Pháp trị: Có công sẽ có thưởng, điều động thuộc hạ làm việc tích cực

I- HỨA THƯỞNG THÌ KHÔNG NUỐT LỜI, TUYÊN PHÁT THÌ THỰC THI NGHIÊM

'Ngôn thưởng tắc bất du, ngôn phạt tắc bất hành, thưởng phạt bất tín, cố sĩ dân bất tử dã' (言賞則不渝，言罰則不行，賞罰不信，故士民不死也) là danh ngôn của trường phái Pháp gia thời Chiến Quốc được ghi nhận sớm nhất trong Bộ sách Hàn Phi Tử, Thiên Sơ Kiến Tần. Dịch nghĩa tường minh:

Ngôn thưởng tắc bất du: đã nói thưởng thì tuyệt đối không thay đổi, không dời dịch (bất du).

Ngôn phạt tắc bất hành: đã nói phạt thì không bao giờ vị nể mà bỏ qua không thi hành (bất hành - ở đây nghĩa là không hủy bỏ, phải thực thi đến cùng).

Thưởng phạt bất tín: nếu việc thưởng và phạt mà không giữ được chữ Tín (lúc làm lúc không, mập mờ, bất nhất).

Cố sĩ dân bất tử dã: thì binh sĩ và nhân dân sẽ không bao giờ sẵn sàng xả thân, liều mình phụng sự nữa.

Tổng quan: đã hứa thưởng thì không được nuốt lời, đã tuyên bố phạt thì phải thực thi nghiêm túc. Nếu hệ thống thưởng phạt mất đi chữ Tín, nhân sự sẽ lập tức mất niềm tin và không bao giờ cống hiến hết mình vì tổ chức nữa.

Bộ sách 'Gia Cát Lượng Tập' (phần Tướng Uyển - bàn về nghệ thuật làm tướng và quản trị quân đội của Vũ Hầu Gia Cát Lượng) ghi lại danh ngôn này. Đây là lời đúc kết chí lý về mối quan hệ giữa chữ Tín (uy tín), sự minh bạch của người lãnh đạo với động lực cống hiến của cấp dưới. Nó giải thích trực tiếp tại sao một hệ thống quy chế dù có viết hay đến đâu nhưng nếu người điều hành thất hứa, hệ thống đó cũng sẽ sụp đổ.

- Câu chuyện thời Chiến Quốc:

Ngô Khởi là một đại tướng, cũng là một trong những nhân vật đại diện cho Pháp gia, nổi tiếng nhờ việc kiên trì thực hiện hình phạt nghiêm khắc. Ngô Khởi xuất quân vào đúng tháng 06, thời tiết khô nóng, trời nắng chang chang, binh sĩ kêu than thấu trời, cho nên tốc độ hành quân bị chậm so với dự định. Ông nghĩ, lúc này cũng có thể 'xử' với một số thành phần tụt lại phía sau quá nhiều, dùng sự trừng trị nghiêm khắc ấy ép binh sĩ đẩy nhanh tốc độ, nhưng nếu làm như thế sẽ có ảnh hưởng tiêu cực rất lớn.

Trong tình huống này, Ngô Khởi buộc phải lựa chọn một phương pháp khác hữu hiệu hơn. Đúng lúc này ông phát hiện ra, phía sau mình không xa, có một binh sĩ nét mặt vô cùng thống khổ, miệng vẫn lớn tiếng rên rỉ, nhưng bước chân thì không hề chậm trễ. Nhìn kỹ lại, trên người anh lính này có ung nhọt, thời tiết nắng nóng lại cộng thêm hành quân gấp gáp, khiến anh ta không khỏi đau đớn. 

Ngô Khởi thấy vậy, lập tức cao giọng nói với binh sĩ: Nguyên tắc của ta là tuyệt đối không nương tay đối với những kẻ đáng bị trừng phạt, nhưng nếu cần khen thưởng, ta cũng nhất định sẽ thưởng.

Ông quay người chỉ tay vào anh lính mắc bệnh đứng sau lưng mình, tiếp tục nói: Giống như anh này không ngại đau đớn, có tinh thần kiên trì chấp hành quân lệnh, ta sẽ trọng thưởng! 

Sau đó, ông bảo người lính đó ngồi xuống, rồi đích thân quỳ xuống, dùng miệng hút mủ ra. Tận mắt nhìn thấy cảnh ấy, quân sĩ vô cùng cåm động, họ bỗng phấn khích hơn rất nhiều, tốc độ hành quân nhanh vượt ngoài sức tưởng tượng.

Chuyện chưa dừng lại ở đó. Mẫu thân của người lính được một bậc danh tướng đích thân hút mủ cho, khi nghe được tin ấy đã oà khóc. 

Hàng xóm thấy khó hiểu, liên hỏi: Lệnh lang chỉ là một binh sĩ nhỏ, lại được đại tướng hút mủ cho, coi như đã nhận được một phần thưởng vô cùng lớn lao, đáng lẽ bà phải vui mới phải, sao lại khóc lóc như thế?

Câu trả lời của người mẹ hoàn toàn nằm ngoài dự liệu của mọi người: Các người biết một mà không biết hai. Trước kia tướng quân Ngô Khởi cũng từng đích thân hút mủ cho ông nhà tôi. Sau đó, hai nước giao tranh, ông ấy vì muốn báo đáp phần thưởng của Ngô Khởi nên quyết tâm liều chết xông pha... Dù ông ấy đánh trận lập được công lao, nhưng tôi vĩnh viễn mất đi người chồng. 

Đấy chính là “nhất tướng công thành vạn cốt khô” (vị tướng lập được công lao hiển hách cũng nhờ sự hy sinh của hàng vạn binh sĩ). Giờ lại nghe nói Ngô Khởi đích thân hút mú cho con tôi, danh tiếng của tướng quân Ngô Khởi tự nhiên sẽ vang xa, khả năng giành thắng lợi cũng rất lớn. Nhưng chỉ sợ mạng của con trai tôi... Thế thì bảo sao tôi không đau buồn cho được.

Người mẹ này đáng được gọi là một nhà triết học quân sự. Từ một chuyện nhỏ, bà có thể nhìn ra triết lý sâu sắc: Sự trọng thưởng của tướng quân cũng giống như lời hiệu triệu binh sĩ đểu làm nên danh tiếng của tướng quân.

Ngô Khởi cũng không hổ là đại tướng quân, ông nổi tiếng nhờ việc thực thi quân pháp nghiêm khắc, nhưng lại có thể biểu thị thái độ có công ắt có thưởng thông qua hành động thực tế, từ đó khiến cho quân sĩ không thể không tự nguyện phát huy sức mạnh lớn nhất, thậm chí là liều chết xông pha. Điều này cũng làm cho danh tiếng của ông vang xa.

Đương nhiên, chúng ta kể ra câu chuyện này, không phải là để bàn luận suy nghĩ sâu sắc của người mẹ hay tài cầm quân của Ngô Khởi, mà là để làm rõ mối liên hệ giữa 'tín thưởng' và 'tận nǎng', nhấn mạnh việc người lãnh đạo có thể đạt được mục đích 'tận năng' bằng biện pháp 'tín thưởng', nói cách khác là nhấn mạnh tính hiệu quả của mưu trí dùng quan niệm có công ắt có thưởng điều động thuộc hạ làm việc tích cực.

Xem thêm: Dịch vụ trợ lý pháp lý từ xa của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ MỘT TỔ CHỨC HIỆN ĐẠI

1- Giữ lời hứa về quyền lợi và động lực tối thượng

Trong quản trị hiện đại, 'ngôn thưởng tắc bất du' là thể hiện nguyên tắc: bảo vệ tính toàn vẹn của cam kết tài chính và lợi ích.

Thực trạng sai lầm phổ biến: đầu năm giám đốc hứa: "Nếu phòng kinh doanh đạt doanh số 10 tỷ, cuối năm thưởng 5% tổng doanh thu". Đến cuối năm, phòng đạt KPI xuất sắc, nhưng thấy số tiền thưởng lên tới 500 triệu đồng, giám đốc 'xót tiền' nên tìm lý do: "Năm nay chi phí vận hành cao, công ty giữ lại một nửa ra giêng phát" hoặc "Trừ vào thuế, quỹ công đoàn, quỹ dự phòng...". Hậu quả là, hành vi lật lọng này triệt tiêu hoàn toàn động lực làm việc. Nhân viên giỏi sẽ nộp đơn nghỉ việc ngay sau khi nhận phần thưởng bị sứt mẻ đó.

Ứng dụng: hệ thống E-KPI hoặc OKRs phải được lập trình tự động bằng phần mềm. Khi đạt số, hệ thống tự nhảy thưởng. Người quản lý hiện đại không can thiệp bằng cảm xúc vào kết quả thưởng đã cam kết.

2- Tính nghiêm minh và không có vùng cấm

'Ngôn phạt tắc bất hành' trong quản trị hiện đại chính là nguyên tắc: tính kịp thời và Không nhân nhượng trước sai phạm.

Thực trạng sai lầm phổ biến là tổ chức có quy định: "Ai đi trễ quá 03 lần trong tháng sẽ bị hạ bậc thi đua". Nhưng khi người vi phạm là 'ngôi sao doanh số' của công ty hoặc là người nhà của sếp, quản lý lại ngó lơ, hoãn binh (bất hành), tìm cách bao che với lý do: Cậu ấy đóng góp nhiều, linh hoạt chút. Hậu quả là tạo ra sự bất mãn sâu sắc trong tập thể. Những nhân viên khác sẽ nghĩ: Quy định lập ra cho vui, có phe cánh thì không bị phạt. Kỷ luật của tổ chức hoàn toàn sụp đổ.

Ứng dụng: áp dụng nguyên tắc 'Bếp lò nóng' (Hot-stove rule) trong nhân sự phương Tây: Khi bạn chạm vào bếp lò đang nóng, bạn bị bỏng ngay lập tức (kịp thời), bất kể bạn là ai (không phân biệt đối xử), và lần nào chạm vào cũng bị bỏng (nhất quán).

3-  Cuộc khủng hoảng niềm tin và hiện tượng rời đi trong im lặng

Hệ quả lớn nhất của việc thưởng phạt bất tín là người dưới sẽ không 'tử' - không cống hiến hết mình, không chiến đấu vì tổ chức. Trong bối cảnh môi trường công sở ngày nay, điều này dẫn đến 3 hệ lụy nghiêm trọng: Thưởng phạt bất tín => Khủng hoảng niềm tin, hệ quả là: 

Xuất hiện nghỉ việc trong im lặng: nhân viên nhận ra cống hiến hết mình cũng chẳng được thưởng như hứa hẹn, mà làm sai chút thì người này bị phạt người kia thì không. Họ chọn giải pháp an toàn là làm đúng 08 tiếng, không sáng tạo, không nhận thêm việc, không xả thân vì tổ chức.

Văn hóa phòng thủ' và sợ sai: khi hình phạt không rõ ràng, nhân viên sẽ dành 80% năng lượng để bảo vệ bản thân, họ viết email rườm rà để đổ trách nhiệm, né tránh các dự án khó thay vì tập trung tạo ra giá trị cho tổ chức.

Chảy máu chất xám ngược: những người có lòng tự trọng và năng lượng cao (người tài) sẽ rời bỏ tổ chức đầu tiên vì họ không chấp nhận một môi trường mập mờ. Ở lại sẽ chỉ còn những nhân sự trung bình, thích an phận và giỏi luồn cúi.

'Tín' không phải là một khẩu hiệu treo trên tường, mà là hành vi nhất quán hàng ngày. Đừng bao giờ hứa những phần thưởng vượt quá khả năng chi trả của tổ chức để 'kích thích tạm thời', và đừng bao giờ đặt ra những hình phạt mà chính bạn không nỡ hoặc không thể thực thi.

Trong quản trị hiện đại, một lãnh đạo dù cực kỳ nghiêm khắc nhưng 'thưởng phạt rõ ràng, nói được làm được' luôn được nhân viên nể trọng và trung thành hơn một người lãnh đạo tỏ ra hiền lành, tình cảm nhưng thưởng phạt mập mờ, thất hứa.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý về tổ chức lại doanh nghiệp của Công ty Luật TNHH Everest