Pháp trị: nương theo thế có lợi, tìm kiếm phương pháp dễ dàng

I- NƯƠNG THEO THẾ CÓ LỢI, TÌM KIẾM PHƯƠNG PHÁP DỄ DÀNG

Sách Hàn Phi Tử tại Thiên Đại Thể có ghi rằng phiên âm Hán Việt: Cổ chi nhân mục đoản vu tự kiến, cố dĩ kính quan diện; trí đoản vu tự tri, cố dĩ đạo chính kỷ. Cố kính vô kiến tì chi tội, đạo vô minh quá chi oán. Mục thất kính, tắc vô dĩ chính tu mi; thân thất đạo, tắc vô dĩ tri mê hoặc… Thiên hạ hữu tín sổ tam: Nhất viết trí hữu sở bất nǎng lập, nhị viết lực hữu sở bất nǎng cử, tam viết cường hữu sở bất năng thắng. Cố tuy hữu nghiêu chi trí nhi vô chúng nhân chi trợ, đại công bất lập; hữu Ô Hoạch chi kính nhi bất đắc nhân trợ, bất năng tự cử, hữu Bôn, Dục chi cường, nhi vô pháp thuật, bất đắc trường thắng. Cố thế hữu bất khả đắc, sự hữu bất khả thành. Cố Ô Hoạch khinh thiên quân nhi trọng kỳ thân, phi kỳ trọng vu thiên quân dã, thế bất tiện dã. Ly chu dịch bách bộ nhi nan mi tiệp, phi bách bộ cận nhi mi tiệp viễn dã, đạo bất khả dã. Cố minh chủ bất cùng Ô Hoạch dĩ kỳ bất năng tự cử, bất khốn ly chu dĩ kỳ bất năng tự kiến. Nhân khả thế, cầu dịch đạo, cố dụng lực quả nhi công danh lập.

Nguyên văn chữ Hán: "古之人目短于自见，故以镜观面；智短于自知，故以道正己。故镜无见疵之罪，道无明过之恶。目失镜，则无以正须眉；身失道，则无以知迷惑… 天下有信数三：一曰智有所不能立，二曰力有所不能举，三曰强有所不能胜。故虽有尧之智而无众人之助，大功不立；有乌获之劲而不得人助，不能自举；有贲、育之强，而无法术，不得长胜。故势有不可得，事有不可成。故乌获轻而重其身，非其重于千钧也，势不便也。离朱易百步而难眉睫，非百步近而眉睫远也，道不可也。故明主不穷乌获以其不能自举，不困离朱以其不能自见。因可势，求易道，故用力寡而功名立。"

- Ý nghĩa của đoạn trích:

Về việc tự nhận thức: Con người vì mắt không thể nhìn thấy dung mạo của mình, nên phải dùng gương soi khuôn mặt. Vì trí lực ngắn, người ta không nhận ra sai lầm của mình nên dùng phép tắc sửa chính bản thân. Gương không có tội để lộ khuyết điểm trên mặt, phép tắc không đáng trách vì chỉ rõ lỗi lầm. Có mắt nhưng không có gương thì không thể sửa sang mày râu; lập thân xử thế mà mất đi phép tắc thì không thể phát hiện ra sai lầm của mình. 

Ba sự thật định sẵn ở đời (tín số tam): thiên hạ có ba điều chắc chắn, một là trí tuệ có lúc không tự lập được; hai là sức lực có lúc không tự nâng mình lên được; ba là dù mạnh mẽ đến đâu cũng có lúc không thắng được.

Cho nên, hình thế cũng có lúc không được như ý, sự việc cũng có lúc không thành. Bởi vậy, lực sĩ cảm thấy thứ nặng nghìn cân thì nhẹ, còn cơ thể mình thì nặng, không phải vì cơ thể lực sĩ nặng hơn nghìn cân, mà vì hình thế khách quan gây bất lợi cho việc lực sĩ nhấc cơ thể mình lên. Người ta nhìn sợi lông cách trǎm bước thì dễ, còn nhìn sợi râu, lông mi của mình thì khó. Nguyên lý là, không phải vì sợi lông cách trăm bước ở gần, còn râu mi ở xa, mà vì phép tắc khách quan quy định mắt không thể nhìn thấy sợi râu và lông mi. 

Cho nên, vị vua anh minh hiểu rõ nguyên lý không vì lực sĩ không thể nhấc được bản thân mình lên mà khiến ông ta khó xử, không vì một người không thể nhìn thấy khuôn mặt của mình mà khiến anh ta ngượng ngập.

Kết luận của Hàn Phi Tử: Dựa vào hình thế có thể thành công, tìm phép tắc dễ thành công, mới có thể dùng rất ít sức lực mà vẫn lập được công danh như những gì mong đợi.

2- Điển tích

Thời Xuân Thu, Mật Tử Tiện, học trò của Khổng Tử nhậm chức tể tướng ấp Đan Phụ (nay thuộc huyện Đan tỉnh Sơn Ðông). Một học trò khác của Khổng Tử là Vu Mã Kỳ cũng từng giữ chức vị này trước khi Mật Tử Tiện tới đây. 
Khi gặp Vu Mã Kỳ, Mật Tử Tiện kinh ngạc hỏi: Sao bây giờ tiên sinh lại gầy còm thế này?

Vu Mã Kỳ nói với vẻ bất lực: Cai trị cả một ấp những mấy vạn dân, tôi lao tâm khổ trí, dốc hết sức lực, không dám lười biếng dù chỉ một ngày, hỏi làm sao không gầy đi chứ? 

Mật Tử Tiện cười nói: Làm gì đến nông nỗi ấy? Xưa đế Nghiêu, đế Thuấn trị lý thiên hạ còn gảy đàn, ca hát mà thiên hạ vẫn thái bình ổn định, dân giàu nước mạnh. Nay ngài chỉ trị lý một ấp nhỏ vậy mà đã vất vả thành ra thế này, nếu để ngài trị lý cả một nước thì sẽ thế nào đây?

Vu Mã Kỳ không nghe được những lời ghi nhận công đức và khen ngợi của Mật Tử Tiện vì ông cần mẫn làm việc, vốn đã không vui, lại còn bị quở trách như thế nên hậm hực trong lòng, chẳng nói chẳng rằng, vùng vằng bỏ đi.

Mấy ngày sau, Mật Tử Tiện đã xây xong một cái đài ở phía Nam thành và thường gảy đàn ca hát ở đó. Hương thân phụ lão của Đan Phụ đều kéo đến chân đài nghe tiếng đàn du dương cùng lời ca uyển chuyển. Dù mọi người sống trong tiếng nhac vui ca, vô lo vô nghĩ nhưng xã hội vẫn ổn định, mọi việc đều đi vào trật tự.

Vu Mã Kỳ cảm thấy kỳ lạ, không thể không công nhận tài giáo hoá của Mật Tử Tiện, bèn chạy tới xin Mật Tử Tiện giáo huấn. 

Mật Tử Tiện nói: Ý nghĩa của câu “ngã chi vị nhậm nhân, tứ chi vị nhậm lực. Nhậm lực giả lao, nhậm nhân giả dật” là: Tôi làm chính trị dựa vào người khác, đặc biệt là người hiền tài, còn ông thì để cao bản thân cần đứng mũi chịu sào. Cho nên người làm chính trị dựa vào sức của mình, dù thức khuya dậy sớm, vất vất vả vả cũng rất khó xử lý tốt công việc, vì đó chỉ là sức của một người mà thôi; còn người làm chính trị dựa vào người khác, tuy đàn hát mà trị, tiêu dao nhàn hạ nhưng chính sự vẫn đi vào trật tự, vì phát huy được sức mạnh trí tuệ của rất nhiều người.

Nghe đến đây, Vu Mã Kỳ than: Đó là vì tài cán của tôi không sánh bằng Mật Tử Tiện.

Không lâu sau, Mật Tử Tiện trở về kinh thành thăm Khổng Tử, trao đổi với thầy về quan điểm và phương pháp “đàn hát mà trị”. 

Mật Tử Tiện nói: Sau khi đến Đan Phụ, học trò tôn kính phu lão, yêu thương trǎm họ, cứu giúp người khốn cùng và cùng vui, cùng buồn với họ. Ở đó, có ba người học trò tôn trọng như cha, có năm người hiền học trò coi như thầy và mười một người như bạn. Họ dạy cho học trò rất nhiều cách quản lý chính sự, nhờ có họ giúp đỡ nên học trò mới có thể trị lý Đan Phụ đâu ra đấy.

Khổng Tử gõ nhịp tán thưởng: Thật là hiếm có. Cách “đàn hát mà trị” không chỉ có thể trị lý huyện Đan Phụ, nó còn được dùng để trị lý đất nước, cũng không có mấy khác biệt.

Sức lực của cá nhân không vượt qua được sức lực của mọi người, tương tự như vậy, một người thông minh đương nhiên không thể tinh thông tất cả mọi việc. Cho nên người làm vua một mình quản lý việc nước, chẳng bằng lợi dụng sự thông minh và sức lực của cả nước để cai trị. Biết vận dụng trí tuệ và sức lực của người khác hay không chính là một tiêu chí của người thành công. 

Những vị vua thông minh thời cổ đại, ngồi trên sân rồng, khoanh tay mà trị nước, có thể cai trị đất nước rất tốt. Nhưng có những vị vua, suốt đời cần mẫn, nhưng đất nước vẫn lộn xộn. Giống như những vị lãnh đạo hiện nay. Có một số lãnh đạo, bận tối mắt tối mũi, nhưng doanh nghiệp vẫn chẳng thể khởi sắc. Nhưng có những lãnh đạo, cả ngày ung dung nhàn hạ lại quản lý doanh nghiệp nghiệp rất tốt. Nguyên nhân tạo nên sự khác biệt nằm ở chỗ người lãnh đạo có khéo vận dụng trí tuệ của cấp dưới hay không. 

"Nhân khả thế, cầu dị đạo” chỉ con người làm việc bằng biện pháp đơn giản nhất dựa theo quy luật khách quan. Theo mưu trí này, một điểm rất quan trọng của người làm lãnh đạo là cần khéo lợi dụng và động viên sự thông minh tài trí của thuộc hạ. 

Mật Tử Tiện có thể gọi là người khéo vận dụng trí tuệ của bề dưới. Kinh nghiệm cai trị thành công của ông được người đời sau hết lời tán thưởng. Trong Sử ký,Tư Mã Thiên cũng nhắc tới ông và Tử Sản nước Trịnh, Tây Môn Báo nước Nguỵ là những đại phu hiền tài.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư bào chữa trong vụ án hình sự của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Áp dụng tư tưởng này của Hàn Phi Tử vào quản trị doanh nghiệp hiện đại không những được mà còn cực kỳ thực tế. Dù ra đời cách đây hơn 2000 năm, triết lý này đánh trúng vào hai bài toán kinh điển của mọi nhà quản lý: quản trị bản thân (lãnh đạo) và thiết kế hệ thống vận hành (vận hành doanh nghiệp):

1- Tư duy phản biện và cơ chế kiểm soát

Ứng dụng hiện đại: lãnh đạo không bao giờ toàn diện và doanh nghiệp luôn có điểm mù (blind spots). Người chèo lái doanh nghiệp cần những "chiếc gương" khách quan để soi chiếu, chứ không phải những nhân viên chỉ biết "vâng dạ".

Hành động thực tế: xây dựng hệ thống báo cáo dữ liệu trung thực. Dữ liệu xấu (doanh thu giảm, chi phí tăng) chính là 'vết tì trên mặt' mà chiếc gương phản chiếu. Người quản lý phải đối diện với nó thay vì đổ lỗi cho công cụ hay nhân viên báo cáo (không "tội lỗi hóa" chiếc gương). Áp dụng cơ chế đánh giá 360 độ, kiểm toán độc lập và văn hóa phản biện để phát hiện sai sót của hệ thống trước khi quá muộn.

2- Thừa nhận giới hạn cá nhân và sức mạnh của sự hợp tác

Ứng dụng hiện đại: thời kỳ của những 'anh hùng cá nhân' (sói đơn độc) đã qua. Một giám đốc dù giỏi đến đâu cũng không thể vừa làm sản phẩm, vừa làm marketing, vừa giỏi tài chính pháp lý.

Hành động thực tế: xây dựng đội ngũ cốt lõi bù trừ năng lực: Người giỏi chiến lược cần đi đôi với người giỏi thực thi; người giỏi kỹ thuật cần đi kèm người giỏi kinh doanh.

Phân quyền: giao việc cho người có chuyên môn phù hợp thay vì ôm đồm. Bản thân CEO cố tự làm hết mọi thứ giống như lực sĩ Ô Hoạch cố tự nhấc bổng chính mình - vừa kiệt sức vừa bất khả thi.

3- Đặt nhân sự vào đúng vị trí

Ứng dụng hiện đại: quản trị nhân sự theo thế mạnh. Mỗi nhân sự đều có những 'điểm mù' và giới hạn không thể vượt qua, đừng ép họ làm những việc trái ngược với tố chất cá nhân.

Hành động thực tế: đừng ép một lập trình viên thiên tài (hơi hướng hướng nội) phải đi tiếp khách, đàm phán ngoại giao. Đừng ép một nhân viên sales xuất sắc phải ngồi làm báo cáo giấy tờ hành chính tỉ mỉ từng con số. Khi nhân viên thất bại, người quản lý cần nhìn nhận xem mình có đang giao việc sai sở trường của họ hay không, thay vì dồn họ vào đường cùng (bất cùng, bất khốn).

4- Công nghệ hóa và tối ưu hóa quy trình hệ thống

Tận dụng Thế: doanh nghiệp phải biết tận dụng các xu hướng công nghệ và thời thế (như Chuyển đổi số, Trí tuệ nhân tạo AI, Tự động hóa). Đi ngược lại dòng chảy của thời đại là tự sát.

Tìm phương pháp dễ dàng: Thiết kế quy trình làm việc (SOP) tối giản, rõ ràng, dễ hiểu đến mức một nhân sự có năng lực trung bình cũng có thể hoàn thành tốt công việc. Doanh nghiệp vận hành dựa trên hệ thống chứ không dựa trên sự tỏa sáng nhất thời của một cá nhân.

5- Lời kết cho nhà quản lý hiện đại

Muốn doanh nghiệp tự vận hành và tăng trưởng bền vững, người lãnh đạo phải bớt dùng sức người (cơ bắp, cảm xúc cá nhân) mà hãy tập trung xây dựng hệ thống kiểm soát (chiếc gương) và quy trình chuẩn hóa (dịch đạo). Đúng như Hàn Phi Tử kết luận: Dùng lực ít mà công danh lập!

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest