia: Hàn Phi Tử lấy nước Tần và nước Yến làm ví dụ đối lập. Nước Tần lúc đó pháp luật nghiêm minh, kinh tế mạnh, quân đội dữ dằn (có "vốn" lớn), nên mưu sĩ của Tần dù có thay đổi kế sách mười lần cũng khó thất bại. Ngược lại, nước Yến suy yếu, nội bộ lục đục (không có "vốn"), thì mưu sĩ có tài giỏi đến mấy cũng cầm chắc thất bại.

Thông điệp: đừng thần thánh hóa tài năng cá nhân hay những mưu đồ ngắn hạn. Thực lực của hệ thống (quốc gia) mới là bệ đỡ cho mọi thành bại. Người dùng ở Tần thắng không phải vì họ thông minh hơn, người dùng ở Yến thua không phải vì họ ngu dốt hơn, mà vì "vốn liếng" hai nước khác nhau.

- Sự phê phán tư duy 'Ngoại giao rỗng':

Bài học từ nước Chu và Vệ: Thời Chiến Quốc, các nước nhỏ như Chu, Vệ luôn bị cuốn vào vòng xoáy của các thuyết khách (biện sĩ). Họ bị mê hoặc bởi các kế sách ngoại giao: Hợp Tung (Tòng): Liên minh các nước nhỏ để chống nước lớn (Tần). Liên Hoành (Hành): Đi theo một nước lớn để trục lợi hoặc cầu an.

Hàn Phi Tử chỉ ra rằng, nước Chu theo Hợp Tung thì một năm bị diệt, nước Vệ theo Liên Hoành thì nửa năm thì mất nước. Ý nghĩa: ngoại giao chỉ là cái ngọn, không phải cái gốc. Khi một quốc gia yếu nhược, việc đi liên minh hay đi phụ thuộc vào kẻ khác chỉ là trò đỏ đen, "gửi trứng cho ác". Nước lớn không bao giờ bảo vệ nước nhỏ vô điều kiện. Việc quá phụ thuộc vào các hiệp ước ngoại giao mà bỏ quên nội lực chính là tự sát.

- Giải pháp xây dựng pháo đài nội lực từ bên trong

Ở nửa sau đoạn văn, Hàn Phi Tử đưa ra một học thuyết "trị quốc" mang tính xương sống của Pháp gia, chia làm hai mặt: Đối nội và Đối ngoại.

05 trụ cột xây dựng nội lực: Hàn Phi tử khuyên các nước nhỏ thay vì chạy vạy ngoại giao, hãy "hoãn cái kế tòng hành ấy" và làm 05 việc:

Nghiêm khắc cai trị trong nước: giữ vững kỷ cương, không để nội bộ suy thoái, hỗn loạn (Nghiêm kỳ cảnh nội chi trị).

Làm rõ luật pháp và điều cấm: luật pháp phải minh bạch, ai cũng phải biết để tuân theo, xóa bỏ đặc quyền (Minh kỳ pháp cấm).

Thưởng phạt phải uy tín, chắc chắn: có công tất thưởng, có tội tất phạt để tạo niềm tin tuyệt đối cho nhân dân và quân đội (Tất kỳ thưởng phạt).

Khai thác hết đất đai để tăng tích lũy: phát triển kinh tế, tự chủ về lương thực, của cải để chuẩn bị cho chiến tranh dài hạn (Tẫn kỳ địa lực dĩ đa kỳ tích).

Khiến dân sẵn sàng chết để giữ thành vững chắc: nuôi dưỡng lòng trung thành và tinh thần yêu nước của dân. Khi chính quyền công bằng (nhờ pháp luật và thưởng phạt), dân sẽ coi trọng đất nước và sẵn sàng hy sinh để bảo vệ (Trí kỳ dân tử dĩ kiên kỳ thành thủ).

Chiến lược đối ngoại 'răn đe': Khi một quốc gia đã hoàn thành 05 bước đối nội trên, cục diện đối ngoại sẽ tự động thay đổi (Thiên hạ đắc kỳ địa tắc kỳ lợi thiểu, công kỳ quốc tắc kỳ thương đại...). Ý nghĩa, kẻ địch nhìn vào thấy nước này xương xẩu quá, nếu có đánh chiếm được một mảnh đất thì cái lợi thu về quá ít (vì dân chúng chống trả, tiêu thổ kháng chiến), mà cái giá phải trả (thương vong, khí tài) lại quá lớn.

Một siêu cường quốc dù mạnh đến đâu cũng phải tính toán chi phí và lợi ích. Họ sẽ không dại gì đem quân chịu chết dưới một tòa thành kiên cố, để rồi bản thân bị suy yếu và bị các "cường địch" khác rình rập, xâu xé.

- Kết luận và Giá trị vượt thời gian

Đoạn văn của Hàn Phi Tử gửi gắm một thông điệp đanh thép: Sự độc lập, sinh tồn của một quốc gia phải được xây dựng bằng luật pháp nghiêm minh, kinh tế tự chủ, lòng dân đồng thuận và năng lực quốc phòng vững chắc.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực thương mại của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Tư tưởng Pháp gia của Hàn Phi Tử trong đoạn văn trên, dù ra đời cách đây hơn 2.300 năm để giải quyết bài toán sinh tồn của các quốc gia thời Chiến Quốc, lại có sự tương thích kỳ lạ với quản trị doanh nghiệp hiện đại.

Khi thay thế các khái niệm cổ bằng ngôn ngữ kinh doanh: Quốc gia = Doanh nghiệp, Ngoại giao = Gọi vốn, Hợp tác bên ngoài, Thuật bất vong = Năng lực cốt lõi, chúng ta có một bộ khung quản trị cực kỳ thực tế gồm 03 bài học lớn sau:

1- Bản chất của cạnh tranh: thực lực hệ thống quyết định thành bại

Trong kinh doanh, nhiều nhà quản lý thường thần thánh hóa một ý tưởng sáng tạo đột phá, một chiến dịch marketing bùng nổ, hoặc tài năng của một cá nhân xuất chúng (Mưu sĩ). Nhưng Hàn Phi Tử nhắc nhở rằng: Ý tưởng hay đến mấy mà không có một "hệ thống" vững mạnh đỡ phía sau thì cũng cầm chắc thất bại.

Xây dựng 'vốn liếng doanh nghiệp' (tư chất): một doanh nghiệp có nền tảng tài chính lành mạnh, quy trình vận hành chuẩn chỉnh, công nghệ tối ưu thì triển khai chiến lược nào cũng dễ thành công. Ngược lại, một doanh nghiệp khủng hoảng nội bộ, dòng tiền đứt gãy thì áp dụng "mẹo" marketing nào cũng chỉ là giải pháp tình thế.

Bớt phụ thuộc vào 'ngôi sao': thành bại của một chiến dịch không nên dựa hoàn toàn vào việc người thực hiện thông minh hay ngu dốt ("Phi dụng vu Tần giả tất trí..."), mà phải dựa vào việc doanh nghiệp có cung cấp đủ công cụ, tài nguyên và quy trình cho họ làm việc hay không.

2- Cảnh giác với cái bẫy 'ngoại lực'

Hợp Tung và Liên Hoành thời hiện đại chính là việc doanh nghiệp quá sa đà vào các hoạt động đối ngoại: sáp nhập (M&A), liên minh chiến lược, hoặc liên tục chạy theo các vòng gọi vốn (Sắp xếp tài chính) mà bỏ quên sản phẩm và khách hàng cốt lõi.

Cái bẫy gọi vốn và liên minh: nhiều startup công nghệ hiện nay chết không phải vì thiếu ý tưởng, mà vì quá phụ thuộc vào tiền của các quỹ đầu tư (giống nước Vệ phụ thuộc Ngụy). Khi thị trường đóng băng (mùa đông gọi vốn), nguồn lực bên ngoài bị cắt, doanh nghiệp lập tức sụp đổ vì nội lực bên trong chưa tự nuôi sống được mình.

Hợp tác phải dựa trên thế cân bằng: ngoại giao hay hợp tác kinh doanh chỉ có giá trị khi bạn có giá trị tương xứng để trao đổi. Nếu bạn yếu, việc ký kết hợp tác với "ông lớn" chỉ khiến bạn bị nuốt chửng hoặc bị ép vắt kiệt biên lợi nhuận.

3- Năm bước xây dựng doanh nghiệp bất khả chiến bại

Để doanh nghiệp không bị đào thải trước các biến động thị trường (hoặc bị đối thủ thâu tóm), nhà quản trị cần áp dụng công thức 'đối nội nghiêm ngặt' của Hàn Phi Tử: 

4- Chiến lược cạnh tranh bằng sự 'khó nhằn'

Khi doanh nghiệp của bạn đã hoàn thiện 05 bước đối nội trên, bạn sẽ tạo ra một Lợi thế cạnh tranh bền vững. Đối thủ cạnh tranh lớn khi nhìn vào doanh nghiệp của bạn sẽ phải e dè:

Nếu họ muốn đấu giá, dìm giá để triệt hạ doanh nghiệp: họ sẽ bị tổn thương biên lợi nhuận rất lớn (thương đại) vì chi phí vận hành của bạn quá tối ưu, bạn có dòng tiền dự trữ để cầm cự dài hạn.

Nếu họ muốn thâu tóm hoặc cướp khách hàng của doanh nghiệp: họ thu về kết quả rất ít (lợi thiểu) vì khách hàng và nhân sự của bạn cực kỳ trung thành với hệ thống.

Kết cục là, các 'tập đoàn khổng lồ' (vạn thừa chi quốc) sẽ chọn cách tôn trọng vị thế của bạn, hoặc hợp tác hai bên cùng có lợi, chứ không dại gì đổ tiền vào một cuộc chiến tiêu hao vô nghĩa với một đối thủ có nội lực vững như bàn thạch.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest