Pháp trị: Thay đổi pháp luật phù hợp với thời đại, sẽ trị yên đất nước

THAY ĐỔI PHÁP LUẬT PHÙ HỢP VỚI THỜI ĐẠI SẼ TRỊ YÊN ĐẤT NƯỚC

Trong tác phẩm "Hàn Phi Tử" thiên "Tâm độ" (Thước đo của lòng người) viết: "Dục cử đại công nhi nan chí nhi lực giả, đại công bất khả kỷ nhi cử dã; dục tri kỳ pháp, nhi nan biến kỳ cố giả, dân loạn bất khả kỷ nhi trị dã. Cố trị dân vô thường, duy trị vi pháp. Pháp dữ thời chuyển tắc trị, pháp dữ thế nghi tắc hữu công... Thời di nhi trị bất dị giả loạn, nǎng trị chúng nhi cấm bất biến giả tước. Cố thánh nhân trị dân dã, pháp dữ thời di nhi cấm dữ nǎng biến", Nguyên văn chữ Hán: “欲举大功而难致其力者，大功不可几而举也；欲知其法，而难变其故者，民乱不可几而治也。故治民无常，唯治为法。法与时转则治，法与世宜则有功。[...] 时移而治不易者乱，能治众而禁不变者削。故圣人之治民也，法与时移而禁与能变。”. 

Dịch nghĩa: muốn lập công nghiệp lớn mà lại ngại huy động, khó tập hợp sức dân, thì công nghiệp lớn ấy chẳng bao giờ mong dựng nổi; muốn biết phương pháp trị nước mà lại ngại thay đổi thói cũ, thì cảnh dân loạn chẳng bao giờ mong dẹp yên. Cho nên, việc cai trị dân không có một khuôn mẫu cố định nào cả, cốt lõi duy nhất của việc trị nước là nằm ở Pháp luật. Pháp luật chuyển dịch theo thời thế thì đất nước được yên trị; pháp luật thích hợp với đời sống xã hội thì sẽ lập được công lao. [...] Thời đại đã dời đổi mà phương pháp cai trị không chịu thay đổi thì đất nước sẽ đại loạn; năng lực quản lý của đám đông đã tiến hóa mà các lệnh cấm đoán vẫn giữ nguyên, không biến chuyển thì quyền lực quốc gia sẽ bị suy tước. Chính vì thế, bậc thánh nhân khi cai trị dân chúng: thời thế thay đổi đến đâu thì pháp luật dời đổi đến đó, nǎng lực của dân thay đổi thế nào thì lệnh cấm cũng phải biến đổi theo cho phù hợp.

- Có hai nguyên lý quản trị cốt lõi:

Tính động của pháp luật: xem pháp luật là một sinh thể sống, phải chuyển động và 'tiến hóa' song hành cùng lịch sử. Ông cực lực bài xích việc ôm giữ các giáo điều cũ kỹ. Đối với ông, một đạo luật tốt ở thế kỷ trước có thể biến thành mầm mống bạo loạn ở thế kỷ này nếu nó không được cập nhật.

Mối quan hệ giữa 'cấm' và 'năng': xã hội phát triển, tư duy và năng lực của con người thay đổi, nếu bộ máy cai trị vẫn dùng những lề thói cũ, lệnh cấm cũ để kiềm tỏa thì chỉ dẫn đến hai hệ lụy: hoặc là dân chúng sẽ phản kháng gây loạn, hoặc là quốc gia sẽ bị tụt hậu và bị các nước khác 'suy tước' (nuốt chửng).

- Câu chuyện quản trị cổ đại:

Thời Chiến Quốc, Huệ Tử chế định pháp lệnh cho Nguỵ Huệ vương, sau khi pháp lệnh được định ra, ông mang cho mọi người cùng xem, tất cả đều phụ hoạ theo nói rằng pháp lệnh rất được, vì thế Huệ Tử liền hiến pháp lệnh đó cho Huệ vương. Huệ vương cho rằng tốt, đưa cho Nguỵ nhân Địch Tiễn xem.

Ðịch Tiễn nói: Tốt đấy.

Huệ Vương hỏi: Có thể thực hiện được không?

Địch Tiễn trả lời: Không thể thực hiện được.

Huệ vương hỏi: Tốt mà lại không thể thực hiện được là cớ làm sao?

Địch Tiên đáp: Pháp lệnh nhìn bề ngoài thì rất tốt, nhưng lại không phù hợp với thực tế, cho nên không thể thực hiện được.

Nguỵ vương không tin vào ý kiến của Địch Tiễn, vẫn giao việc nước cho Huệ Tử quản lý.

Huệ Tử thay Nguỵ Huệ vương quản lý đất nuớc. Nhưng vì bản lĩnh Huệ Tử không lớn, nên xử lý việc nước không tốt. Thời Huệ vương có tất cả nǎm mươi cuộc giao tranh, trong đó có 20 lần thất bại nhanh chóng, số người chết nhiều không kể xiết. Đại tướng của Huệ vương là Ái Tử cũng bị bắt làm tù binh. Sự ngớ ngẩn trong thuật trị nước của Huệ Tử khiến cho binh sĩ và nguời dân vô cùng mệt mỏi, đất nước trở nên mọt rỗng, thiên hạ đều chỉ trích sai lầm của ông ta, nhân dân trăm họ cũng trách cứ Nguỵ vương, các chư hầu càng chê bai ông. 

Lúc bây giờ Ngụy vương mới nói lời xin lỗi Địch Tiễn, một lần nữa trọng dụng mưu lược của Địch Tiễn, bảo vệ được đất nước đang trên đà suy vong. Nhưng những bảo vật quý giá đã thất tán ở nước ngoài, đất đai cũng bị cắt cho các nước lân cận, nước Ngụy từ đó suy yếu hẳn. 

Vì Ngụy vương không sớm nghe lời Địch Tiễn, để cho Huệ Tử thi hành những pháp lệnh không phù hợp với thực tế, nên mới dẫn tới hậu quả nghiêm trọng. Nguyên nhân căn bản là Huệ Tử làm trái với nguyên tắc “pháp dữ thời chuyển”.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ HIỆN ĐẠI

Trong một kỷ nguyên VUCA (Biến động, Bất định, Phức tạp, Mơ hồ), tư tưởng 'Pháp dữ thời chuyển' (Luật pháp chuyển dịch theo thời thế) chính là chìa khóa để doanh nghiệp tồn tại và phát triển. Ứng dụng cụ thể các luận điểm của Hàn Phi vào quản trị doanh nghiệp ngày nay:

1- Tái cấu trúc quy trình và hệ thống quản trị

Hệ thống chuyển dịch theo thời thế thì tổ chức mới vận hành tốt (Pháp dữ thời chuyển tắc trị). Trong doanh nghiệp, 'Pháp' chính là hệ thống nội quy, quy trình vận hành tiêu chuẩn (SOP), KPIs và văn hóa tổ chức. Nhiều doanh nghiệp thất bại không phải vì họ không có quy trình tốt, mà vì họ giữ một quy trình đã lỗi thời.

Chủ động phá bỏ 'lối mòn thành công': khi bối cảnh thị trường thay đổi (ví dụ: sự bùng nổ của AI, chuyển đổi số, hay sự thay đổi hành vi của khách hàng), nhà lãnh đạo phải chủ động cập nhật "Pháp". Nếu doanh nghiệp đã tăng trưởng từ 5 nhân sự lên 50 hay 100 nhân sự, các quy trình quản lý hành chính, tài chính và phê duyệt cũ kỹ buộc phải thay đổi để tránh tạo ra nút thắt cổ chai.

Quản trị linh hoạt: thay vì tạo ra những bộ quy trình cứng nhắc dùng cho 5-10 năm, doanh nghiệp hiện đại cần cơ chế "đánh giá và hiệu chỉnh" định kỳ (quý/năm) để đảm bảo hệ thống nội bộ luôn khớp với tốc độ thay đổi bên ngoài.

2- Quản trị sự thay đổi

Thời đại đã dời đổi mà phương pháp cai trị không chịu thay đổi thì tổ chức sẽ đại loạn. 'Đại loạn' trong doanh nghiệp hiện đại không phải là bạo động, mà là sự suy giảm hiệu suất, chảy máu chất xám, xung đột nội bộ và mất thị phần.

Đón đầu khủng hoảng thay vì chữa cháy: khi nhận thấy thị trường có xu hướng dịch chuyển (ví dụ: khách hàng chuyển từ mua trực tiếp sang trực tuyến, hoặc chuỗi cung ứng bị gián đoạn), doanh nghiệp phải thay đổi mô hình kinh doanh ngay lập tức. Câu chuyện của Nokia (chậm thay đổi hệ điều hành) hay Kodak (chậm chuyển sang máy ảnh số) chính là minh chứng xương máu cho lời cảnh báo này của Hàn Phi.

Vượt qua rào cản tâm lý 'ngại thay đổi': nhà quản lý thường sợ thay đổi hệ thống vì ngại va chạm hoặc ngại tốn nguồn lực ("nan biến kỳ cố"). Tuy nhiên, Hàn Phi chỉ rõ: cái giá của việc duy trì một hệ thống lỗi thời (tổ chức đại loạn) luôn đắt hơn rất nhiều so với chi phí cải cách.

3- Quản trị nguồn nhân lực và giữ chân nhân tài

Năng lực của đám đông đã tiến hóa mà các lệnh cấm đoán vẫn giữ nguyên thì quyền lực bị giảm. 'Đám đông' trong doanh nghiệp chính là đội ngũ nhân sự. Ngày nay, thế hệ lao động mới (Gen Z, Gen Alpha) có năng lực, tư duy và nhu cầu rất khác so với các thế hệ trước. Họ kiểm soát thông tin tốt hơn, nhạy bén với công nghệ và đề cao sự cân bằng, tự chủ.

Thay đổi tư duy kiểm soát: nếu doanh nghiệp vẫn dùng các "lệnh cấm" cũ kỹ như: bấm vân tay check-in nghiêm ngặt từng phút, cấm sử dụng mạng xã hội tuyệt đối, hay quy định trang phục quá cứng nhắc... trong khi công việc đòi hỏi sự sáng tạo và linh hoạt, doanh nghiệp sẽ bị "suy tước" (mất đi những nhân sự giỏi nhất vào tay đối thủ).

Chuyển từ 'cấm đoán' sang 'kiến tạo': năng lực nhân sự tăng lên thì cơ chế quản lý phải dịch chuyển từ Quản lý hành vi (kiểm soát làm thế nào, làm ở đâu) sang Quản lý kết quả (giao quyền tự quyết, làm việc từ xa/hybrid, đánh giá dựa trên hiệu suất thực tế.

4- Sẵn sàng đầu tư nguồn lực cho mục tiêu lớn

Ứng dụng: muốn lập công nghiệp lớn mà lại ngại huy động sức dân, thì công nghiệp lớn ấy chẳng bao giờ mong dựng nổi.

Đồng lòng và tối ưu nguồn lực: khi doanh nghiệp đặt ra một mục tiêu thách thức (Mở rộng thị trường, tung dòng sản phẩm mới, đạt doanh thu đột phá), ban lãnh đạo không thể giữ tư duy "tiết kiệm nửa vời" hoặc không dám đầu tư vào con người và công nghệ.

Cơ chế thưởng - phạt phân minh: để nhân viên sẵn sàng xả thân cho mục tiêu lớn của công ty, doanh nghiệp phải thiết kế được một cơ chế đãi ngộ đủ hấp dẫn (ESOP, thưởng doanh số, lộ trình thăng tiến rõ ràng). Muốn gặt hái "đại công", phải dám cam kết và dấn thân đầu tư nguồn lực tương xứng.

5- Kết luận cho Nhà quản trị

Quản trị doanh nghiệp hiện đại theo tinh thần Hàn Phi không phải là sự độc tài, mà là sự tỉnh táo và thực tế mang tính hệ thống. Một nhà lãnh đạo xuất sắc là người biết nhìn vào bức tranh thực tế của thị trường và năng lực nội tại của đội ngũ để liên tục tinh chỉnh 'luật chơi' của doanh nghiệp mình. Hệ thống vận hành phải là bệ phóng cho sự phát triển, chứ không phải là chiếc lồng kìm hãm tổ chức.

Xem thêm: Dịch vụ thiết lập (set up) nền tảng pháp lý cho doanh nghiệp