Pháp trị: Thuốc đắng dã tật, lời thật mất lòng

I- MINH QUÂN NGHE LỜI NÓI THẮNG, TRÁNH BỊ CHE MẮT BỞI KẺ XU NỊNH

Trong tác phẩm Hàn Phi Tử, chương Ngoại trữ thuyết tả thượng có viết phiên âm: Minh chủ chi đạo, như Hữu Nhuợc chi ứng Mật Tử dã. Nhân chủ chi thính ngôn dā, mĩ kỳ biện; kỳ quan hành dā, hiền kỳ viễn. Cố quần thần sĩ dân chi đạo ngôn giả thiên hoằng, kỳ hành thân dã ly thế... Phù luơng dược khổ vu khẩu, nhi trí giả khuyên nhi ẩm chi, như kỳ nhập nhi dĩ kỷ tât dã. Trung tín phất vu nhĩ, nhi minh chủ thính chi, như kỳ khà dĩ chí công dã... Thị dĩ ngôn hữu tiêm sát vi nan nhi phi vụ dã"; Nguyên văn chữ Hán: 明主之道，如有若之應宓子也。人主之聽言也，美其辯；其觀行也，賢其遠。故群臣士民之談言者天弘，其行身也離世... 夫良藥苦於口，而智者勸而飲之，知其入而已己疾也。忠言拂於耳，而明主聽之，知其可以致功也... 是以言有尖殺為難而非務也。

Đây là một đoạn luận bàn rất sâu sắc về thuật trị nước, cụ thể là cách một vị minh quân (vua sáng suốt) nghe lời can gián và đánh giá bề tôi, tránh bị che mắt bởi những lời lẽ hoa mỹ nhưng rỗng tuếch.

1- Hoàn cảnh và các điển tích được nhắc đến

Để hiểu trọn vẹn câu nói, chúng ta cần giải mã hai nhân vật được nhắc đến ở đầu câu: Hữu Nhược và Mật Tử (Mật Tử Tiện) - cả hai đều là học trò của Khổng Tử. 

Mật Tử khi đi làm quan cai trị vùng Thiền Phụ, vì sợ xa xôi nên vua nước Lỗ sẽ nghe lời gièm pha mà nghi ngờ mình, bèn xin vua cho hai người thư lại đi cùng. Khi đến nơi, Mật Tử bảo hai người thư lại viết sớ. Nhưng cứ hễ họ đặt bút viết, Mật Tử lại đứng bên cạnh... giật tay họ làm chữ bị nguệch ngoạc. Đến khi chữ xấu, Mật Tử lại mắng mỏ họ. Hai người thư lại tức giận xin về, tâu với vua Lỗ rằng Mật Tử rất khó làm việc cùng.

Hữu Nhược lúc đó ở cạnh vua, nghe vậy liền giải thích cho vua hiểu ẩn ý của Mật Tử: Mật Tử đang dùng hình ảnh giật tay người viết để ám chỉ việc nhà vua ở xa đừng can thiệp, "giật tay" người đang cai trị ngoài biên ải. Vua Lỗ hiểu ra, không can thiệp nữa, nhờ đó Mật Tử yên tâm trị lý vùng Thiền Phụ rất thành công.

2- Ý nghĩa của đoạn trích

Hàn Phi Tử mượn câu chuyện trên để đưa ra bài học quản trị cốt lõi:

- Thực trạng sai lầm của bậc quân chủ thông thường:

"Minh chủ chi đạo, như Hữu Nhuợc chi ứng Mật Tử dã. Nhân chủ chi thính ngôn dã, mĩ kỳ biện; kỳ quan hành dã, hiền kỳ viễn...". Ý nghĩa: Cái đạo của bậc minh chủ là phải tinh đời, hiểu thấu ẩn ý bên trong như cách Hữu Nhược hiểu Mật Tử vậy. Ngược lại, những vị vua tầm thường khi nghe lời nói thì chỉ thích những kẻ biện bác, hoa mỹ (mĩ kỳ biện); khi nhìn hành động thì lại ca ngợi những kẻ xa rời thực tế, cao siêu lập dị (hiền kỳ viễn).

Chính vì cái sở thích chuộng hư danh đó của vua, nên quan lại và dân chúng khi nói năng thì cố thổi phồng, phóng đại (thiên hoằng), còn khi hành động thì cố tình làm những việc kỳ quái, lập dị để tỏ ra thanh cao, thoát tục (ly thế). Kết quả là lời nói và hành động không ăn nhập gì với hiệu quả thực tế.

- Thuốc đắng dã tật - Lời thật nghịch nhĩ

"Phù luơng dược khổ vu khẩu, nhi trí giả khuyên nhi ẩm chi, như kỳ nhập nhi dĩ kỷ tât dã. Trung tín phất vu nhĩ, nhi minh chủ thính chi, như kỳ khà dĩ chí công dã..." 

Ý nghĩa: Thuốc tốt thì đắng miệng, nhưng người có trí vẫn tự khuyên mình uống vì biết thuốc vào sẽ chữa khỏi bệnh (dĩ kỷ tật). Lời trung thần nói thật thì thường chói tai, khó nghe (phất vu nhĩ), nhưng bậc minh chủ vẫn kiên nhẫn lắng nghe vì biết nó có thể giúp đạt đến cái đạo trị nước chí công vô tư (chí công dã).

- Bản chất của lời nói trong trị quốc:

"Thị dĩ ngôn hữu tiêm sát vi nan nhi phi vụ dã". Ý nghĩa: vì vậy, trong việc trị quốc, lời nói tuy cần phải tỉ mỉ, sắc bén, phân tích rạch ròi (tiêm sát) dù việc đó rất khó, nhưng cái cốt lõi không phải là nằm ở sự hoa mỹ, lý luận suông (nhi phi vụ dã). Cái quan trọng nhất là lời nói đó phải mang lại hiệu quả thực tế (dụng công), chứ không phải để nghe cho sướng tai.

3- Kết luận

Đoạn văn này là một lời cảnh tỉnh đanh thép của Hàn Phi Tử dành cho những người đứng đầu. Ông khẳng định: Một nhà lãnh đạo giỏi không được trị quốc bằng đôi tai thích nghe lời ngọt ngào hay cặp mắt thích nhìn những thứ trình diễn thanh cao giả tạo. Hãy chấp nhận 'uống thuốc đắng' (nghe lời thật, lời can gián thẳng thắn) và đánh giá con người bằng hiệu quả công việc thực tế, thay vì những lời biện luận hoa mỹ nhưng rỗng tuếch.

Hàn Phi Tử bình luận về hai câu chuyện này như sau: Những lời Phạm Thư và Ngu Khánh nói đều rất có lý, khiến người khác thật sự bị thuyết phục, có điều những lời đó hoàn toàn đi ngược lai tình hình thực tế của sự vật. Nguyên nhân cơ bản nhất làm hỏng chính sự cũng là vì nhà vua thích nghe những lời nói kiểu đó. Không tìm kiếm phương pháp cai trị giúp cho đất nước ổn định thịnh vượng, say sưa nghe những lời nhảm nhí mùi mẫn êm tai, đó chính là người loại bỏ phép tắc, trọng dụng người khiến cho nhà đổ, khiến cho cung gãy. 

Cho nên, đối với chính sự quốc gia mà nói, nhà vua vĩnh viễn không thể đạt tới trình độ của những người thợ xây nhà, chế tạo cung nỏ. Nhưng, sở dĩ những người có kỹ thuật bị Phạm Thư, Ngu Khánh dồn vào thế bí là vì: Nói suông, dù không đem lại hiệu quả thực tế, nhưng vẫn có thể giành phần thắng nhờ giỏi biện luận; còn làm thật, dù phù hợp với điều kiện thực tế nhưng cũng vẫn bị gạt đi vì không giỏi biện luận. 

Nguời thợ thủ công không thể thi triển kỹ thuật của mình nên nhà mới đổ, cung mới gãy; người biết trị lý đất nước không thể thực thi phương lược trị nước của mình, nên đất nước mới rơi vào hoàn cảnh hỗn loạn, nhà vua mới gặp nguy khốn.

Làm sao mới có thể tránh được trường hợp này? Phương pháp rất rõ ràng là: Thuốc đắng dã tật, lời thật mất lòng. Nhà vua nhất định phải lắng nghe những lời nói xuất phát từ hiệu quả thực tế, tuyệt đối không được tin theo những lời êm tai.

Chúng ta cần phải lưu ý, quan điểm công lợi của Hàn Phi Tử khá là hạn hẹp, cái ông gọi là 'công dung' chỉ xét đến khía cạnh có lợi cho sự thống trị của nhà vua và có ích cho cuộc sống vật chất cúa mọi người hay không mà thôi. Bởi vậy, ông không những phản đối lý thuyết suông, mà còn bài xích cả văn học nghệ thuật.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực lao động của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Triết lý của Hàn Phi Tử dù ra đời cách đây hơn 2.000 năm nhưng lại là một 'bộ khung' quản trị kinh điển, cực kỳ thực tế cho các nhà lãnh đạo và quản lý doanh nghiệp hiện đại. Việc ứng dụng từng phần của câu nói này vào việc vận hành và quản trị doanh nghiệp ngày nay:

1- Nghệ thuật trao quyền

Người lãnh đạo xuất sắc là người biết nhìn thấu bản chất vấn đề và không can thiệp thô bạo vào chuyên môn của cấp dưới (nghệ thuật trao quyền).

Tin tưởng và trao quyền chiến lược: giống như vua nước Lỗ tin tưởng giao vùng Thiền Phụ cho Mật Tử mà không can thiệp từ xa, CEO hiện đại khi đã bổ nhiệm các Giám đốc bộ phận (C-level) hay Trưởng phòng thì cần trao cho họ quyền tự quyết.

Tránh quản lý vi mô: việc nhà lãnh đạo liên tục can thiệp sâu vào công việc chuyên môn của nhân viên (giống như hành động 'giật tay người viết sớ') sẽ làm thui chột sự sáng tạo, gây ức chế và giảm hiệu suất làm việc. Đạo của người làm sếp là quản trị bằng mục tiêu (KPIs/OKRs) chứ không phải quản trị bằng cách 'cầm tay chỉ việc'.

2- Cảnh giác trước báo cáo hoa mỹ

Tỉnh táo trước những báo cáo hoa mỹ, những dự án xa rời thực tế và loại bỏ văn hóa 'vẽ vời' trong doanh nghiệp.

Cảnh giác với 'bẫy' thuyết trình: nhiều nhân viên hoặc cấp dưới có khả năng ăn nói cực kỳ xuất sắc, làm slide Pitch Deck rất đẹp (mĩ kỳ biện), nhưng năng lực thực thi lại kém. Người lãnh đạo hiện đại cần tỉnh táo để không bị mê hoặc bởi những lời hứa hẹn tăng trưởng viển vông hay những thuật ngữ công nghệ thời thượng mà thiếu đi tính khả thi.

Loại bỏ văn hóa hình thức, lập dị: đôi khi trong doanh nghiệp có những cá nhân cố tình tạo ra những quy trình phức tạp, những "sáng kiến" nghe có vẻ đao to búa lớn nhưng không đem lại giá trị chuyển đổi hay doanh thu thực tế.

Giải pháp quản trị: chuyển dịch doanh nghiệp sang văn hóa dựa trên dữ liệu thực tế. Đánh giá nhân sự và hiệu quả dự án bằng kết quả thực tế như doanh thu, tỷ lệ giữ chân khách hàng, năng suất làm việc) chứ không dựa trên sự khéo léo của lời nói.

3- Xây dựng văn hóa phản biện

Xây dựng văn hóa phản biện giống như chấp nhận 'thuốc đắng dã tật' để đổi mới sáng tạo.

Khuyến khích văn hóa phản biện thẳng thắn: Lời nói thật thì thường chói tai. Trong doanh nghiệp, nếu sếp chỉ thích nghe lời khen ngợi, nịnh bợ thì doanh nghiệp đó đang tiến gần đến bờ vực khủng hoảng. Bậc 'minh chủ' ngày nay là người dám lắng nghe những báo cáo xấu, những lời cảnh báo về rủi ro hệ thống, hoặc những đóng góp thẳng thắn từ nhân viên tuyến đầu (những người hiểu khách hàng nhất).

Xây dựng 'tâm lý an toàn': nhân viên chỉ dám nói thật khi họ biết họ sẽ không bị trừng phạt. Sếp cần chủ động tạo ra các kênh đóng góp ý kiến ẩn danh, các buổi họp phản biện (Brainstorming) để tìm ra sự thật. Biết lắng nghe 'lời nghịch nhĩ' chính là cách để doanh nghiệp tự sửa sai và tiến hóa trước khi bị thị trường đào thải.

4- Quản trị tập trung vào hiệu quả cốt lõi

Tập trung vào giải pháp thực chất: Khi giải quyết một sự cố hay lập kế hoạch hành động, doanh nghiệp không cần những cuộc họp kéo dài hàng giờ với những lời bàn luận chung chung. Điều doanh nghiệp cần là sự phân tích tỉ mỉ, bóc tách sắc bén vào gốc rễ vấn đề (tiêm sát), dù việc đối diện với sự thật đó rất đau đớn và khó khăn (vi nan).

Cắt giảm cuộc họp và thủ tục thừa: Mọi lời nói, kế hoạch trong cuộc họp phải hướng tới câu hỏi: "Hành động tiếp theo (Next action) là gì? Ai làm? Bao giờ xong?" chứ không phải là một diễn đàn để biểu diễn tư duy (nhi phi vụ dã).

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest