Sứ mệnh và chức năng xã hội của luật sư: bản lĩnh, giá trị và trách nhiệm

I- SỨ MỆNH CỦA LUẬT SƯ: NHỮNG GIÁ TRỊ CỐT LÕI VÀ BẢN LĨNH NGHỀ NGHIỆP

Sứ mệnh của luật sư là những giá trị nghề nghiệp tốt đẹp nhất mà người hành nghề mang lại cho con người và xã hội. Đây vừa là mục đích sống, làm việc chân chính, vừa là nghĩa vụ pháp lý và đạo đức mà mỗi luật sư phải nỗ lực hoàn thành.

Lời nói đầu - Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử nghề nghiệp Luật sư Việt Nam (năm 2019): "Luật sư có sứ mệnh bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức, cơ quan, bảo vệ sự độc lập của tư pháp, góp phần bảo vệ công lý, công bằng, phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam".

Sứ mệnh này không chỉ tồn tại trên các tuyên ngôn hay khẩu hiệu, mà phải được hiện thực hóa qua từng vụ việc, từng giải pháp pháp lý và chất lượng dịch vụ mà luật sư mang lại.

1. Phân vai thực thi sứ mệnh: luật sư tư vấn và luật sư tranh tụng

Sứ mệnh chung của nghề luật được hiện thực hóa sinh động thông qua hai lĩnh vực hành nghề chuyên sâu: luật sư tư vấn và luật sư tranh tụng. Mỗi nhánh nghề mang những đặc thù riêng nhưng đều hướng tới mục tiêu tối thượng là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng.

Luật sư tư vấn: chủ động phòng ngừa rủi ro. Họ đồng hành cùng cá nhân, doanh nghiệp trong việc rà soát pháp lý, kiến tạo cấu trúc giao dịch và giải quyết các vướng mắc phát sinh trong đời sống, kinh doanh; định hướng hành vi của các chủ thể tuân thủ đúng hành lang pháp lý, ngăn chặn từ sớm các nguy cơ vi phạm hoặc phát sinh tranh chấp.

Luật sư tranh tụng: bảo vệ tại cơ quan tài phán. Họ đại diện hoặc bảo vệ cho khách hàng trước Tòa án, Trọng tài và các cơ quan tiến hành tố tụng trong các vụ án hình sự, dân sự, kinh doanh thương mại, hành chính; đảm bảo nguyên tắc tranh tụng dân chủ, bình đẳng, đưa ra các chứng cứ và lý lẽ pháp lý nhằm tìm lại sự thật khách quan và bảo vệ tối đa quyền lợi cho thân chủ.

Cho dù là luật sư tư vấn phòng ngừa rủi ro từ trước hay luật sư tranh tụng bảo vệ quyền lợi tại phiên tòa, cả hai đều là những mắt xích không thể thiếu để duy trì trật tự pháp luật và bảo đảm công lý.

2. Bảo vệ quyền con người và cân bằng quyền lực công - tư

Một trong những lý do cốt lõi khiến sứ mệnh luật sư ra đời là tính chất "khách quan hóa" của pháp luật. Pháp luật vừa là công cụ quản lý nhà nước, vừa là cơ chế để người dân giám sát hoạt động thực thi quyền lực của hệ thống cơ quan công quyền, bao gồm cả ba nhánh: lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Trong thực tiễn, khi xảy ra các tranh chấp giữa một bên là cơ quan công quyền và một bên là cá nhân, doanh nghiệp, nguy cơ tiềm ẩn về sự lạm quyền hoặc bất cân xứng về vị thế luôn hiện hữu.

Công cụ bảo vệ hiến định: hệ thống dịch vụ pháp lý được Nhà nước trao cho người dân để tự bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản và sinh mạng chính trị của mình.

Phương thức thực thi: hoạt động của luật sư dựa trên nguyên tắc tự nguyện, tự do thỏa thuận, bình đẳng và tuân thủ pháp luật.

Người luật sư phải luôn gánh vác trách nhiệm tối ưu hóa lợi ích hợp pháp của khách hàng, nhưng đồng thời không được đối nghịch hay loại bỏ lợi ích chung của Nhà nước và cộng đồng.

3. Trách nhiệm xã hội và tinh thần phụng sự công lý

Mặt thứ hai trong sứ mệnh của luật sư là năng lực cống hiến và tinh thần dấn thân vì lợi ích chung. Trong quá trình hành nghề, luật sư không tránh khỏi những tình huống xung đột giữa lợi ích riêng của khách hàng và lợi ích chung của xã hội, quốc gia, dân tộc.

Khi đối mặt với sự đối lập này, tư cách pháp lý và đạo đức nghề nghiệp đòi hỏi luật sư phải có bản lĩnh đưa ra quyết định chuẩn mực:

Đấu tranh chống tiêu cực: tích cực phát hiện, phản biện và chống lại các hành vi vi phạm pháp luật, lạm quyền, nhũng nhiễu.

Đặt lợi ích cộng đồng lên trên: không vì mưu cầu lợi ích vật chất trước mắt mà xâm phạm đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội hoặc lợi ích cộng đồng.

Nâng cao vị thế ngành: chính thông qua sự phụng sự liêm chính, giới luật sư mới gây dựng được niềm tin vững chắc và sự tôn trọng từ xã hội.

4. Bảo vệ sự độc lập tư pháp - giá trị cốt lõi của nhà nước pháp quyền

Sự độc lập tư pháp là điều kiện tiên quyết để đảm bảo mọi vụ án được xét xử công bằng, khách quan, chỉ tuân theo pháp luật mà không chịu bất kỳ áp lực hay sự can thiệp bất hợp pháp nào.

Vai trò của Luật sư đối với sự độc lập tư pháp:

Tạo sự minh bạch và dân chủ: Sự xuất hiện của luật sư tại Tòa án giúp công khai hóa quá trình tranh tụng, hạn chế tối đa nguy cơ phán quyết mang tính chủ quan hoặc bị tác động bởi các yếu tố bên ngoài.

Đảm bảo nguyên tắc: "không ai có thể là Thẩm phán trong vụ việc của chính mình". Ngay cả khi cơ quan nhà nước là một bên tranh chấp, Tòa án phải giữ vai trò phán xử độc lập. Luật sư tham gia tố tụng để giữ cho quy trình này diễn ra đúng khuôn khổ pháp luật.

Ngăn ngừa tiêu cực nội bộ: luật sư bảo vệ sự độc lập tư pháp bằng cách hành nghề chuẩn mực, tuyệt đối không thực hiện các hành vi móc nối, 'chạy án' hay tác động trái pháp luật đến người tiến hành tố tụng.

Trí tuệ và bản lĩnh: giữ vững sự độc lập tư pháp vừa là "vũ khí pháp lý" sắc bén để bảo vệ bản thân luật sư trước các rủi ro nghề nghiệp, vừa là thước đo năng lực và uy tín thương hiệu của một luật sư giỏi.

II. CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA LUẬT SƯ: TỪ THỂ CHẾ PHÁP LÝ ĐẾN THỰC TIỄN ĐỜI SỐNG

Nếu sứ mệnh là lý tưởng và giá trị hướng tới, thì chức năng xã hội chính là sự thể chế hóa sứ mệnh đó thành quy định pháp luật cụ thể.

Điều 3 Luật Luật sư năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2012) quy định: "Hoạt động nghề nghiệp của luật sư góp phần bảo vệ công lý, các quyền tự do, dân chủ của công dân, quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức, phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh". 

1. Nguồn gốc lịch sử và bản chất của nghề luật sư

Nghề luật sư không tự nhiên xuất hiện. Nhìn lại lịch sử, sự ra đời của nghề luật gắn liền với các cuộc đấu tranh chống lại bất công, áp bức và sự lạm dụng quyền lực trong xã hội có giai cấp.

Biểu tượng của lẽ công bằng: hình ảnh người luật sư xuất hiện như một biểu tượng của lòng nghĩa hiệp, đại diện cho ước vọng về dân chủ và chính nghĩa của nhân dân.

Dung môi hoạt động: các quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh chính là 'môi trường sống' của nghề luật sư. Nếu tách rời khỏi các điều kiện kinh tế - xã hội và nhu cầu trợ giúp của người dân, nghề luật sư sẽ mất đi nền tảng tồn tại.

Cầu nối pháp luật: người dân tìm đến luật sư không chỉ vì kiến thức hay kỹ năng chuyên môn, mà còn vì niềm tin vào tính liêm chính, chuẩn mực của một tầng lớp trí thức ưu tú.

2. Hài hòa giữa thù lao luật sư và trách nhiệm cộng đồng

Trong quan hệ hợp đồng dịch vụ pháp lý, chức năng xã hội nhắc nhở luật sư luôn duy trì trách nhiệm pháp lý và đạo đức đối với khách hàng. Tuy nhiên, góc độ kinh tế và xã hội của nghề cần được nhìn nhận một cách toàn diện:

Tính chất hợp pháp của thù lao luật sư: thù lao luật sư là sự đền đáp chính đáng cho trí tuệ, thời gian, công sức và rủi ro nghề nghiệp mà luật sư bỏ ra để giải quyết vấn đề pháp lý cho khách hàng. Mức thù lao được xác định dựa trên sự tự nguyện, thỏa thuận minh bạch, tuân thủ quy định pháp luật và không phản ánh việc xem nhẹ hay thương mại hóa nghề nghiệp.

Trách nhiệm phi lợi nhuận: bên cạnh các vụ việc thu phí, một người luật sư tử tế không chỉ hành nghề vì mục đích thù lao thuần túy mà luôn chú trọng đến các hoạt động mang tính phụng sự cộng đồng: một là, trợ giúp pháp lý miễn phí, tích cực tư vấn, bảo vệ quyền lợi cho người nghèo, đối tượng chính sách, người dân tộc thiểu số và những nhóm người yếu thế; hai là, bào chữa theo chỉ định, tham gia đầy đủ, trách nhiệm trong các vụ án do cơ quan tố tụng chỉ định.

Hòa giải xung đột: làm trung gian giải quyết các mâu thuẫn lợi ích, giúp lành mạnh hóa các quan hệ xã hội và giảm bớt áp lực cho hệ thống Tòa án.

Sự chuyển biến trong quy định từ Pháp lệnh Luật sư năm 2001 sang Luật Luật sư năm 2006 đã mở rộng nội hàm chức năng xã hội: không nhấn mạnh một chiều yếu tố nhiệm vụ chính trị, mà chú trọng phủ kín nhu cầu dịch vụ pháp lý cho mọi tầng lớp nhân dân, lấy sự hài lòng và công bằng xã hội làm thước đo giá trị.

3. Đóng góp vào sự phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế

Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, pháp luật là công cụ quản lý vĩ mô của Nhà nước, đồng thời là hành lang pháp lý cho mọi hoạt động kinh doanh. Một nền kinh tế hiện đại không thể vận hành an toàn nếu thiếu sự đồng hành của đội ngũ luật sư.

An toàn pháp lý cho doanh nghiệp: luật sư giúp doanh nghiệp rà soát hợp đồng, xây dựng cơ chế vận hành nội bộ thông suốt, dự báo và phòng ngừa rủi ro tranh chấp. Hàm lượng tư duy pháp lý của luật sư đóng góp trực tiếp vào giá trị thương hiệu và sản phẩm của doanh nghiệp.

Động lực hội nhập kinh tế quốc tế: khi Việt Nam hội nhập sâu rộng vào các tổ chức thương mại toàn cầu (WTO, các Hiệp định FTA thế hệ mới), nhiều doanh nghiệp trong nước gặp khó khăn do thiếu hiểu biết về tập quán kinh doanh quốc tế.

Luật sư chính là lực lượng nòng cốt hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam: chủ động tham gia các giao dịch thương mại xuyên biên giới; bảo vệ quyền lợi hợp pháp trong các vụ kiện chống bán phá giá, tranh chấp đầu tư quốc tế tại các cơ quan tài phán nước ngoài.

Đóng góp trực tiếp cho ngân sách: bản thân các tổ chức hành nghề luật sư cũng là các chủ thể kinh doanh dịch vụ. Thông qua việc thu thù lao luật sư từ các hợp đồng dịch vụ pháp lý, luật sư thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, đóng góp giá trị gia tăng vào tổng thu nhập quốc dân (GDP).

4. Luật sư trong tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền

Hai Nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị là Nghị quyết số 08-NQ/TW (2002) và Nghị quyết số 49-NQ/TW (2005) về chiến lược cải cách tư pháp đã mở ra không gian phát triển mạnh mẽ cho giới luật sư.

Tranh tụng dân chủ: hoạt động tố tụng hình sự hay dân sự là một chuỗi vận hành liên tục từ điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành án. Sự xuất hiện bình đẳng, chất lượng của luật sư tại phiên tòa là "đại lượng" đánh giá tính dân chủ và uy tín của toàn bộ nền tư pháp.

Xây dựng Nhà nước pháp quyền: một xã hội pháp quyền chỉ thực sự được hình thành khi pháp luật giữ vị trí tối thượng, và người dân có đầy đủ các công cụ pháp lý để thực thi các quyền tự do, dân chủ của mình. Sự phát triển của đội ngũ luật sư chính là thước đo sự trưởng thành của nền dân chủ quốc gia.

5. Hình mẫu luật sư hiện đại: Tâm - Trí - Bản Lĩnh

Từ sứ mệnh cao cả và chức năng xã hội toàn diện nêu trên, hình mẫu người luật sư Việt Nam trong thời đại mới đòi hỏi phải vươn tới hình tượng một luật sư tử tế. Đây không chỉ là một danh xưng mang tính đạo đức, mà là sự tổng hòa giữa tư cách, năng lực và trách nhiệm hành nghề.

Phẩm chất đạo đức: liêm chính, chính trực, tôn trọng sự thật khách quan. Luôn coi việc trợ giúp khách hàng và phụng sự công lý là ưu tiên hàng đầu, không bị chi phối duy nhất bởi thù lao luật sư.

Trình độ chuyên môn: tinh thông kỹ năng hành nghề (sắc bén khi là luật sư tranh tụng, thấu đáo khi là luật sư tư vấn), am hiểu sâu sắc pháp luật và thực tiễn đời sống.

Bản lĩnh nghề nghiệp: độc lập tư duy, kiên định trước áp lực; tuyệt đối không thực hiện các hành vi tiêu cực, móc nối hay vi phạm đạo đức nghề nghiệp để thắng kiện bằng mọi giá.

Trách nhiệm xã hội: sẵn sàng chia sẻ chuyên môn, dành thời gian cho các hoạt động trợ giúp pháp lý miễn phí, đóng góp vào sự phát triển chung của cộng đồng và nền dân chủ.

Một người luật sư tử tế không làm 'chính trị' đơn thuần, cũng không biến tri thức pháp lý thành công cụ trục lợi thương mại mù quáng. Đó là hình mẫu trí thức ưu tú, dung hòa giữa hiệu quả kinh tế và giá trị nhân văn cao quý của nghề luật.

LỜI KẾT

Sứ mệnh và chức năng xã hội của luật sư là hai mặt không thể tách rời trong hoạt động hành nghề. Sứ mệnh đóng vai trò là kim chỉ nam định hướng tư tưởng, còn chức năng xã hội là con đường thực thi mang lại giá trị thực tế cho đời sống.

Dù hành nghề với tư cách là luật sư tư vấn hay luật sư tranh tụng, việc nhận thức đúng đắn về thù lao luật sư cùng tinh thần phụng sự sẽ là kim chỉ nam để mỗi người làm nghề giữ vững bản lĩnh. Trở thành một luật sư tử tế không chỉ giúp tự bảo vệ uy tín, phòng ngừa rủi ro nghề nghiệp, mà còn góp phần nâng cao vị thế của giới luật sư Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh và thượng tôn pháp luật.