Pháp trị: Pháp luật không gì bằng rõ ràng, công khai

I- LUẬT PHẢI ĐƯỢC CÔNG KHAI

Hàn Phi Tử, viết: "Pháp giả, biên trước chi đồ tịch, thiết chi vu quan phủ nhi bố chi vu bách tính giả dã... Cố pháp mạc như hiển, thị dĩ minh chủ quan pháp, tắc cảnh nội ti tiện mạc bất văn tri dã, bất độc mãn vu đường". Dịch nghĩa: Pháp là thứ được biên chép vào sách vở, thiết lập ở nơi quan phủ và ban bố cho trăm họ biết... Cho nên, Pháp không gì bằng phải hiển lộ rõ ràng. Vì vậy, bậc minh chủ mà dùng Pháp thì người có địa vị ti tiện trong cõi không ai là không nghe biết, chứ không phải chỉ riêng người ở trên triều đường (nhà quan) mới biết.

Nguyên văn chữ Hán phồn thể (chữ Hán cổ) của đoạn trích trên trong sách Hàn Phi Tử (thiên Nan tam) như sau: 「法者，編著之圖籍，設之於官府，而布之於百姓者也。…… 故法莫如顯，是以明主言法，則境內卑賤莫不聞知也，不獨滿於堂。」

Pháp luật là thứ được soạn thảo trên sách vở, thiết lập trong quan phủ, và ban bố rộng rãi trong dân chúng. Cho nên, pháp luật chẳng gì bằng công khai. Bởi vậy, một vị vua anh minh nói đến pháp luật, thì cho dù là những người có địa vị thấp hèn trong nước cũng có thể nghe thấy được, chứ không chỉ truyền khắp trong hoàng cung.

Ðầu thời Xuân Thu, dưới chế độ tông pháp lấy quan hệ huyết thống làm ràng buộc, mối quan hệ trong nội bộ giai cấp thống trị đa phần được điều chỉnh bằng lễ chế, mà không phải bằng pháp luật. Thời này, tầng lớp thống trị coi mạng sống của nô lệ như cỏ rác, dù họ có đề cập đến hình phạt, nhưng vì nô lệ chỉ là 'vật hy sinh' lúc nào cũng có thể tuỳ ý xử lý, sát hại. Cho nên có thể nói, tầng lớp thống trị “nhất thời chế ra hình phạt" chứ không có dự định "đặt ra pháp luật”. Và đây được coi là môt hiện tượng pháp luật thống trị thời bấy giờ.

Còn ở đây, Hàn Phi Tử đưa ra quan niệm phải thay đổi hệ thống 'nhân trị' chế định pháp luật mang tính nhất thời dựa vào ý kiến chủ quan của một cá nhân nào đó. Nhà nước cần biên soạn các văn bản pháp luật thành sách, công bố rộng rãi trong dân chúng, để cho pháp luật có tính công khai.

Rõ ràng mưu lược này đúng trên lập trường của giai cấp địa chủ mới nổi tiên tiến thời bây giờ, thể hiện nhu cầu cấp thiết sau khi thế lực mới bước lên vũ đài chính trị là, phản đối chế độ pháp luật cực đoan chủ quý nô hèn, tùy ý biến người vô tội thành có tội, phản đối đặc quyền biến kẻ có tội thành vô tội, kiên quyết yêu cầu công khai pháp luật, chế định thành vǎn bản pháp luật, nhằm thay đổi truyền thống cũ “pháp luật không được công khai thì không thể lường trước được uy lực của nó”, cố gắng thoát khỏi sự áp búc cũng như lề thói trong tông pháp của quý tộc cũ.

Quả thật, mưu lược này chứa đựng khí phách của một nhà tư tưởng lớn cùng những tiến bộ của lịch sử. Đến nay những văn bản pháp luật đã được ban hành ở tất cả các chế độ nhà nước văn minh. Quan niệm Hàn Phi Tử cho rằng, pháp luật muốn chế ước được ý thức thì phải ăn sâu mọc rễ trong đầu óc của dân chúng, những điều lệ của pháp luật phải được công khai rõ ràng, khiến cho quảng đại quần chúng đều hiểu được ý nghĩa của nó, vẫn có ý nghĩa hiện thực to lớn.

- Câu chuyện quản trị:

Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương cũng là một trong những nhà lãnh đạo có tư tưởng 'pháp mạc như hiển'. Ông không chỉ coi trọng công tác lập pháp, mà còn vô cùng coi trọng công tác phổ cập và tuyên truyền những tri thức về pháp luật. Trước đêm thành lập nhà Minh, ông lệnh cho khoảng hai mươi người gồm tả thừa tướng Lý Thiện Trường và tham tri chính sự Dương Hiến, ngự sử trung thừa Lưu Cơ ,hàn lâm học sĩ Đào An… cùng nhau bàn luận chế định luật lệnh, vào tháng 12 họ đã chế định thành bộ luật 285 điều.

Lúc mới thi hành pháp lệnh, Chu Nguyên Chương sợ dân chúng không hiểu hết được những nội hàm trong các điều lệnh, bèn chỉ thị cho bọn đại lý khanh Chu Trinh: Mục đích thiết lập các điều luật là để người ta không được phạm pháp, nhưng dân chúng nơi xóm làng heo hút không thể hiểu rõ được hết nội dung của pháp lệnh. Nếu xuất hiện những người vì không biết luật nên lỡ phạm pháp, tha cho họ cũng coi như làm mất đi tính uy nghiêm của pháp luật, còn nghiêm khắc trừng trị họ thì chẳng khác nào ta đã giết oan một lượng lớn lương dân.

Vì thế, những pháp lệnh mà các khanh đã chế định cách đây không lâu, ngoài chế độ lễ nhạc và những quy định về tiền bạc, lương thực ra, phàm là những điều có liên quan đến hoạt động trong dân gian, đều phải dựa vào từng loại khác nhau mà biên thành sách, đồng thời cố gắng sử dụng tối đa ngôn ngữ thông tục toàn dân giải thích hàm nghĩa trong các điều luật, rồi ban phát xuống các quận huyện, để cho dân chúng nhà nhà đều biết. 

Không lâu sau, cuốn Luật lệnh trực giải được hoàn thành, Chu Nguyên Chương xem xong vô cùng vui mừng, nói: Điều luật trong các loại sách luật mà những triều đại trước từng dùng đều vô cùng nghiêm mật,nhưng vì triều đình không để cho dân chúng hiểu biết, nắm rõ về luật, cho nên những điều luật ấy chẳng qua cũng chỉ là công cụ mua vui cho đám quan lại mà thôi.

Những điều luật không được ban bố rõ ràng trong dân gian chính là nguyên nhân khiến thiên hạ không ngừng làm điều phạm pháp. Giờ đây trẫm đem phát cuốn Pháp lệnh trực giải này tới dân gian, khiến nhân dân cả nước đều hiểu rõ luật lệ, vậy thì những kẻ phạm tội tự nhiên cũng sẽ ít đi.

Quan điểm của Chu Nguyên Chương vô cùng sâu sắc, chỉ có làm tốt công tác tuyên truyền và phổ cập pháp luật, khiến cho mọi người đều nắm rõ pháp luật, thì đất nước mới yên ổn thái bình,nền thống trị mới kiên cố vững vàng. Nếu không,khi dân chúng không hiểu pháp luật,quan lại sẽ lợi dụng pháp luật làm điều xằng bậy, che dấu cho hành động phạm pháp của người thân, dân chúng cũng rất dễ mắc sai lầm phạm pháp, từ đó khiến cho hiện tượng phạm tội tăng cao, không thể đạt tới mục đích dùng pháp luật để duy trì trật tự xã hội,củng cố sự thống trị của giai cấp phong kiến.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực thương mại của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ HIỆN ĐẠI

Tư tưởng 'Pháp mạc như hiển' (pháp luật không gì bằng rõ ràng, công khai) của Hàn Phi Tử dù đã có cách đây hơn 2000 năm nhưng lại cực kỳ ăn khớp với xu hướng quản trị doanh nghiệp hiện đại. Trong quản trị, 'Pháp' chính là hệ thống quy trình, chính sách, văn hóa doanh nghiệp và KPI/OKR. Nếu một người lãnh đạo áp dụng triết lý này vào công ty của mình, các hoạt động quản trị sẽ được chuyển hóa một cách thực tế như sau:

1- Số hóa và văn bản hóa quy trình

Mọi quy chế, quy trình làm việc (SOP - Standard Operating Procedure) phải được viết ra rõ ràng, minh bạch, tránh tình trạng 'luật bất thành văn'. Cách áp dụng: Thay vì truyền miệng hay để nhân viên tự mò mẫm, doanh nghiệp cần hệ thống hóa toàn bộ tài liệu từ quy trình onboarding (đón nhận nhân sự mới), cẩm nang văn hóa, đến quy trình xử lý khủng hoảng. Công cụ hiện đại: Lưu trữ tập trung trên các nền tảng như Notion, Confluence, Base, hoặc Drive của công ty để bất kỳ ai cũng có thể tra cứu khi cần.

2- Công khai thông tin và giao tiếp đa chiều

Hiện đại cần phá bỏ các sự cô lập thông tin giữa các phòng ban. Thông tin chiến lược và mục tiêu của công ty không được là 'mật lệnh' chỉ ban giám đốc mới biết. Cách áp dụng: Khi ban hành một chính sách mới (ví dụ: cơ chế thưởng mới, thay đổi mô hình nhân sự), nhà quản lý cần tổ chức các buổi Town Hall (họp toàn công ty) hoặc viết thông báo giải thích rõ Lý do (Why) chứ không chỉ đưa ra Yêu cầu (What). Điều này giúp nhân viên hiểu và đồng thuận, giảm thiểu tối đa sự kháng cự hay tin đồn thất thiệt.

3- Đảm bảo sự công bằng, bình đẳng 

Hiện đại thì tiêu chí đánh giá năng lực, xét duyệt thăng tiến hoặc kỷ luật phải rõ ràng, áp dụng đồng bộ cho mọi cấp bậc, không có vùng cấm hay ngoại lệ cho 'người nhà'. Cách áp dụng: Xây dựng hệ thống KPI/OKR minh bạch. Nhân viên cấp thấp nhất cũng phải biết rõ: Họ cần làm gì để đạt loại Xuất sắc? Điều kiện để tăng lương là gì? Hành vi nào sẽ bị kỷ luật? Khi thước đo rõ ràng, nhân viên sẽ tự giác làm việc vì họ biết quyền lợi của họ được bảo vệ bằng cơ chế, chứ không phụ thuộc vào 'cảm xúc' hay sự yêu ghét của sếp trực tiếp.

4- Giải phóng lãnh đạo khỏi việc 'vi mô'

Hiện đại cần giảm tải cho nhà quản lý. Nếu quy trình và cơ chế chỉ nằm trong đầu sếp, sếp sẽ trở thành 'nút thắt cổ chai' (bottleneck) của mọi quyết định. Cách áp dụng: Khi 'pháp' đã hiển lộ và thấm xuống từng nhân viên, doanh nghiệp sẽ vận hành như một bộ máy tự động (Auto-pilot). Nhân viên có thể tự ra quyết định trong phạm vi quyền hạn được duyệt mà không cần phải chạy đi xin ý kiến sếp cho những việc lặt vặt. Sếp sẽ có thời gian để tập trung vào chiến lược vĩ mô.

5- Lời kết cho các nhà quản lý

Áp dụng 'pháp mạc như hiển' trong quản trị hiện đại không có nghĩa là biến doanh nghiệp thành một nơi trị quốc hà khắc, mà là dùng sự rõ ràng của hệ thống để thay thế cho sự mơ hồ của cảm xúc. Khi 'luật chơi' đã rõ ràng, nhân viên sẽ an tâm cống hiến vì họ biết mình đang đứng ở đâu và cần đi về đâu.

Xem thêm: Pháp lý tái cấu trúc doanh nghiệp của Công ty Luật TNHH Everest