Pháp trị: Xử lý việc khó từ khi còn dễ, làm việc lớn từ lúc còn nhỏ

I- XỬ LÝ VIỆC KHÓ TỪ KHI CÒN DỄ

Hàn Phi đã dùng rất nhiều câu chuyện thực tế về chính trị, quân sự và đời sống để chứng minh rằng: mọi tai họa hay thành bại lớn trên đời đều tích tụ từ những điều rất nhỏ. Việc ngăn chặn cái xấu từ lúc mới bắt đầu chính là cách quản trị tối ưu và ít tốn xương máu nhất.

Sách Hàn Phi Tử chương Dụ Lão (Mượn chuyện để giải thích lời Lão Tử) viết: Phát hiện những hành vi gian trá, sai trái nhỏ ngay từ khi nó mới nhen nhóm, thì chế ngự được lòng người, khiến dân không dám nảy sinh âm mưu phản nghịch lớn. Trừng phạt, xử lý nghiêm minh những lỗi lầm, vi phạm nhỏ một cách chi tiết, dứt khoát (tế), thì xã hội sẽ giữ được kỷ cương, không dẫn đến bạo loạn hay đại loạn về sau.

Nguyên văn chữ Hán: 见小奸于微，故民无大谋；行小诛于细，故民无大乱。此谓「图难于其易也，为大于其其细也」。Phiên âm Hán Việt: Kiến tiểu gian vu vi, cố dân vô đại mưu; hành tiểu chu vu tế, cố dân vô đại loạn. Thử vị đồ nan vu kỳ dị dã, vi đại giả vu kỳ sở tế dã.

1- Triết lý 'phòng bệnh hơn chữa bệnh'

Hàn Phi không tự nhiên nghĩ ra vế sau của câu nói. Ông đã mượn một tư tưởng nổi tiếng của Lão Tử trong Đạo Đức Kinh: "Đồ nan vu kỳ dị dã, vi đại giả vu kỳ sở tế dã" (Xử lý việc khó từ khi còn dễ, làm việc lớn từ lúc còn nhỏ). Tuy nhiên, nếu Lão Tử nhìn nhận điều này dưới góc độ thuận theo tự nhiên và tu dưỡng cá nhân, thì Hàn Phi đã biến nó thành một nguyên tắc quản trị xã hội cực kỳ đanh thép và thực tế:

Tiểu gian (gian trá nhỏ) và đại mưu (âm mưu lớn): một đại nạn phản nghịch hay một cuộc khủng hoảng chính trị không bao giờ tự nhiên xuất hiện sau một đêm. Nó bắt đầu từ những hành vi bất tuân nhỏ lẻ, những lỗ hổng pháp lý bị lợi dụng, hoặc sự suy thoái đạo đức của một vài cá nhân ở cấp cơ sở. Nếu người lãnh đạo tinh tường, nhìn thấy cái sai từ lúc nó còn "vi" (nhỏ nhặt, vi mô), họ sẽ dập tắt được mầm mống tai họa trước khi nó biến thành một âm mưu đảo lộn thế cục.

Tiểu chu (trừng phạt nhỏ) và đại loạn (bạo loạn lớn): trừng phạt những vi phạm nhỏ một cách nghiêm minh, kịp thời ("vu tế") không phải là tàn nhẫn, mà là sự từ bi lớn nhất đối với toàn thể xã hội. Khi người dân thấy rằng ngay cả một lỗi nhỏ cũng bị xử lý nghiêm chỉnh, họ sẽ tự khắc nảy sinh lòng kính sợ pháp luật, không ai dám liều lĩnh phạm những tội lớn hơn. Từ đó, xã hội tránh được nguy cơ đại loạn.

2- Nghệ thuật quản trị độc đáo của Pháp gia

Hàn Phi Tử đã làm nổi bật hai tư tưởng quản trị cốt lõi:

Tính nghiêm minh và nhất quán của pháp luật: pháp luật không có vùng cấm và không phân biệt hành vi lớn nhỏ khi xét xử. Nếu dung túng cho "tiểu gian" vì nghĩ nó vô hại, thì chính sự dung túng đó là chất xúc tác nuôi dưỡng lòng tham và sự kiêu ngạo của kẻ phạm pháp, đẩy họ đến chỗ phạm tội lớn hơn.

Sự tinh tường của người đứng đầu (thuật): người làm chủ (minh quân hoặc nhà quản lý) phải có năng lực nhìn việc nhỏ đoán biết xu thế lớn ('kiến vi tri trước'). Một người lãnh đạo tồi chỉ chạy theo giải quyết hậu quả khi khủng hoảng đã bùng nổ. Một người lãnh đạo kiệt xuất là người triệt tiêu khủng hoảng ngay từ khi nó còn là một dấu hiệu mờ nhạt.

Nhà vua có thể phát hiện những gian trá nhỏ ngay từ khi sự việc vẫn đang ở trạng thái manh nha, thì thần dân sẽ không có mưu đổ giết vua đoạt vị; nhà vua có thể tiến hành trừng phạt triệt để những tà ác vẫn đang trong giai đoạn hình thành, thì thần dân sẽ không làm ra việc bạo loạn long trời lở đất. Ðó gọi là “cần bắt tay giải quyết việc khó ngay từ lúc nó vẫn còn dễ giải quyết, cần xử lý chuyện lớn bắt đầu từ khi nó vẫn còn là chuyện nhỏ”.

Hàn Phi Tử chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Lão Tử. Có thể nói hai thiên Giải Lão và Dụ Lão là “cảm nghĩ” của Hàn Phi Tử sau khi đọc sách Lão Tử. Là một nhà tư tưởng lớn một thời, lại được xếp vào hàng “tử”, nên ông có thể khéo léo hoá yếu đuối thành mạnh mẽ, biến tiêu cực thành tích cực,tư tưởng của Lão Tử chính là một bộ phận hữu cơ cấu thành nên hệ thống pháp, thuật, thế trong Hàn Phi Tử, là tư tuởng Lão Tử của Hàn Phi Tử.

Lấy ví dụ từ mưu lược “đồ nan vu dị, vi đại vu tế" mà nói, đây vốn là một tâm trạng ở ẩn tiêu cực, không ham mê theo đuổi những điều quá cao xa, chỉ nguyện làm những điều nhỏ nhặt, đơn giản. Nhưng Hàn Phi Tử, đây lại là một cuơng lĩnh vô cùng chủ động và tích cực, chủ yếu đề cập đến việc nhà vua khéo léo ngǎn chặn những âm mưu, thủ đoạn của gian thần ngay từ trong trứng nước, cần ngǎn chặn một cách có hiệu quả những mưu đổ phản loạn bắt đầu từ khi nó còn ở trạng thái manh nha.

3- Điển tích

Thời xưa có một danh y tên là Biển Thuớc vừa có y thuật cao minh lại vùa có y đức, nhưng không phải ai cũng biết đến ông. Một lần, Biển Thước gặp Thái Hoàn Công.

Nhìn sắc mặt Thái Hoàn Công một lúc, ông nói: Đại vương có bệnh, song mới biểu hiện ở ngoài da, giờ vẫn dễ chữa, nếu để lâu, e rằng bệnh ngày càng nặng.

Thái Hoàn Công gạt đi: Ta vẫn khoẻ, làm gì có bệnh.

Biển Thước đành lắc đầu rồi rời đi. Thái Hoàn Công nói với người khác rằng: Thầy thuốc thường thích chữa trị cho người không có bệnh để khoe khoang tài năng của mình.

10 ngày sau, Biển Thước gặp lại Thái Hoàn Công, ông nói: Bệnh của đại vương đã lan đến phần cơ thịt dưới da rồi, nếu không chữa trị sẽ càng nặng thêm.

Thái Hoàn Công ngoảnh mặt đi, không thèm đếm xỉa đến ông, cảm thấy bực mình.

Lại qua 10 ngày nữa, Biển Thuớc gǎp lại Thái Hoàn Công và nói: Bệnh của đại vương đã vào đến dạ dày rồi, không mau chóng chữa trị sẽ ngày càng nguy hiểm, sợ rằng không kịp.

Thái Hoàn Công vô cùng tức giận, quay người bỏ đi.

Lại mười ngày nữa trôi qua, Biển Thước trông thấy Thái Hoàn Công từ xa, nhưng lần này người ngoảnh đầu đi trước không phải là Thái Hoàn Công, mà là Biển Thước.

Sài Hoàn công thấy lần này Biển Thước chưa nói gì đã bỏ đi, cảm thấy tò mò, liền đặc biệt phái người đi hỏi ông.

Biển Thước liền nói: Khi bệnh mới ở ngoài da thì chỉ cần dùng thuốc rửa khử trùng là có thể loại bỏ bệnh. Khi bệnh vào trong cơ thịt thì dùng kim châm, thạch châm cũng có thể trị khỏi. Bệnh vào đến dạ dày thì vẫn có thể dùng thuốc sắc chữa trị dần dần. Nhưng nếu như bệnh đã ăn sâu vào trong xương rồi, thì thầy thuốc chẳng thể làm gì được nữa. Giờ bệnh của đại vương đã ăn vào xương tuỷ rồi, nên tôi không cần xin gặp mặt đại vương nữa.

05 ngày sau, Thái Hoàn Công đột nhiên cảm thấy cơ thể đau đớn, tức tốc phái người đi khắp nơi tìm Biển Thước. Nhưng Biển Thước đã sớm rời khỏi nước Sái. Không lâu sau Thái Hoàn Công qua đời.

Lương y khi chữa bệnh thường thích chữa ngay khi bệnh mới có biểu hiện ở ngoài da. Đây cũng là một ví dụ về việc giành đuợc thành công từ việc nhỏ. Bất cứ tai hoạ nào cũng giống như bệnh tật, xuất hiện ở ngoài da chính là lúc bắt đầu manh nha. Phải nhớ rằng, “đồ nan vu dị, vi sự đại tế” rõ ràng rất có lợi trong việc ngǎn chǎn sự cố, tai hoạ trở nên trầm trọng hơn.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực doanh nghiệp của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Triết lý của Hàn Phi tử, có thể tóm tắt một cách ngắn gọn theo ngôn ngữ hiện đại: muốn ngăn chặn khủng hoảng lớn, hãy triệt tiêu nó từ khi còn là một vết nứt nhỏ. Trong quản trị hiện đại, tư duy này hoàn toàn áp dụng được, thậm chí nó chính là cốt lõi của các mô hình quản lý tiên tiến nhất hiện nay. Dưới đây là cách mà các nhà quản lý ngày nay đang thực hiện:

1- Trong quản trị rủi ro và vận hành: mô hình 'không lỗi lầm' và thuyết 'cửa sổ vỡ'

Các tập đoàn sản xuất lớn như Toyota (với triết lý Lean và phương pháp Andon, cho phép bất kỳ công nhân nào cũng có thể dừng toàn bộ dây chuyền nếu phát hiện một lỗi nhỏ) chính là hiện thực hóa của câu nói này.

Không lỗi lầm (zero đefects): nếu phát hiện một lỗi phần mềm nhỏ ở khâu thử nghiệm, hãy sửa ngay. Nếu để nó lọt ra thị trường, chi phí khắc phục có thể gấp hàng trăm lần, chưa kể khủng hoảng truyền thông (sập nhà).

Thuyết cửa sổ vỡ (broken windows theory): trong quản lý nhân sự và văn hóa doanh nghiệp, nếu một hành vi vi phạm nhỏ (như đi muộn, báo cáo sai lệch nhỏ) không bị nhắc nhở, nó sẽ tạo tiền lệ xấu, dẫn đến sự vô kỷ luật mang tính hệ thống (đại loạn).

2- Trong quản trị trải nghiệm khách hàng: xử lý từ phàn nàn đầu tiên

Một vết rò rỉ nhỏ trên chiếc thuyền doanh nghiệp chính là một khách hàng không hài lòng nhưng bị ngó lơ.

Thời đại mạng xã hội, một bài viết tiêu cức (vết rò nhỏ) nếu không được bộ phận Chăm sóc khách hàng xử lý thấu đáo và chân thành ngay từ đầu, có thể biến thành một cuộc khủng hoảng tẩy chay trên diện rộng (đắm thuyền).

3- Trong quản trị chiến lược: tinh thần linh hoạt và 'thất bại nhanh'

Triết lý 'làm việc lớn từ lúc còn nhỏ' rất tương đồng với mô hình quản trị linh hoạt và thiết kế sản phẩm ngày nay:

Tinh thần linh hoạt (agile): thay vì dồn toàn bộ nguồn lực làm một dự án khổng lồ rồi cầu nguyện nó thành công, các công ty công nghệ tạo ra sản phẩm khả dụng tối thiểu (MVP).

Tinh thần thất bại nhanh' (fail fast): họ đưa sản phẩm nhỏ này ra thị trường, thấy 'khe hở' hay 'vết rò' ở đâu thì sửa ngay ở đó. Việc này giúp doanh nghiệp tránh được những cú ngã chí mạng về tài chính.

4- Nhà quản lý hiện đại cần làm

Để áp dụng thành công triết lý này của Hàn Phi Tử, tổ chức của bạn cần chuyển dịch từ tư duy 'chữa cháy' (reactive) sang tư duy 'phòng cháy' (proactive):

Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm: phải có các chỉ số để nhìn thấy 'vết nứt' trước khi nó lộ ra bằng mắt thường (ví dụ: tỷ lệ nghỉ việc tăng nhẹ, doanh thu một nhóm sản phẩm giảm...).

Không trừng phạt người tìm ra lỗi: nhân viên sẽ giấu "vết rò" nếu họ sợ bị phạt. Hãy khuyến khích văn hóa minh bạch, nơi mà việc phát hiện lỗi sớm được tuyên dương.

Tư duy này nhắc nhở chúng ta rằng, những vĩ nhân hay những nhà quản trị xuất chúng không phải là người đi giải quyết các siêu khủng hoảng một cách anh hùng, mà là người đã triệt tiêu khủng hoảng từ khi nó chưa kịp gọi tên.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest