Pháp trị: Khen thưởng phải đi đôi, trách phạt phải song hành

I- KHEN THƯỞNG ĐI ĐÔI, TRÁCH PHẠT SONG HÀNH

Trong thiên Bát Kinh, Hàn Phi Tử tập trung bàn về các nguyên tắc lớn để giữ vững quyền lực và vận hành đất nước bằng Pháp luật (Pháp) và Thủ thuật cai trị (Thuật). Hàn Phi tử chỉ ra một mâu thuẫn cực kỳ lớn của thời Chiến Quốc là sự xung đột giữa luật pháp của triều đình và dư luận xã hội (hoặc đạo đức tư gia), ông viết:

Hình chi phiền dã, danh chi mâu dã; thưởng dự bất đáng tắc dân nghi, dân chi trọng danh dữ kỳ trọng thưởng dã quân. Thưởng giả hữu phỉ yên, bất túc dĩ khuyến; tội giả hữu dự yên, bất túc dĩ cấm. Minh chủ chi đạo,... thưởng dự đồng quỹ, phi chu câu hành. Nhiên tắc dân vô vinh vu thưởng chi ngoại, hữu phi vu phạt chi nội. Hữu trọng phạt giả tất hữu ác danh, cố dân úy (Bản gốc: 形之烦也，名之矛也；赏誉不当则民疑，民之重名与其重赏也均。赏者有诽焉，不足以劝；罪者有誉焉，不足以禁。明主之道,…… 赏誉同轨，非诛俱行。然则民无荣于赏之外，有非于罚之内。有重罚者必有恶名，故民畏). Dịch nghĩa toàn đoạn:

Hình chi phiền dã, danh chi mâu dã: bản chất thì phức tạp phiền toái, danh tiếng thì mâu thuẫn lẫn nhau.

Thưởng dự bất đáng tắc dân nghi: ban thưởng và khen ngợi mà không thỏa đáng, không đúng người đúng tội thì dân chúng sẽ hoài nghi, Dân chi trọng danh dữ kỳ trọng thưởng dā quân: vì người dân coi trọng danh tiếng (tinh thần) cũng ngang bằng với coi trọng tiền thưởng (vật chất). Thưởng giả hữu phỉ yên, bất túc dĩ khuyến: người được ban thưởng vì có công với nước mà lại bị dư luận xã hội phỉ báng, chê bai, thì phần thưởng đó không đủ để khuyến khích họ, Tội giả hữu dự yên, bất túc dĩ cấm: kẻ có tội bị luật pháp trừng trị mà lại được dư luận xã hội khen ngợi, ca tụng (ví dụ: ca tụng kẻ phạm pháp là 'anh hùng nghĩa hiệp'), thì hình phạt đó không đủ để răn đe, ngăn cấm kẻ khác.

Minh chủ chi đạo...: con đường trị quốc của bậc minh quân là phải làm sao cho... Thưởng dự đồng quỹ: sự ban thưởng về vật chất và sự khen ngợi về danh tiếng, phải đi chung một đường ray (thống nhất với nhau), Phi chu câu hành: sự chê trách của xã hội và sự trừng phạt của luật pháp phải đồng thời thực thi cùng nhau.

Nhiên tắc: như vậy thì..., dân vô vinh vu thưởng chi ngoại: người dân không cảm thấy vinh dự ở bên ngoài những gì nhà nước ban thưởng (ý nói: hệ thống thưởng đã quá chuẩn và bao quát rồi, không ai đi tôn sùng những giá trị lệch  chuẩn bên ngoài nữa), Hữu phi vu phạt chi nội: người dân nhận thấy rõ sự sai trái, chê trách nằm ngay bên trong hình phạt (ý nói: khi bị phạt, họ tâm phục khẩu phục, biết mình sai và cảm thấy xấu hổ, chứ không tự đắc coi mình là 'nạn nhân' hay 'anh hùng'). 

Hữu trọng phạt giả tất hữu ác danh: kẻ bị hình phạt nặng thì chắc chắn sẽ phải gánh chịu tiếng xấu từ dư luận, Cố dân úy: cho nên người dân mới biết sợ hãi mà khép mình vào kỷ cương.

- Hàn Phi tử đã chỉ ra:

Sự nguy hại của 'tiêu chuẩn kép': hệ thống quản trị sẽ sụp đổ nếu có sự vênh nhau giữa Luật pháp và Dư luận. Chẳng hạn thời cổ đại một người lính ra trận bỏ trốn vì phải về phụng dưỡng mẹ già. Triều đình khép tội tử hình vì tội đào ngũ (Phạt), nhưng người đời lại khen anh ta là đứa con hiếu thảo (Dự). Hàn Phi cho rằng tình trạng này khiến người dân hoang mang (dân nghi). Khi người phạm tội vẫn được xã hội tôn vinh, thì hình phạt của luật pháp hoàn toàn mất đi tác dụng răn đe (bất túc dĩ cấm).

Nguyên lý 'Thưởng dự đồng quỹ, Phi chu câu hành': là đỉnh cao của tư tưởng nhất quán trong quản trị: một là về mặt tích cực, hễ ai làm việc có ích cho đất nước, được triều đình thưởng tiền (Thưởng) thì xã hội cũng phải tôn vinh, ca ngợi họ (Dự). Hai thứ này phải chạy trên 'cùng một đường ray' (đồng quỹ); hai là  về mặt tiêu cực, hễ ai vi phạm pháp luật bị triều đình trừng phạt (Chu) thì xã hội phải lên án, coi thường (Phi). Hai thứ này phải 'song hành cùng nhau' (câu hành).

Tóm lại, người làm lãnh đạo muốn trị quốc hay quản trị tổ chức thành công, không thể chỉ dựa vào tiền thưởng hay hình phạt bằng văn bản, mà phải kiểm soát và đồng bộ được cả dư luận, tư tưởng và văn hóa trong tập thể đó. Bản chất của thưởng - phạt phải đi đôi với danh - thực.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý về Sáp nhập và Mua lại doanh nghiệp (M&A) của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ HIỆN ĐẠI

Thời cổ đại, Học thuyết Pháp trị đã chỉ ra một sự thật cốt lõi: quản trị con người không thể chỉ dùng tiền (vật chất) hay quy chế (văn bản cứng), mà phải kiểm soát được cả dư luận và truyền thông nội bộ (tinh thần). Việc ứng dụng chi tiết triết lý này trong quản trị doanh nghiệp hiện đại:

1- Thưởng phạt bất nhất tạo ra sự hoang mang và triệt tiêu động lực

Ứng dụng 'Thưởng dự bất đáng tắc dân nghi, dân chi trọng danh dữ kỳ trọng thưởng dã quân' trong xây dựng chính sách 'tổng thưởng' (Total Rewards): trong nhân sự hiện đại, chế độ đãi ngộ không chỉ có lương, thưởng (vật chất - thưởng) mà còn bao gồm sự công nhận, cơ hội thăng tiến, danh hiệu (tinh thần - danh dự), hai thứ này có sức nặng ngang nhau.

Hậu quả của việc 'bất đáng' (không thỏa đáng): nếu doanh nghiệp vinh danh 'nhân viên xuất sắc nhất năm' cho một người nhờ mối quan hệ bè phái chứ không dựa trên năng lực và KPI thực tế, toàn bộ nhân viên còn lại sẽ rơi vào trạng thái 'hoang mang' (dân nghi). Họ mất niềm tin vào hệ thống đánh giá, dẫn đến việc giảm hiệu suất hoặc làn sóng nghỉ việc (turnover rate) tăng cao.

2- Nguy cơ từ sự lệch pha giữa quy chế cứng và văn hóa mềm

Ứng dụng 'Thưởng giả hữu phỉ yên, bất túc dĩ khuyến; tội giả hữu dự yên, bất túc dĩ cấm': những hiện tượng rất phổ biến trong các doanh nghiệp hiện đại khi quy chế công ty một đằng, nhưng văn hóa ngầm (subculture) của nhân viên lại một nẻo: 

Một nhân viên chăm chỉ, luôn tuân thủ quy trình, báo cáo đúng hạn và được sếp thưởng nóng. Nhưng sau lưng, các đồng nghiệp lại cô lập, mỉa mai người đó là 'kẻ nịnh bợ', 'gánh team' làm quá khiến người khác bị ép chỉ tiêu. Phần thưởng bằng tiền lúc này không khỏa lấp được áp lực tâm lý từ sự cô lập. Kết quả là, nhân viên giỏi sẽ nản lòng và không muốn cống hiến nữa (bất túc dĩ khuyến).

Một nhân viên thường xuyên đi muộn, làm việc cẩu thả, vô kỷ luật và bị công ty phạt trừ lương. Tuy nhiên, trên mạng xã hội hoặc trong các nhóm chat bí mật, đồng nghiệp lại tung hô người này là 'cá tính', 'dám bật sếp', 'người hùng chống lại tư bản'. Khi lỗi sai biến thành biểu tượng của sự 'ngầu', hình phạt tiền của công ty hoàn toàn mất đi tác dụng giáo hóa (bất túc dĩ cấm).

3- Giải pháp thông minh: đồng bộ hóa hệ thống

'Minh chủ chi đạo,… thưởng dự đồng quỹ, phi chu câu hành': nhà quản lý hiện đại cần phải đồng bộ hóa giữa cơ chế đánh giá (KPI/OKR) và văn hóa doanh nghiệp:

Thưởng dự đồng quỹ (đồng bộ hóa tích cực): khi trao thưởng cho ai, sếp phải truyền thông rõ ràng lý do trước toàn công ty. Phải làm sao để khi một người nhận thưởng, toàn bộ tập thể đều tâm phục khẩu phục, gửi lời chúc mừng chân thành và lấy đó làm tấm gương. Danh hiệu tinh thần và tiền thưởng phải chạy trên cùng một "đường ray" công lý.

Phi chu câu hành (đồng bộ hóa tiêu cực): khi xử lý kỷ luật một cá nhân vi phạm (ví dụ: quấy rối, gian lận tài chính, rò rỉ dữ liệu), công ty không được xử lý âm thầm. Hình phạt hành chính (chu) phải đi đôi với sự lên án về mặt đạo đức nghề nghiệp (phi). Việc công khai minh bạch lỗi sai trong phạm vi cho phép của pháp luật lao động sẽ tạo ra một bộ lọc văn hóa, định hướng cho nhân viên biết điều gì là đáng hổ thẹn.

4- Thượng tôn kỷ luật là đích đến của quản trị

“Nhiên tắc dân vô vinh vu thưởng chi ngoại, hữu phi vu phạt chi nội, hữu trọng phạt giả tất hữu ác danh, cố dân úy”: nhân viên sẽ không đi tìm sự công nhận ở những hội nhóm toxic, những hành vi "bật sếp" vô căn cứ hay những trò khôn lỏi. Họ biết rằng vinh quang thực sự chỉ đến từ việc cống hiến hợp pháp cho tổ chức.

Cái đích cao nhất của quản trị không phải là phạt tiền, vì tiền mất có thể kiếm lại, mà là đánh vào lòng tự trọng và danh dự của nhân sự. Khi một người làm sai, họ không chỉ sợ mất lương, mà họ sợ nhất là 'ác danh' (tất hữu ác danh) - sợ bị đồng nghiệp coi thường, sợ mất uy tín trong ngành nghề.

Khi doanh nghiệp xây dựng được một môi trường mà 'kẻ làm sai thì bị tập thể quay lưng, kẻ làm đúng được tập thể tôn vinh', thì nhà quản lý không cần phải đi rình rập, săm soi nhân viên nữa. Chính áp lực từ văn hóa lành mạnh của tập thể sẽ tự động đưa các cá nhân vào khuôn khổ (cố dân úy).

5- Bài học cốt lõi cho lãnh đạo hiện đại

Muốn quản trị doanh nghiệp thành công, đừng chỉ quản lý túi tiền của nhân viên, hãy quản lý cả danh dự của họ. Hãy biến hệ thống khen thưởng thành niềm tự hào lớn nhất, và biến hình phạt kỷ luật thành bài học sâu sắc nhất, bằng cách giữ cho "Thưởng - Phạt" luôn song hành với "Vinh - Nhục" của tổ chức.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư hợp đồng của Công ty Luật TNHH Everest