Pháp trị: thưởng và phạt là thứ vũ khí lợi hại nhất của quốc gia

I- THƯỞNG PHẠT LÀ VŨ KHÍ SẮC BÉN CỦA QUỐC GIA

Thưởng phạt là vũ khí sắc bén của quốc gia, ở tay vua thì chế ngự được bề tôi, ở tay bề tôi thì lấn át được vua) chính là chương tiếp theo về Nghệ thuật kiểm soát quyền lực (Nguyên văn: "Thưởng phạt giả, bang chi lợi khí dã, tại quân tắc chế thần, tại thần tắc thắng quân" - Hàn Phi Tử - Dụ Lão). Đây là một luận điểm mang tính thực dụng tột cùng, cảnh báo người đứng đầu về việc bảo vệ 'lợi khí' (vũ khí tối mật) của mình. 

1- Dịch nghĩa đầy đủ

Thưởng phạt giả, bang chi lợi khí dã: thưởng và phạt là thứ vũ khí sắc bén, lợi hại nhất của một quốc gia.

Tại quân tắc chế thần: nếu vũ khí này nằm trong tay minh quân (người đứng đầu), vua sẽ chế ngự, điều khiển được lòng trung thành và hành vi của bầy tôi.

Tại thần tắc thắng quân: nếu vũ khí này rơi vào tay bề tôi (cấp dưới), kẻ đó sẽ thao túng quyền lực, lấn át và lật đổ cả nhà vua.

2- Phân tích chiều sâu tư tưởng Pháp gia

Hàn Phi Tử - người hoàn thiện tư tưởng Pháp gia - gọi Thưởng và Phạt là 'Nhị bính' (hai chiếc cán dao). Ai nắm được cán dao, người đó làm chủ; ai nắm lưỡi dao, người đó chịu chết.

Thưởng - Phạt là 'lợi khí' bởi con người bản chất luôn hướng lợi và trốn hại (mưu cầu phần thưởng, sợ hãi hình phạt). Thưởng và phạt không đơn thuần là tiền bạc hay roi vọt, chúng là bản nguyên của quyền lực. Ai có quyền ban phát lợi ích và định đoạt số phận kẻ khác, kẻ đó chính là chủ nhân thực sự của tổ chức.

Bi kịch 'Tại thần tắc thắng quân': nếu nhà vua lười biếng, nhu nhược, giao toàn quyền khen thưởng (tăng lương, thăng chức) và xử phạt (kỷ luật, sa thải) cho một đại thần, thì dưới mắt bách tính và các quan viên khác, vị đại thần đó mới là người có quyền lực tối cao. Thuộc cấp sẽ chỉ trung thành, nịnh bợ vị đại thần đó để có lợi, chứ không còn quan tâm đến nhà vua. Kết cục tất yếu, nhà vua bị cô lập, đại thần lấn át quyền lực (thắng quân) và dẫn đến họa cướp ngôi.

Hàn Phi Tử tóm luợc phương pháp nhà vua khống chế bề tôi nằm ở quyền ra hình phạt và ân đức, ông nói: “Giết hại thì gọi là hình, ban thuởng thì gọi là đức”, tuy không tránh khỏi thiếu sót, nhưng quan điểm coi trọng thưởng phạt, coi trọng người nào nắm quyền thưởng phạt của ông lại hoàn toàn xác đáng. Từ mưu trí Thưởng và phạt là thứ vũ khí lợi hại nhất của quốc gia, có thể thấy Hàn Phi Tử đã nắm được vấn để then chốt của phép trị nước.

Xem thêm: Pháp lý tái cấu trúc doanh nghiệp của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ MỘT TỔ CHỨC HIỆN ĐẠI

Để phân tích đầy đủ và sâu sắc hơn luận điểm kinh điển nêu trên trong quản trị doanh nghiệp hiện đại, chúng ta không thể chỉ nhìn nó dưới góc độ 'sếp giữ quyền', 'nhân viên phục tùng'. Đây thực chất là một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về thiết kế cấu trúc quyền lực, tâm lý học hành vi và quản trị rủi ro hệ thống. Cùng phân tích toàn diện mối quan hệ biện chứng này qua 04 tầng lớp nghĩa dưới đây:

Tầng 1: bản chất của lợi khí

Bản chất tâm lý: con người vận hành theo cơ chế 'hướng lợi - tránh hại'. Pháp gia nhìn nhận bản tính con người là thực tế: ai cũng mưu cầu lợi ích và sợ hãi tổn thất. Thưởng (sự hướng lợi) là tiền lương, thưởng doanh số, cơ hội thăng tiến, cổ phần (ESOP), hay sự công nhận. Phạt (sự tránh hại) là khiển trách, hạ bậc lương, chuyển vị trí, hoặc sa thải.

Trong doanh nghiệp, Thưởng và Phạt chính là dòng điện định hình hành vi của tổ chức. Nếu không có 'Nhị bính' (hai chiếc cán dao) này, tất cả các khẩu hiệu về tầm nhìn, sứ mệnh hay văn hóa doanh nghiệp đều chỉ là lý thuyết suông. Ai nắm quyền phân phối dòng điện này, người đó nắm giữ linh hồn của doanh nghiệp.

Tầng 2: thiết kế cơ chế kiểm soát chiến lược

Khi quyền Thưởng - Phạt tối cao nằm trong tay Người đứng đầu (Chủ tịch/Giám đốc), doanh nghiệp sẽ đạt được trạng thái kỷ luật tối đa và định hướng tập trung.

Ban chiến Lược: giữ quyền thưởng - phạt tối cao ─► Quản lý cấp trung: được giao quyền đề xuất ─► Nhân viên: tập trung hiệu suất.

'Chế thần' bằng thưởng: thu phục và giữ chân đại bàng. Những nhân sự cấp cao (C-level, Giám đốc bộ phận) thường là những người có tài năng và cái tôi lớn. Để 'chế ngự' họ, CEO không thể dùng mệnh lệnh hành chính thô bạo, mà phải dùng cơ chế thưởng chiến lược. Cơ chế: gắn lợi ích của họ vào sự sinh tồn của công ty thông qua cổ phiếu thưởng, quyền mua cổ phiếu hoặc thưởng theo % lợi nhuận sau thuế của toàn công ty. Hiệu quả: khi phần thưởng đủ lớn và do đích thân CEO ban phát, các 'thần tử' (quản lý) sẽ tự nguyện trói buộc quyền lợi cá nhân vào vận mệnh của doanh nghiệp, trung thành và dốc sức phụng sự.

'Chế thần' bằng phạt: thiết lập ranh giới đỏ. CEO phải là người duy nhất hoặc thông qua Ban kiểm soát độc lập nắm giữ 'quyền sinh sát' đối với cấp quản lý. Nếu một Giám đốc bộ phận vi phạm nghiêm trọng văn hóa doanh nghiệp hoặc có hành vi tư lợi, CEO phải có toàn quyền bãi miễn ngay lập tức. Sự răn đe này giữ cho bộ máy quản lý luôn tỉnh táo, không dám lạm quyền, không dám hình thành các 'vương quốc nhỏ' hay các nhóm lợi ích cục bộ gây hại cho tổng thể công ty.

Tầng 3: rủi ro cát cứ và sụp đổ hệ thống

Hiện tượng 'Tại thần tắc thắng quân' (quyền thưởng phạt rơi vào tay cấp dưới khiến họ lấn át sếp) là căn bệnh ung thư phổ biến nhất trong các doanh nghiệp đang trên đà tăng trưởng nóng nhưng thiếu hệ thống quản trị.

Cơ chế hình thành 'Vương quốc bóng tối': Sai lầm của nhiều CEO là vì bận rộn hoặc quá tin tưởng, đã ủy quyền mù quáng toàn bộ việc tăng lương, chia thưởng, phạt vạ cho một vài cá nhân xuất chúng, thường là Giám đốc Kinh doanh hoặc Giám đốc Nhân sự. Lúc này, một cấu trúc quyền lực ngầm sẽ được hình thành. Nhân viên cấp dưới nhận ra: tiền tài, tương lai của mình do vị Giám đốc kia quyết định, chứ không phải do ông CEO ngồi trong phòng kính. Hậu quả là, nhân viên quay sang trung thành tuyệt đối với vị Giám đốc đó. Họ hình thành một phe phái, một 'vương quốc riêng' bên trong doanh nghiệp. Vị Giám đốc trở thành một 'ông vua không ngai'.

- Các kịch bản 'Thắng quân' (cấp dưới thao túng ngược sếp):

Khi quyền lực Thưởng - Phạt bị thao túng, 'Thần' sẽ ép ngược lại 'Quân' qua 03 cấp độ nguy hiểm:

Cấp độ yêu sách: đòi tăng ngân sách, tăng hoa hồng vô lý, nếu sếp không duyệt thì đe dọa dình trệ công việc (yêu sách kiêu binh).

Cấp độ thao túng thông tin: bưng bít các sai phạm của phe cánh mình, trừng phạt trù dập những nhân sự trung thành với CEO nhưng không thuộc phe mình, khiến CEO hoàn toàn bị mù mịt về tình hình thực tế.

Cấp độ ly khai vỡ trận: khi không đạt được mục đích, vị quản lý này sẽ dắt toàn bộ ê-kíp tinh nhuệ, mang theo tệp khách hàng cốt lõi và bí mật kinh doanh sang đối thủ hoặc tự lập công ty riêng. CEO lúc này chỉ còn lại một cái xác nhà xưởng rỗng tuếch.

Tầng 4: quản trị hiện đại - phân quyền điều hành, giữ quyền kiểm soát

Doanh nghiệp hiện đại quy mô lớn không thể vận hành theo kiểu 'vua chuyên chế' - tức CEO ôm đồm ký từng tờ giấy phạt vài trăm ngàn đồng của nhân viên. Để giải quyết bài toán vừa giải phóng sức lao động cho sếp, vừa không mất 'lợi khí', các tập đoàn áp dụng mô hình 03 chân kiềng sau:

- Phân tách quyền 'đề xuất' và quyền 'phê duyệt':

Cấp quản lý trực tiếp (Trưởng phòng/Giám đốc bộ phận) có quyền đề xuất mức thưởng hoặc hình thức kỷ luật đối với nhân viên của mình (để giữ uy tín điều hành). Tuy nhiên, quyền Phê duyệt cuối cùng phải thuộc về Hội đồng Khen thưởng - Kỷ luật hoặc Phòng Nhân sự Tổng công ty (những bộ phận độc lập, trực thuộc CEO). Ý nghĩa của phân quyền để cấp dưới hiểu rằng sếp trực tiếp chỉ là người trung gian, còn hệ thống và CEO mới là người định đoạt.

- Thay thế 'quyền lực cá nhân' bằng 'hệ thống hóa' và 'tự động hóa':

Thay vì để việc thưởng/phạt dựa trên cảm xúc và nhận định chủ quan của con người (thứ dễ bị thao túng), doanh nghiệp cần chuyển giao quyền lực đó cho Hệ thống dữ liệu:

Áp dụng KPI/OKRs rõ ràng, đo lường bằng phần mềm (CRM, ERP). Đạt số liệu A thì hệ thống tự động tính thưởng B. Vi phạm lỗi C thì hệ thống tự động trừ điểm D. Ý nghĩa: Khi hệ thống tự vận hành, không một vị 'Thần tử' nào có thể dùng tiền thưởng của công ty để ban ơn, hay dùng hình phạt để trù dập cấp dưới nhằm xây dựng vây cánh cá nhân.

- Thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ:

Ban kiểm soát nội bộ hoạt động như 'Ngự sử đài' thời xưa, độc lập với các phòng ban kinh doanh và báo cáo trực tiếp cho Hội đồng quản trị/CEO. Bộ phận này có nhiệm vụ thanh tra, giám sát xem việc thưởng phạt ở các phòng ban có khách quan, minh bạch không, kịp thời phát hiện các mầm mống bè phái trước khi chúng kịp lớn mạnh.

Kết luận: Tư tưởng "Thương phạt giả, bang chi lợi khí dã..." của Pháp gia nhắc nhở các nhà quản trị doanh nghiệp một bài học sâu sắc về nhân tính và quyền lực: lòng tốt của nhà lãnh đạo phải được bảo vệ bằng một hệ thống luật lệ có răng nanh. Bạn có thể trao quyền cho cấp dưới đi đánh trận, giao tiền cho họ chạy quảng cáo, giao thị trường cho họ khai phá; nhưng tuyệt đối không bao giờ được giao đi cái quyền định đoạt lợi ích và số phận của nhân sự (thưởng - phạt). Giữ chặt hai chiếc cán dao này, bạn mới là chủ nhân thực sự của doanh nghiệp; buông lỏng nó, bạn đang tự ký bản án tử cho chiếc ghế lãnh đạo của chính mình.

Xem thêm: Ứng dụng pháp trị trong quản trị tại Công ty Luật TNHH Everest