Pháp trị: làm việc phải hợp lý, biết tính toán thiệt hơn

I- PHẢI TÍNH TOÁN KHOẢN THU NHIỀU, KHOẢN CHI ÍT, ĐÓ MỚI LÀ VIỆC ĐÁNG LÀM

Sách Hàn Phi Tử trong thiên Bát thuyết (Tám thuyết) có nghị luận: Bậc quân chủ muốn làm một việc gì đó, nếu không thông suốt, hiểu rõ từ đầu đến cuối (đoan mạt) việc ấy, mà lại tự biểu lộ ham muốn riêng của mình ra. Kẻ dưới đứng ra làm việc đó, việc làm ấy sẽ không mang lại lợi ích gì, mà chắc chắn còn phản tác dụng, mang họa ngược lại. Người hiểu rõ điều này sẽ làm việc theo đúng lý tính (đạo lý, quy luật) mà gạt bỏ dục vọng cá nhân. Việc khởi sự luôn có cái đạo của nó: Phải tính toán sao cho khoản thu vào nhiều, mà khoản chi ra ít, thì việc đó mới đáng làm.

Có những bậc quân chủ không như vậy, họ chỉ tính cái thu vào mà không thèm tính cái chi ra; chi ra dù có gấp bội cái thu vào họ cũng không biết cái hại của nó, như thế gọi là "Danh thì được mà Thực thì mất" (hữu danh vô thực). Như thế thì công lao, thành quả thì nhỏ mà tác hại lại cực kỳ lớn.

Phàm là người lập công, phải làm sao cho thu vào nhiều, chi ra ít thì mới có thể gọi là có công. Ngày nay, việc tiêu tốn quá lớn (đại phí) không bị bắt tội, mà chỉ cần thu về một chút kết quả nhỏ đã được coi là có công; thế nên bề tôi cứ thi nhau tiêu tốn nguồn lực thật lớn của quốc gia để tạo ra những thành tích nhỏ nhặt. Cái công nhỏ ấy thành công, nhưng người làm chủ (quốc gia) lại phải gánh chịu thiệt hại nặng nề.

Nhà vua muốn làm môt việc, nhưng không tìm hiểu nguyên nhân bắt đầu và kết quả tốt xấu, chỉ suy nghĩ đơn giản rằng muốn muợn việc này để đạt được một mong muốn nào đó của mình. Làm vậy, chẳng những không thu được kết quả tốt, lại còn phải chịu tổn thất. Hiểu đuợc điều này, nhà vua nên thuận theo những điều kiện khách quan, loại bỏ những mong muốn chủ quan không thiết thực. Làm bất cứ việc gì cūng phải có một nguyên tắc nhất định, tính toán chuyện nào phải bỏ ít chi phí mà thu nhiều lợi thì hãy làm. Nhưng quân vương hồ đồ lại không như thế, họ chỉ tính toán tới việc thu lợi, mà không nghĩ đến những phí tổn phải bỏ ra. Cho dù những phí tổn bỏ ra nhiều gấp đôi số lợi thu về, thì họ cũng chẳng biết được cái hại ấy, nên trên danh nghĩa là thu lợi, nhưng thực tế lại là lỗ. 

Ðó chính là hiệu quả thu được ít, còn tổn thất lại lớn gấp mười lần. Phàm những thứ thu nhiều chi ít mới được gọi là hiệu quả. Nếu giờ chi phí bỏ ra lớn lại không phạm tội và cũng có chút thu hoạch được gọi là có công, thì các bề tôi sẽ tự động bỏ ra chi phí lớn để giành lấy hiệu quả nhỏ, hiệu quả nhỏ ấy cho dù cũng là thành tựu nhưng đối với quân vương mà nói đó lại là tổn thất.

Nguyên văn chữ Hán: 人主欲為事，不通其端末，而私明其欲。有為之者，其為不得利，必以害反。知此者，任理去欲。擧事有道，計其入多，其出少者，可為也。或主不然，計其入不計其出，出雖倍其入，不知其害，則是名得而實亡。如是者，功小而害大矣。凡功者，其入多，其出少，乃可謂功。今大費無罪而少得為功，則人臣出大費而成小功，小功成而主亦有害。

Phiên âm Hán-Việt: Nhân chủ dục vi sự, bất thông kỳ đoan mạt, nhi tư minh kỳ dục. Hữu vi chi giả, kỳ vi bất đắc lợi, tất dĩ hại phản. Tri thử giả, nhiệm lý khứ dục. Cử sự hữu đạo, kế kỳ nhập đa, kỳ xuất thiểu giả, khả vi dã. Hoặc chủ bất nhiên, kế kỳ nhập bất kế kỳ xuất, xuất tuy bội kỳ nhập, bất tri kỳ hại, tắc thị danh đắc nhi thực vong. Như thị giả, công tiểu nhi hại đại hỷ. Phàm công giả, kỳ nhập đa, kỳ xuất thiểu, nãi khả vị công. Kim đại phí vô tội nhi thiểu đắc vi công, tắc nhân thần xuất đại phí nhi thành tiểu công, tiểu công thành nhi chủ diệc hữu hại.

Đoạn văn là một trong những tiểu luận xuất sắc, bóc trần hai sai lầm kinh điển của nhà quản lý: quản trị bằng cảm xúc khiến cấp dưới thao túng và đánh giá thành tích dựa trên bề nổi mà bỏ qua bài toán chi phí:

1- Nguyên lý 'quản trị bằng lý tính'

Cái bẫy 'bộc lộ ham muốn cá nhân': khi người đứng đầu muốn triển khai một dự án, một ý tưởng mới nhưng bản thân chưa hiểu thấu đáo từ gốc rễ đến ngọn ngành (bất thông kỳ đoan mạt), mà lại vội vàng biểu lộ sự hào hứng, thiên vị hoặc sở thích cá nhân của mình ra ngoài (tư minh kỳ dục).

Hệ quả không phân biệt lợi hại: bề tôi phát hiện thấy sở thích của người chủ sẽ lập tức hùa theo, 'vẽ' ra những kế hoạch màu hồng để làm hài lòng nhà vua nhằm trục lợi hoặc lấy lòng. Công việc đó về bản chất không xuất phát từ nhu cầu thực tế hay năng lực cốt lõi của tổ chức, nên kết quả tất yếu là thất bại và mang lại tai họa ngược lại cho người chủ.

Giải pháp loại bỏ dục vọng cá nhân: người chủ khôn ngoan phải biết giấu đi cảm xúc và cái tôi của mình. Thay vào đó, phải quản trị dựa trên lý tính (nhiệm lý), tức là dùng dữ liệu, các quy luật khách quan và gạt bỏ dục vọng, sở thích cá nhân (khứ dục) ra khỏi các quyết định chiến lược.

2- Tư duy hiệu suất - định nghĩa lại khái niệm 'lập công'

Hàn Phi Tử đưa ra một công thức tính toán hiệu suất kinh điển, tương đương với chỉ số tỷ suất hoàn vốn (ROI) hay chi phí - lợi ích (cost-benefit) ngày nay:

[Hiệu quả (Công)] = [Khoản thu vào (Nhập)] - [Chi phí bỏ ra (Xuất)]

Khởi sự có đạo lý: 'đạo' ở đây không phải là đạo đức trừu tượng, mà là đạo lý kinh tế. Một việc chỉ đáng làm (khả vi dã) khi và chỉ khi giá trị thu về phải lớn hơn nguồn lực tiêu tốn.

Tái định nghĩa chữ 'thành tích': không thể gọi là 'có công' nếu chỉ nhìn vào kết quả bề nổi. Thành tích thực sự phải là phần giá trị thặng dư sau khi đã khấu trừ toàn bộ chi phí, thời gian và nhân lực.

3- Bản chất cái bẫy lập công ảo

Đây là phần mang tính cảnh báo sâu sắc nhất của đoạn văn, chỉ ra một lỗ hổng hệ thống quản trị nghiêm trọng:

Căn bệnh được tiếng mất miếng: phê phán những người làm chủ thiển cận, chỉ thích đếm 'đầu sản phẩm thu về' mà không thèm đếm 'lượng tài nguyên đã mất đi'. Việc chi ra gấp nhiều lần thu vào là một sự mù quáng nguy hiểm. Doanh nghiệp có thể đạt được những con số hào nhoáng, những giải thưởng truyền thông rầm rộ (danh đắc), nhưng dòng tiền bên trong đang kiệt quệ, nội lực bị phá hủy (thực vong). Đó là kiểu thành công mang danh công nhỏ nhưng tác hại khổng lồ (công tiểu nhi hại đại hỹ).

Hệ thống lỗi sinh ra kẻ cơ hội: khi cơ chế đánh giá của người chủ lỏng lẻo - tức là tiêu hoang không bị phạt (đại phí vô tội), không bị truy cứu trách nhiệm ngân sách) và chỉ cần có một chút kết quả là được khen thưởng (thiểu đắc vi công), thì cấp dưới sẽ lập tức biến chất.

Họ sẽ điên cuồng 'đốt' ngân sách, vắt kiệt tài nguyên của công ty để tạo ra những kết quả nhanh chóng, dễ dàng nhằm mục đích báo công và thăng tiến cá nhân.

Kết cục: bề tôi nhận thưởng, thăng chức nhờ cái 'công nhỏ' ấy, còn người chủ thì nhận về sự thiệt hại, thâm hụt tài chính nặng nề (chủ diệc hữu hại).

4- Điển tích

Trong nuớc Trung Sơn có nước Phụng Diêu, Trí Bá muốn đánh chiếm, nhưng ngặt nỗi chưa có đường đi. Thế là, Trí Bá bèn đúc một cái chuông lớn, rồi dùng hai cỗ xe đặt song song, chở nó tới tặng nước Phụng Diêu. Vua của Phụng Diêu muốn san phẳng cao nguyên, lấp bằng thung lũng, mở đường nghênh đón chuông lớn.

Xích Chương Mạn Chi khuyên rằng: Cổ thi nói: “Duy tắc định quốc”, có nghĩa là chỉ có tuân thủ những quy tắc đã được xác lập thì đất nước mới có thể yên ổn. Nước ta dựa vào đâu mà nhận thứ đó từ Trí Bá. Con nguời Trí Bá tham lam, lại không giữ chữ tín, chắc chắn hắn muốn đánh chiếm nước ta nhưng vì không có đường đi, nên mới đúc cái chuông lớn này, dùng hai cỗ xe song song chở nó đến tặng đại vương. Nếu đại vương san phẳng cao nguyên, lấp bằng thung lũng, mở đường đón chuông lớn, thế thì chắc chắn quân đội của Trí Bá sẽ theo đó kéo vào nước ta.

Vua nước Phụng Diêu không nghe. Một thời gian sau, Xích Chương Mạn Chi lại tiếp tục can gián. 

Vua nước Phụng Diêu nói: "Đại quốc muốn cùng ngươi giao hảo, mà ngươi lại cự tuyệt người ta, những lời không may mắn ấy, ngươi đừng nhắc lại nữa".

Xích Chương Mạn Chi thầm nghĩ: “Làm bề tôi mà không trung trinh ấy là tội; nhưng trung trinh mà không được tin dùng, thì có thể bỏ đi để thoát thân”. Vì thế, ông chặt đứt hai nan hoa ở bầu xe rồi đi.

Quả nhiên, Xích Chương Mạn Chi tới nước Vệ được bảy ngày thì nước Phụng Diêu bị diệt vong.

Lã Thị Xuân Thu bình luận về chuyện này như sau: “Dục chung chi tâm thắng dã”. Ý là mong muốn có được chuông lớn của vua nước Phụng Diêu quá thiết tha. Trên thực tế, tâm lý muốn có được chuông lớn không có gì là sai, nhưng quan trọng là “cử sự hữu đạo, kế nhập hựu kế xuất”, làm bất cứ chuyện gì cūng phải suy nghĩ kỹ càng xem cái giá phải trả là bao nhiêu và cái mình thu về là bao nhiều. Nếu như vua nước Phụng Diêu có thể suy nghĩ một cách nghiêm túc như vậy, có lẽ chẳng bao giờ ông ta đem đất nước và vương vị của bản thân đổi lấy một chiếc chuông.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực hành chính của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Để ứng dụng tư duy của Hàn Phi Tử trong đoạn văn trên vào quản trị doanh nghiệp hiện đại, người điều hành cần dịch chuyển từ lối quản trị cảm tính, bề nổi sang quản trị bằng dữ liệu, kiểm soát chi phí (cost-control) và tối ưu hóa hiệu suất (ROI).

Hàn Phi Tử đã vạch rõ một quy trình khép kín từ khâu ra quyết định (ý muốn của lãnh đạo) đến thực thi (bài toán chi phí) và đánh giá (hệ thống KPI). Chi tiết cách ứng dụng tư duy này vào thực tế doanh nghiệp ngày nay:

1- Giai đoạn ra quyết định - Quản trị bằng dữ liệu thay vì cảm tính

Sai lầm bộc lộ ham muốn cá nhân: Nhiều chủ tịch, giám đốc hiện đại khi nảy ra một ý tưởng sản phẩm mới, một thị trường mới, thường hào hứng tuyên bố trong cuộc họp: "Tôi thấy mảng này rất tiềm năng, chúng ta phải làm bằng được!". Khi lãnh đạo đã 'chốt' theo sở thích cá nhân, các cấp quản lý bên dưới dù biết rủi ro cũng không dại gì gàn cản. Họ sẽ lập tức 'vuốt đuôi', vẽ ra các kế hoạch khả thi ảo để làm vui lòng lãnh đạo. Kết quả là doanh nghiệp đầu tư vào những dự án chết yểu ngay từ trứng nước (tất dĩ hại phản).

Giải pháp dựa vào lý tính và dữ liệu: người lãnh đạo hiện đại phải học cách 'giấu mình'. Khi muốn làm một việc gì đó, hãy giữ cái đầu lạnh, gạt bỏ cái tôi và sở thích cá nhân (khứ dục). Thay vào đó, hãy bắt buộc đội ngũ đưa ra các báo cáo nghiên cứu thị trường, phân tích SWOT, dữ liệu tài chính, kiểm tra tính khả thi của chuỗi cung ứng (nhiệm lý). Quyết định làm hay không làm phải dựa trên sự thật khách quan của thị trường, chứ không dựa trên cảm xúc của CEO.

2- Giai đoạn thực thi - Tư duy hiệu suất và bài toán chi phí - lợi ích

Hàn Phi Tử đưa ra một triết lý tài chính cốt lõi: Một dự án chỉ đáng làm (khả vi dã) khi giá trị thu về (Nhập) phải lớn hơn chi phí bỏ ra (Xuất).

Ứng dụng chỉ số ROI (return on investment): trước khi phê duyệt bất kỳ dự án, chiến dịch Marketing hay kế hoạch R&D nào, nhà quản trị phải yêu cầu dự phóng dòng tiền rõ ràng. Không chấp nhận những kế hoạch chung chung theo kiểu "Chiến dịch này sẽ giúp công ty tăng nhận diện thương hiệu". Mọi thứ phải được quy đổi ra giá trị đo lường được: Chi phí sở hữu một khách hàng (CAC) là bao nhiêu? Giá trị trọn đời của một khách hàng là bao nhiêu? Nếu chi nhiều hơn thu, dự án đó phải bị loại bỏ ngay lập tức.

Tỉnh táo trước cái bẫy 'được tiếng mất miếng': nhiều doanh nghiệp ngày nay đang đốt tiền vào các 'chỉ số ảo' (như lượt view, lượt like, quy mô văn phòng hoành tráng, giải thưởng nọ kia) để đổi lấy một vỏ bọc hào nhoáng (danh đắc). Nhưng đằng sau đó, dòng tiền nội bộ kiệt quệ, biên lợi nhuận ròng âm (thực vong). Tư duy Pháp gia nhắc nhở: doanh thu là phù du, lợi nhuận mới là thực tế. Công ty nhỏ nhưng có dòng tiền dương và biên lợi nhuận tốt vẫn sống khỏe hơn một tập đoàn lớn tăng trưởng doanh thu bằng cách 'đốt tiền' vô tội vạ.

3- Giai đoạn đánh giá - Chống bẫy 'lập công ảo' của cấp dưới

Đây là phần ứng dụng sâu sắc nhất vào việc Thiết lập hệ thống KPI và Quản trị hiệu suất (performance management). Hàn Phi Tử đã chỉ ra kẽ hở chí mạng: nếu hệ thống quản trị chỉ chấm điểm dựa trên kết quả đầu ra mà bỏ qua chi phí nguồn lực, bạn sẽ nuôi dưỡng một đội ngũ phá hoại tài nguyên công ty. Hiện tượng lập công ảo trong doanh nghiệp:

Ví dụ thứ nhất: Trưởng phòng Marketing chi tới 500 triệu đồng tiền quảng cáo để mang về khoản doanh thu 600 triệu đồng. Về mặt con số, anh ta hồ hởi báo cáo: "Em đã giúp công ty tăng trưởng doanh thu mảng này!" (thiểu đắc vi công). Sếp hời hợt lập tức khen thưởng. Nhưng lãnh đạo quên mất rằng sau khi trừ chi phí sản phẩm, vận hành, lương nhân sự, công ty đang lỗ nặng vì chi phí Marketing quá cao (đại phí vô tội).

Ví dụ thứ hai: để tuyển được 05 nhân sự cấp trung, phòng HR thuê hẳn các bên Headhunter đắt đỏ, tổ chức các chiến dịch tuyển dụng tốn kém hàng trăm triệu đồng trong khi có thể dùng các kênh miễn phí. Họ đạt mục tiêu số lượng, nhưng chi phí trên một đầu người tuyển dụng (Cost per Hire) quá lớn.

Giải pháp cấu trúc lại KPI theo tư duy Pháp gia để ngăn chặn tình trạng cấp dưới 'đốt tiền' công ty để mua thành tích cá nhân, nhà quản trị hiện đại phải áp dụng công thức đánh giá kép:

KPI kết quả (output): Doanh thu đạt được, số lượng sản phẩm, số lượng khách hàng.

KPI hiệu suất - chi phí (efficiency/cost): biên lợi nhuận, ngân sách tiêu hao, tối ưu hóa tài nguyên.

Nguyên tắc quản trị: khi chấm công cho một nhân viên hoặc một trưởng bộ phận, không được chỉ hỏi: "Em đã làm được gì?", mà bắt buộc phải hỏi câu thứ hai: "Để làm được việc đó, em đã tiêu tốn bao nhiêu tài nguyên của công ty (tiền bạc, thời gian, nhân lực)?".

Lời kết cho nhà quản trị hiện đại

Tóm lại, tư tưởng của Hàn Phi Tử trong đoạn văn này là bộ khung hoàn hảo cho mô hình Quản trị tinh gọn (Lean management) ngày nay: một là, đối với bản thân lãnh đạo, hãy bớt nói về ước mơ, sở thích cá nhân; tăng cường nói chuyện bằng con số, bảng biểu và dữ liệu thực tế; đối với dự án, luôn đặt bài toán chi phí - lợi ích lên hàng đầu. Kiên quyết cắt bỏ những dự án 'hữu danh vô thực', ba là, đối với hệ thống, cần thiết lập luật chơi sòng phẳng, thưởng dựa trên lợi nhuận ròng hay giá trị thực tế mà nhân viên mang lại cho công ty, chứ không thưởng dựa trên những báo cáo thành tích hào nhoáng nhưng ngốn ngân sách.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest