Tư duy pháp trị trong quản trị doanh nghiệp vừa và nhỏ

I- PHÁP TRỊ TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP

1- Nguồn gốc của hệ tư tưởng Pháp trị cổ đại

Pháp trị là học thuyết Phương Đông cổ đại hay hệ thống luật pháp thời Đế chế La Mã - dùng Pháp để Trị (Rule by Law). Bản chất của Pháp trị là công cụ tối thượng của người đứng đầu (nhà vua, giai cấp thống trị) dùng để kiểm soát, răn đe và duy trì quyền lực tuyệt đối. Lúc này, luật pháp mang tính chất áp đặt từ trên xuống dưới. Người đứng đầu hoàn toàn có thể đứng trên hoặc sửa đổi luật pháp.

Ví dụ cụ thể, Hàn Phi Tử - đại diện lớn nhất của Pháp gia đã đưa ra 03 trụ cột cốt lõi của Pháp trị: 'Pháp' là luật pháp, quy định phải rõ ràng, công khai cho toàn dân biết và có tính thưởng phạt cực kỳ nghiêm minh, sòng phẳng; 'Thế' là quyền lực, địa vị tối cao của người đứng đầu, không có 'Thế' thì 'Pháp' không thể thực thi; 'Thuật' là phương pháp, mưu trí của người đứng đầu để kiểm soát, thử thách và điều khiển những người dưới quyền, không cho họ cấu kết hay lộng quyền.

2- Định nghĩa lại Pháp trị trong doanh nghiệp hiện đại

Ngày nay, ứng dụng Pháp trị trong quản trị doanh nghiệp ('trị doanh') vẫn có điểm cốt lõi của hệ tư tưởng Pháp trị cổ đại ('trị quốc'):

- Pháp là hệ tư tưởng và cái dẫn dắt:

Hạt nhân (lõi) của Pháp trong doanh nghiệp chính là sứ mệnh, tầm nhìn, giá trị cốt lõi (tư tưởng cốt lõi), tạm gọi là Pháp lõi.

Tính chính danh: trong doanh nghiệp, Sứ mệnh, Tầm nhìn, Giá trị cốt lõi đóng vai trò là bản Hiến pháp doanh nghiệp. Toàn bộ hệ thống quy trình, nội quy, quy chế (tức là các 'Pháp nhánh') đều là sự cụ thể hóa của Pháp lõi này. Nếu một quy trình được xây dựng cấu thả, bất công hoặc đi ngược lại với Giá trị cốt lõi, ví dụ: công ty định vị 'chính trực' nhưng quy trình lại dung túng cho việc khai khống chi phí), thì quy trình đó hoàn toàn mất đi tính chính danh và sẽ tàn phá tổ chức từ bên trong.

Định hình 'luật chơi' dài hạn: Doanh nghiệp muốn trường tồn thì Pháp lõi phải có tính ổn định và dự đoán trước được. Sứ mệnh (Chúng ta tồn tại vì ai?), Tầm nhìn (Chúng ta đi đâu?) và Giá trị cốt lõi (Chúng ta tin vào điều gì?) chính là cái neo định hướng dài hạn. Nó giúp hệ thống luật chơi của doanh nghiệp không bị lung lay hay thay đổi liên tục trước những biến động ngắn hạn của thị trường hoặc tâm trạng mang tính cá nhân của người lãnh đạo.

Giải quyết bài toán 'kẽ hở của luật': không một hệ thống quy trình hay nội quy nào có thể bao quát được toàn bộ các tình huống phát sinh trong thực tế vận hành doanh nghiệp. Khi đối mặt với một tình huống hoàn toàn mới mà quy trình chưa kịp cập nhật, nhân viên và nhà quản lý khi đó sẽ nhìn vào Giá trị cốt lõi và Sứ mệnh (Pháp lõi) để hành động. Ví dụ, nếu Tư tưởng cốt lõi là "Khách hàng là trọng tâm", nhân viên sẵn sàng linh hoạt xử lý bồi thường cho khách hàng trước, rồi hoàn thiện thủ tục giấy tờ sau, mặc dù quy trình hành chính chưa quy định cụ thể. Quyết định đó hoàn toàn đúng, vì nó đúng với Đạo luật tối cao của công ty.

Tuy nhiên, Pháp lõi không thể là thứ khẩu hiệu treo trên tường cho vui. Để nó có sức mạnh, nó phải được văn bản hóa thành điều lệ công ty, triết lý kinh doanh và sổ tay văn hóa. Khi đã được văn bản hóa và ban hành công khai, nó chính là Pháp nhánh.

Trong Pháp có Quy (hệ thống luật bộ phận): 'Quy' thời cổ đại chính là cái com-pa dùng để vẽ hình tròn. Người xưa quan niệm, cái gì đã đưa vào khuôn thước của 'Quy' thì phải chuẩn mực, vuông tròn, không thể lệch lạc. Trong doanh nghiệp, quy định, quy chế, quy trình chính là các 'luật bộ phận' được đẻ ra từ 'tư tưởng cốt lõi'. Quy thường được ban hành bằng văn bản, có chữ ký, đóng dấu của người đại diện pháp luật và bắt buộc toàn bộ nhân viên phải tuân thủ, thì lúc này Quy mang đặc tính thuần túy của Pháp. Như vậy, ở trạng thái này, Quy chính là Pháp.

- Thế là thẩm quyền, vị thế và sự nhất quán:

Trong quản trị doanh nghiệp hiện đại, Thế không phải là quyền lực tuyệt đối và độc đoán như của một vị vua thời cổ đại, mà nó được định nghĩa bằng hai loại quyền lực song hành:

Quyền lực chính danh: là quyền lực cứng được tổ chức trao cho thông qua thể chế. Biểu hiện của Thế là sơ đồ tổ chức, ưuy chế phân cấp thẩm quyền. Ví dụ các văn bản này quy định rõ giám đốc được duyệt chi bao nhiêu tiền, Trưởng phòng có quyền tuyển dụng hay sa thải ai. Điều này có tác dụng giúp bộ máy phân cấp rõ ràng. Nhân viên tuân lệnh cấp trên vì họ tôn trọng vị trí công việc và thể chế của công ty, đảm bảo tính kỷ cương.

Quyền lực uy tín: là loại 'Thế' tối thượng của nhà lãnh đạo hiện đại. Nó được xây dựng dựa trên sự nhất quán (consistency) và nêu gương (walk the talk). Cụ thể, khi hệ thống quy trình, nội quy đã ban hành, người lãnh đạo phải là người nghiêm túc chấp hành đầu tiên. Nếu có quy địnhđi muộn bị phạt tiền, nhưng lãnh đạo đi muôn không tự phạt, thì 'Thế' của họ lập tức sụp đổ. Nhân viên sẽ coi thường luật vì thấy luật chỉ áp dụng cho kẻ yếu; hoặc khi có nhân sự vi phạm vào giá trị cốt lõi như gian lận tài chính, người lãnh đạo phải dùng 'Thế' để sa thải ngay lập tức, kể cả người đó là một công thần hay một ngôi sao doanh số. Cách người lãnh đạo xử lý sai phạm chính là thước đo độ vững chắc của 'Thế'.

Tóm lại. 'Thế' trong doanh nghiệp là lá chắn bảo vệ 'Pháp'. Lãnh đạo dùng Thế để giữ gìn sự nghiêm minh của luật chơi, tạo ra một môi trường an toàn và công bằng nơi mọi người đều bình đẳng trước các quy định.

- Thuật là kỹ thuật, phương pháp và công cụ quản trị:

Trong doanh nghiệp hiện đại, 'Thuật' đã thoát xác khỏi mưu mẹo ẩn mật để trở thành hệ thống công nghệ khoa học và kỹ năng quản trị nhân sự chuyên nghiệp nhằm tối ưu hóa năng suất. 'Thuật' hiện đại được chia làm hai nhánh rõ rệt:

Công nghệ và dữ liệu: là cách các nhà quản lý dùng công cụ để hệ thống tự vận hành, tự giám sát thay cho con người. Thay vì lãnh đạo phải ngồi soi xem nhân viên có làm việc hay không, doanh nghiệp dùng phần mềm CRM để đo số cuộc gọi, dùng ERP để kiểm soát dòng hàng, dùng Base/Trello để đo tiến độ công việc. Công nghệ giúp 'Thuật' trở nên hoàn toàn khách quan. Khi đến kỳ đánh giá KPI, dữ liệu từ phần mềm tự động xuất ra kết quả. Lãnh đạo không thể thiên vị, nhân viên không thể bao biện. Hệ thống tự động chấm điểm dựa trên 'Pháp' đã ban hành.

Nghệ thuật lãnh đạo và thấu cảm ứng xử: doanh nghiệp vận hành bằng con người, nên 'Thuật' còn là kỹ năng mềm của nhà quản trị để đắc nhân tâm. Cụ thể, Thuật ủy quyền khi giao đúng người, đúng việc, đúng thẩm quyền để giải phóng sức lao động của lãnh đạo và phát triển năng lực của nhân viên; Thuật phản hồi là cách lãnh đạo đối thoại với nhân viên dưới quyền khi họ làm sai quy trình, không phải là chửi bới hạ nhục, mà là dùng kỹ thuật lắng nghe, đặt câu hỏi để nhân viên tự nhận ra lỗi sai và tự đưa ra giải pháp khắc phục.

Tuy nhiên, về mặt công năng vận hành 'Quy' (quy chế, quy trình, quy định) lại mang tính kỹ thuật, mang tính chất công cụ, chi tiết và thực thi, đây chính là biểu hiện của 'Thuật' trong doanh nghiệp:

Tính chất công cụ: chẳng hạn quy trình sinh ra để trả lời các câu hỏi kỹ thuật: Ai làm? Làm bước nào trước, bước nào sau? Dùng biểu mẫu nào?

Số hóa hệ thống: khi lãnh đạo đưa một 'quy trình phối hợp phòng ban' lên các phần mềm quản trị (như Base, Jira, CRM), quy trình đó lập tức biến thành Kỹ thuật quản trị (Thuật). Nó tự động giao việc, tự động đo thời gian, tự động khóa luân chuyển nếu thiếu dữ liệu. Lúc này con người không cần dùng 'Pháp' để quát mắng nhau nữa, mà hệ thống 'Quy' tự động vận hành để ép con người phải đúng giờ, đúng chuẩn.

3- Mối quan hệ của Pháp - Thuật - Thế

Trong quản trị doanh nghiệp hiện đại, ba khái niệm cổ điển của Pháp gia là Pháp, Thuật và Thế không vận hành tách rời mà tạo thành một hệ sinh thái quản trị khép kín, tương hỗ và biện chứng. Nếu ví doanh nghiệp như một chiếc xe đua công thức I đang lao về phía trước, thì:

Pháp chính là thiết kế của chiếc xe, luật đua và lộ trình đường đua.

Thuật chính là khối động cơ công nghệ và kỹ năng điều khiển của tay lái.

Thế chính là nhiên liệu và quyền kiểm soát tối cao của người cầm lái.

Mối quan hệ giữa ba yếu tố này trong lòng doanh nghiệp hiện đại được thể hiện qua các trục quan hệ cốt lõi sau:

- Pháp dẫn dắt Thế và Thuật:

Trong doanh nghiệp hiện đại, cốt lõi của Pháp là hệ tư tưởng (sứ mệnh, tầm nhìn, giá trị cốt lõi) và hệ thống Luật chơi (quy chế, quy trình, quy định). Do đó, Pháp đóng vai trò là cái la bàn chỉ hướng cho cả Thế và Thuật.

Pháp định hình Thế: quyền lực của người lãnh đạo (Thế) không phải là vô hạn. Lãnh đạo không được tự ý hành xử theo cảm xúc. Quyền lực đó lớn đến đâu, được duyệt chi bao nhiêu tiền, được phạt nhân viên thế nào... đều phải do Pháp (quy chế phân cấp thẩm quyền) quy định. Lãnh đạo giữ được 'Thế' khi và chỉ khi lãnh đạo bảo vệ và thượng tôn 'Pháp'.

Pháp lựa chọn Thuật: lãnh đạo không thể dùng một phần mềm giám sát tự động cài vào máy nhân viên (Thuật) nếu văn hóa cốt lõi của công ty (Pháp) định vị là 'tin tưởng và trao quyền'. Mọi công cụ công nghệ, kỹ thuật quản lý (Thuật) được mua về chỉ để phục vụ mục tiêu hiện thực hóa sứ mệnh và tầm nhìn (Pháp).

- Thế bảo vệ Pháp và dẫn dắt Thuật:

Nếu Pháp chỉ nằm trên giấy, nó là một 'phế pháp'. Cần phải có Thế để thổi sức sống vào hệ thống.

Thế bảo vệ Pháp: khi một nhân sự cấp cao vi phạm quy trình hoặc chạm vào lằn ranh đỏ của Giá trị cốt lõi (ví dụ: chia rẽ nội bộ, gian lận), người lãnh đạo phải dùng 'Thế' (quyền lực chính danh và sự nhất quán) để xử lý nghiêm minh. Nếu lãnh đạo nhu nhược không dám hành động, Pháp sẽ bị vô hiệu hóa.

Thế ép buộc thực thi Thuật: khi doanh nghiệp chuyển đổi số, áp dụng phần mềm ERP hay CRM mới (Thuật), nhân viên thường có tâm lý ngại thay đổi và chống đối ngầm. Lúc này, người lãnh đạo phải dùng 'Thế' để ép buộc hệ thống vào khuôn khổ: "Ai không nhập dữ liệu lên phần mềm, hệ thống sẽ không ghi nhận KPI".

- Thuật hiện thức hóa Pháp và giải phóng Thế

Nếu chỉ dùng Thế để ép nhân viên nghe theo Pháp, doanh nghiệp sẽ biến thành một trại lính ngột ngạt. Thuật xuất hiện để biến luật lệ thành những trải nghiệm vận hành mượt mà, tự động và nhân văn.

Thuật vật chất hóa Pháp: Giá trị cốt lõi là "Tận tâm với khách hàng" (Pháp) sẽ được Thuật chuyển hóa thành tính năng tự động gửi tin nhắn chúc mừng sinh nhật khách, hoặc hệ thống tổng đài tự động hiển thị lịch sử mua hàng của khách để nhân viên tư vấn chính xác nhất.

Thuật giải phóng Thế: Nhờ có công nghệ, phần mềm quản trị, camera giám sát, dữ liệu báo cáo thời gian thực (Thuật), người lãnh đạo không cần phải tốn thời gian ngồi rình rập, soi mói hay quát mắng nhân viên để giữ 'Thế'. Hệ thống công nghệ (Thuật) sẽ tự động ghi nhận, tự động chấm điểm một cách khách quan nhất. Lãnh đạo được giải phóng để tập trung vào những chiến lược vĩ mô.

- Một doanh nghiệp phát triển lệch pha giữa 3 yếu tố này sẽ lập tức bộc lộ lỗ hổng:

Pháp + Thế - Thuật = Doanh nghiệp độc tài thô sơ. Công ty có triết lý, có nội quy, lãnh đạo rất quyền lực và nghiêm khắc, nhưng quản lý thủ công, thiếu công nghệ. Nhân viên làm việc trong sợ hãi, đối phó, năng suất thấp.

Pháp + Thuật - Thế = Doanh nghiệp nhu nhược vô lực. Công ty có văn hóa hay, có phần mềm xịn, quy trình chuẩn, nhưng lãnh đạo không có uy tín, không dám phạt người sai, không dám sa thải người kém. Nhân viên lờn luật, phần mềm bị bỏ xó, hệ thống tự rã đám.

Thế + Thuật - Pháp = Doanh nghiệp mất định hướng. Lãnh đạo quyền lực lớn, sở hữu công cụ công nghệ kiểm soát tận răng, nhưng công ty không có Sứ mệnh, không có Giá trị cốt lõi rõ ràng. Luật chơi thay đổi liên tục theo tâm trạng của lãnh đạo, nhân viên hoang mang vì không biết thế nào là đúng, thế nào là sai.

Kết luận: quản trị doanh nghiệp hiện đại theo trường phái Pháp trị chính là nghệ thuật: lấy Pháp làm gốc tư tưởng, dùng Thế để giữ kỷ cương đồng bộ, và dùng Thuật công nghệ để bộ máy tự vận hành minh bạch, công bằng.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest

III- TƯ DUY PHÁP TRỊ CỦA NHÀ ĐIỀU HÀNH DOANH NGHIỆP NHỎ

Trong quản trị doanh nghiệp hiện đại, Pháp trị không còn là công cụ để 'lãnh đạo trị nhân viên', mà nó đã biến thành hệ thống quy trình và thể chế quản trị nhằm bảo vệ sự vận hành khách quan, công bằng của tổ chức. Bản chất của Pháp trị là sự thượng tôn quy trình, hệ thống và tính cam kết. Trong một doanh nghiệp 'Pháp trị', Hệ thống đứng trên cá nhân, kể cả Chủ tịch hay Tổng giám đốc cũng phải vận hành trong khuôn khổ quy chế, điều lệ của công ty và luật doanh nghiệp.

1- Ba trụ cột cốt lõi trong Doanh nghiệp:

Hệ thống quy trình chuẩn: mọi vị trí công việc từ nhân viên vệ sinh đến Giám đốc tài chính đều có bản mô tả công việc (JD), quy trình phối hợp rõ ràng để hạn chế tối đa sai sót và sự chồng chéo.

Minh bạch và công bằng: đo lường hiệu suất bằng các chỉ số định lượng khách quan (KPI, OKR). Thưởng - phạt, thăng tiến hay sa thải hoàn toàn dựa trên dữ liệu và kết quả thực tế, không dựa trên cảm tính, sự yêu ghét hay các mối quan hệ phe cánh.

Phân định quyền lực: phân định rõ quyền hạn và trách nhiệm của từng cấp (Đại hội đồng cổ đông -> Hội đồng quản trị -> Ban Giám đốc). Có cơ chế kiểm soát, kiểm toán nội bộ độc lập để ngăn chặn sự lạm quyền hay rủi ro đạo đức cá nhân làm tổn hại đến công ty.

2- Pháp trị hiện đại trong doanh nghiệp nhỏ

Đối với một doanh nghiệp lớn (enterprise), pháp trị là sự tuân thủ nghiêm ngặt (compliance), nhưng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (small and medium-sized enterprise), tư duy pháp trị được hiểu linh hoạt hơn qua 03 tầng bản chất:

Chuyển dịch từ 'trị người' sang 'trị việc': thay vì quản lý dựa trên việc theo dõi, giám sát hành vi của từng cá nhân (con người biến động liên tục), nhà điều hành quản lý dựa trên việc kiểm soát quy trình, tiêu chuẩn và kết quả công việc.

Văn bản hóa sự ngầm định: trong doanh nghiệp nhỏ và vừa, xung đột thường đến từ việc "tôi tưởng thế này", "anh nghĩ thế kia". Pháp trị là đưa những thỏa thuận ngầm, những kỳ vọng mơ hồ thành văn bản rõ ràng (hợp đồng, quy chế, mô tả công việc).

Tách biệt giữa 'quyền sở hữu' và 'quyền điều hành': rất nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ và vừa coi tiền của công ty là tiền của mình, quyết định của mình là tối cao. Tư duy pháp trị giúp chủ doanh nghiệp hiểu rằng, công ty là một thực thể pháp lý độc lập, cần vận hành theo quy tắc chứ không phải theo tâm trạng của cá nhân người chủ doanh nghiệp.

3- Phân tích tư duy pháp trị trong doanh nghiệp nhỏ theo Mô hình SWOT

Để thấy rõ bức tranh toàn cảnh, hãy nhìn vào điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (Mô hình SWOT) khi đưa pháp trị vào một doanh nghiệp nhỏ và vừa:

- Điểm mạnh - Giá trị mang lại:

Giải phóng lãnh đạo: hệ thống tự chạy theo quy chế, lãnh đạo không cần 'vừa đá bóng vừa thổi còi'.

Công bằng và minh bạch: nhân viên nể phục vì thưởng phạt phân minh theo luật, không theo cảm tính.

Giảm rủi ro pháp lý: chủ động phòng vệ trước tranh chấp nội bộ (cổ đông, nhân sự) và bên ngoài (thuế, đối tác). 

- Điểm yếu - Rào cản nội tại:

Nguy cơ quan liêu hóa: Nếu làm quá đà, quy trình sẽ làm chậm tốc độ ra quyết định của doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Tốn kém nguồn lực ban đầu: đòi hỏi thời gian, công sức và chi phí để thuê luật sư hoặc chuyên gia đóng gói hệ thống.

Tâm lý ngại thay đổi: nhân sự cũ quen làm việc kiểu 'tình cảm' sẽ có xu hướng chống đối khi đưa luật vào.

- Cơ hội phát triển:

Đầu tư và gọi vốn dễ dàng: nhà đầu tư chỉ xuống tiền cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa có hệ thống quản trị minh bạch, sạch sẽ về pháp lý.

Tăng trưởng quy mô bền vững: phá vỡ 'bẫy quy mô' (dưới 30 người thì mượt, lên 100 người thì vỡ trận).  

- Thách thức bên ngoài:

Môi trường pháp lý biến động: luật pháp kinh doanh tại Việt Nam thay đổi liên tục, đòi hỏi doanh nghiệp nhỏ và vừa phải cập nhật liên tục.

Sự linh hoạt bị đe dọa: đặc sản của doanh nghiệp nhỏ và vừa là 'nhanh và linh hoạt', nếu áp dụng pháp trị cứng nhắc sẽ tự tước đi lợi thế cạnh tranh với ông lớn.

4- Tích hợp Pháp trị với Đức trị và Kỹ trị trong doanh nghiêp nhỏ

Như đã định vị, pháp trị không đứng độc lập. Khi phân tích tổng hợp, ta phải đặt nó trong mối quan hệ với 02 trục còn lại để tạo nên thế kiềng ba chân hoàn chỉnh:

[Pháp trị - Luật chơi/Khung] - [Đức trị - Văn hóa/Động lực] - [Kỹ trị - Công cụ/Hiệu suất]

[Pháp trị] + [Kỹ trị] = [Hệ thống tự động hóa khách quan]: cách làm là biến các quy chế quy định (Pháp) thành các trường dữ liệu, quy trình trên phần mềm Base, Lark Suite, Trello... (Kỹ); Kết quả là loại bỏ hoàn toàn sự bao biện. Con số không biết nói dối, luật đã quy định, phần mềm đã ghi nhận.

[Pháp trị] + [Đức trị] = [Nhân trị có nguyên tắc (đắc nhân tâm không nhu nhược)]: cách làm là dùng tình cảm, sự thấu cảm (Nhân) để giải thích, dẫn dắt nhân viên hiểu lý do tại sao phải có luật chơi (Pháp). Khi xử lý sai phạm, 'gõ' vào quy trình trước, 'gõ' vào con người sau; Kết quả là, nhân viên tâm phục khẩu phục. Họ hiểu lãnh đạo kỷ luật họ là vì luật quy định thế, mà lãnh đạo không hề có định kiến cá nhân.

5- Lời khuyên thực chiến cho Nhà điều hành doanh nghiệp nhỏ

Tư duy pháp trị đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa không phải là 'vẽ' ra một tập tài liệu quy chế dày cộp rồi cất vào tủ kính. Đỉnh cao của tư duy pháp trị trong doanh nghiệp nhỏ và vừa gói gọn trong 08 chữ: Luật vừa đủ - Thực thi nghiêm chỉnh.

Không nên cố bắt chước hệ thống quy trình của các tập đoàn lớn. Hãy bắt đầu pháp trị từ những thứ nhỏ nhất nhưng hay gây nhức nhối nhất: quy chế phân chia lợi nhuận và góp vốn của cổ đông sáng lập, quy chế thưởng phạt kinh doanh, và quy trình bàn giao công việc khi nghỉ việc. Hãy làm cho luật pháp trong công ty trở thành một 'hành lang an toàn' giúp nhân viên tự do sáng tạo bên trong đó, chứ đừng biến nó thành một 'bức tường nhà tù' giam cầm sự phát triển.

Xem thêm: Quản trị nhân sự tại Công ty Luật TNHH Everest

IV- VÌ SAO DOANH NGHIỆP NHỎ CÓ THỂ TỒN TẠI BẰNG ĐỨC TRỊ

1- Cốt lõi của Đức trị

Dưới góc nhìn lịch sử, Đức trị hay Nhân trị khởi nguồn từ hệ tư tưởng của Nho giáo có cách đây khoảng 2.600 năm (người đặt nền móng là Khổng tử), định hình một thế giới quan lấy con người và các mối quan hệ giữa người với người làm gốc rễ của mọi sự phát triển. 

Ngày nay, Đức trị trong quản trị (hiện đại) vẫn còn những điểm cốt lõi ban đầu của Đức trị cổ đại:

Luật lệ và bạo lực có giới hạn: bởi chỉ quản lý được thể xác và hành vi bề ngoài, không quản lý được suy nghĩ và lòng trung thành bên trong.

Sức mạnh của sự nêu gương: con người có xu hướng bắt chước người đứng đầu, lãnh đạo (nhà vua) tử tế thì cấp dưới (nhân dân) sẽ tự khắc hướng thiện.

Động lực lớn nhất là cảm xúc: con người chỉ cống hiến hết mình khi họ tìm thấy ý nghĩa công việc, sự an toàn về tâm lý và cảm giác được thuộc về một gia đình hay tổ chức.

Thực tế là, rất nhiều doanh nghiệp nhỏ (small enterprise) và siêu nhỏ (micro-enterprise) ở giai đoạn đầu lại sống sót và tăng trưởng thần tốc nhờ Đức trị mà không phải Pháp trị.

Để làm rõ nguyên do này, trước hết chúng ta phân tích đặc thù của một tổ chức sơ khai: doanh nghiệp khởi nghiệp giống một 'biệt đội du kích' hơn là một 'quân đội chính quy'. Trong bối cảnh đó, Đức trị - quản trị bằng tình cảm, lòng tin, sự thấu cảm và tầm nhìn của người thủ lĩnh - sở dĩ phát huy tác dụng to lớn:

[a] Tốc độ phản ứng vượt trội:

Ở giai đoạn đầu, tài sản lớn nhất của doanh nghiệp nhỏ là tốc độ. Thị trường thay đổi hàng ngày, cơ hội đến và đi trong chớp mắt. Nếu dùng Pháp trị: để ra một quyết định, theo quy trình cứng, nhân viên phải làm đề xuất, qua 03 cấp duyệt, đối chiếu với các quy chế tài chính, tổ chức - nhân sự... Khi quy trình hoàn tất thì cơ hội đã trôi qua, hoặc đối thủ đã cướp mất khách hàng; Khi dùng Đức trị: lãnh đạo tin tưởng nhân viên, nhân viên hiểu ý lãnh đạo. Chỉ cần một cái gật đầu, một cuộc gọi 30 giây hoặc một tin nhắn là quyết định được thực thi ngay lập tức. Sự 'linh hoạt vô điều kiện' này giúp doanh nghiệp nhỏ thích ứng cực nhanh.

[b] Bù đắp cho sự thiếu hụt tài chính:

Một doanh nghiệp nhỏ mới thành lập hầu như không thể cạnh tranh với các tập đoàn lớn về lương, thưởng, phúc lợi hay một văn phòng xịn mịn. Câu hỏi đặt ra: "vì sao nhân sự giỏi vẫn chấp nhận ở lại, thậm chí làm việc 14 - 16 tiếng một ngày?" - đó là nhờ Đức trị. Người lao động ở lại vì họ yêu mến, nể phục tính cách của người sáng lập. Họ ở lại vì cảm giác được trân trọng, được đối xử như 'người nhà', và được lãnh đạo chia sẻ một tầm nhìn đầy cảm hứng về tương lai. Mối quan hệ lúc này là quan hệ đối tác tình cảm, chứ không thuần túy là mua bán sức lao động.

[c] Khả năng đa nhiệm và tự chủ cao:

Ở giai đoạn đầu, công ty chưa có đủ nguồn lực để định hình các phòng ban chuyên biệt. Một nhân sự có thể vừa làm marketing, vừa trực fanpage, vừa đóng gói hàng hóa.... Nếu áp Pháp trị, nhân viên sẽ đòi hỏi Bản mô tả công việc rõ ràng. Họ có quyền từ chối: "Việc này không có trong quy định và nhiệm vụ của tôi". Điều này sẽ làm tê liệt doanh nghiệp nhỏ; Nếu áp dụng Đức trị, vì tình nghĩa, vì tinh thần 'chung một con thuyền', nhân sự sẵn sàng lăn xả, thấy việc là làm, không nề hà việc đó của ai. Sự gắn kết tình cảm tạo ra một nguồn năng lượng tự nguyện, giúp xóa nhòa ranh giới về nghĩa vụ.

2- So sánh tính hiệu quả của Pháp trị và Đức trị ở giai đoạn đầu của doanh nghiệp:

Chi phí vận hành: nếu dùng Pháp trị thì chi phí vận hành rất cao, tốn tiền xây hệ thống, kiểm toán, luật sư; nhưng nếu dùng Đức trị, thì chi phí gần như bằng không, bởi vận hành bằng niềm tin và sự tự giác.

Giải quyết xung đột: nếu dùng Pháp trị, phải dựa trên văn bản, biên bản dễ gây ức chế, xa cách; nhưng nếu dùng Đức trị, lãnh đạo sẽ lắng nghe, giải tỏa tâm lý, gắn kết hơn.

Động lực làm việc: nếu dùng Pháp trị, nhân viên sẽ tuân thủ để không bị phạt, làm đúng KPI để nhận lương; nhưng nếu dùng Đức trị  nhân viên sẽ làm hết mình vì mục tiêu chung, vì không muốn lãnh đạo thất vọng.

Tuy nhiên, Đức trị là 'thần dược' lúc đầu, nhưng là 'độc dược' về sau. Mặc dù Đức trị giúp doanh nghiệp nhỏ tồn tại và lớn lên, nhưng nó mang sẵn trong mình mầm mống của sự tan rã nếu nhà điều hành không biết 'Pháp trị hóa' đúng thời điểm. 

Nghịch lý của Đức trị: người quản lý có thể quản trị bằng tình cảm với 05 người, 10 người, nhưng họ không thể dùng tình cảm để quản trị 50 người hay 100 người. Khi quy mô tăng lên, Nhân trị sẽ bộc lộ các chí mạng:

Sự thiên vị: lãnh đạo dễ ưu ái những 'công thần' đời đầu dù năng lực của họ đã chạm trần, gây bất mãn cho nhân sự mới.

Sự tùy tiện: quyết định dựa trên cảm xúc của lãnh đạo dẫn đến hệ thống mất đi tính dự báo. Nhân viên đi làm mà phải 'nhìn sắc mặt lãnh đạo' để sống.

Rủi ro phụ thuộc: khi một nhân sự chủ chốt (giữ mối quan hệ tình cảm sâu sắc) rời đi, họ có thể kéo theo cả một phòng ban hoặc toàn bộ khách hàng, vì mọi thứ trước đó nằm trong đầu họ chứ không nằm trong hệ thống của công ty.

Tóm lại, Đức trị là bệ phóng giúp doanh nghiệp nhỏ sống sót và cất cánh, nhưng Pháp trị mới là đường ray giúp doanh nghiệp bay xa và hạ cánh an toàn.

Xem thêm: Dịch vụ thiết lập (set up) nền tảng pháp lý cho doanh nghiệp