Pháp trị: Thưởng phạt nghiêm minh, không niệm tình

I- THƯỞNG PHẠT NGHIÊM MINH, KHÔNG NIỆM TÌNH

"Trị cường sinh vu pháp, nhược loạn sinh vu a, quân minh vu thử, tắc chính thưởng phạt nhi phi nhân hạ. Tước lộc sinh vu công, tru phạt sinh vu tội, thần minh vu thử, tắc tận tử lực nhi phi trung quân dā. Quân thông vu bất nhân, thần thông vu bất trung, tắc khả dĩ vương hĩ" - Hàn Phi Tử, Thiên tâm độ, đã đưa tư tưởng Pháp gia lên tầng cao nhất: vận hành hệ thống một cách khách quan, loại bỏ hoàn toàn sự cảm tính của con người.

1- Gốc rễ của thịnh suy

Nguyên văn: "Trị cường sinh vu pháp, nhược loạn sinh vu a, quân minh vu thử, tắc chính thưởng phạt nhi phi nhân hạ". Dịch nghĩa: trị vì ổn định và đất nước giàu mạnh là sinh ra từ pháp luật; suy yếu và loạn lạc là sinh ra từ sự thiên vị, a dua (bất công). Bậc quân chủ hiểu rõ điều này thì sẽ làm nghiêm minh việc thưởng phạt mà không dựa vào lòng thương hại, sự ban ơn riêng với cấp dưới.

2- Bản chất của cống hiến

Nguyên văn: "Tước lộc sinh vu công, tru phạt sinh vu tội, thần minh vu thử, tắc tận tử lực nhi phi trung quân dã". Dịch nghĩa: tước vị, bổng lộc phải sinh ra từ công lao; hình phạt, giết chóc phải sinh ra từ tội trạng. Bầy tôi hiểu rõ điều này thì sẽ dốc hết sức lực ra mà làm việc, chứ không phải vì lòng trung thành mù quáng với nhà vua.

Góc nhìn thực tế về 'lòng trung thành': đây là một gáo nước lạnh dội vào tư tưởng Nho giáo - vốn đòi hỏi bầy tôi phải trung thành vô điều kiện với vua. Hàn Phi Tử vạch trần bản chất: Nhân viên đi làm là để tìm kiếm cơ hội và lợi ích, không ai sinh ra để trung thành vô điều kiện với lãnh đạo.

3- Quản trị minh bạch và sự sòng phẳng

Nguyên văn: "Quân thông vu bất nhân, thần thông vu bất trung, tắc khả dĩ vương hĩ". Dịch nghĩa: nhà vua thấu hiểu cái gọi là 'bất nhân' (không dùng lòng nhân từ cảm tính để trị quốc), bầy tôi thấu hiểu cái gọi là 'bất trung' (không cần lòng trung thành mù quáng, chỉ cần làm đúng bổn phận để nhận quyền lợi), đạt được sự thông suốt đó thì có thể làm bá chủ thiên hạ.

Tái định nghĩa hai chữ 'bất nhân' và 'bất trung': Hàn Phi Tử không bảo người ta sống ác độc hay phản bội. Từ 'bất' ở đây mang nghĩa là 'vượt qua', không bị ràng buộc bởi đạo đức cảm tính thông thường. 

Quân thông vu bất nhân: người lãnh đạo quản trị bằng 'cái đầu lạnh'. Họ không dùng lòng thương hại cá nhân để điều hành một tập thể. Họ hiểu rằng: nhân từ với 01 người lười biếng chính là tàn nhẫn với 99 người chăm chỉ. 

Thần thông vu bất trung: cấp dưới làm việc bằng sự chuyên nghiệp. Họ không cần phải thề thốt sống chết vì lãnh đạo. Họ chỉ cần hoàn thành xuất sắc công việc được giao, tuân thủ tuyệt đối quy trình để nhận về đãi ngộ xứng đáng. Đó gọi là sự chuyên nghiệp.

4- Kết luận

Mưu lược “thưởng phạt nghiêm minh, không niệm tình” hoàn toàn trái ngược với tư tưởng dùng nhân nghĩa trị nước của Nho gia. Nhìn bề ngoài, quan điểm này có vẻ không thấu tình đạt lý, nhung nó lại có ưu thế đặc biệt trong việc xây dựng quyền uy của người lãnh đạo, lấy uy nghiêm thuần phục cấp dưới, đảm bảo mệnh lệnh được thi hành thông thuận để thống nhất ý nghĩ và hành động.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực lao động của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ MỘT TỔ CHỨC HIỆN ĐẠI

Pháp trị phản đối lối quản trị bằng 'nhân trị' (dùng tình cảm, đạo đức) vì nó mang tính bất định. Pháp trị hướng tới một tổ chức mà ở đó hệ thống vận hành thay cho cảm xúc của con người.

Trụ cột 1: thiết lập hệ điều hành pháp trị

Nhận diện mầm mống hỗn loạn từ sự cả nể (nhược loạn sinh vu a): trong doanh nghiệp, chữ 'a' (a dua, thiên vị) chính là việc quản trị bằng ngoại lệ. Ví dụ: Trưởng phòng đi muộn không bị phạt vì là 'người nhà của lãnh đạo. Nhân viên sales cựu trào vi phạm văn hóa giao tiếp nhưng được bỏ qua vì 'đang gánh doanh số'. Lãnh đạo quyết định tăng lương cho một nhân sự chỉ vì họ khéo léo trong giao tiếp, biết cách làm lãnh đạo vui lòng (a dua). Theo quan điểm pháp trị, chỉ cần lãnh đạo tạo ra một ngoại lệ dựa trên tình cảm, toàn bộ niềm tin của tập thể vào hệ thống sẽ sụp đổ. Nhân viên sẽ ngừng tập trung vào công việc và chuyển sang tập trung vào việc 'lấy lòng sếp'.

Quản trị bằng 'cái đầu lạnh' (chính thưởng phạt nhi phi nhân hạ): một lãnh đạo sáng suốt (quân minh) sẽ tách biệt hoàn toàn giữa tình cảm cá nhân và hiệu suất công việc. Không dùng lòng thương hại (phi nhân hạ), khi một nhân sự không đáp ứng được KPI sau nhiều kỳ đánh giá và đào tạo lại, việc sa thải hay chuyển vị trí là bắt buộc. Nếu lãnh đạo giữ họ lại vì 'hoàn cảnh gia đình đáng thương' hay 'họ tội nghiệp lắm', lãnh đạo đang trực tiếp bất công với những người đang nỗ lực gánh vác phần việc của nhân sự yếu kém đó. 

Số hóa và quy trình hóa: chuyển toàn bộ tiêu chí thưởng, phạt vào quy chế nội bộ, hợp đồng lao động và hệ thống phần mềm (ERP/CRM). Khi mọi thứ đã thành 'luật', việc thực thi sẽ diễn ra tự động. Lãnh đạo không cần phải đóng vai "ác", bởi vì chính quy trình đang thực thi công lý.

Trụ cột 2: thiết lập cơ chế động lực tự thân

Tuyệt đối không xây dựng doanh nghiệp dựa trên 'bánh vẽ' hay 'sự trung thành'. Nhiều chủ doanh nghiệp hiện nay vẫn mắc sai lầm của Nho giáo luôn đòi hỏi nhân viên phải 'coi công ty như nhà', phải 'trung thành', phải 'vượt khó cùng sếp' nhưng đãi ngộ lại không tương xứng. Bản chất thương mại của mối quan hệ lao động là nhân viên bán thời gian, trí tuệ, sức lực; doanh nghiệp mua lại bằng tiền bạc, cơ hội và quyền lợi.

Cơ chế hiệu suất quyết định đãi ngộ (tước lộc sinh vu công): khi nhân viên hiểu rõ (thần minh vu thử) công thức vận hành của công ty, họ sẽ chuyển từ trạng thái 'làm việc đối phó' sang 'chủ động dốc lực' (tận tử lực). 

Quản trị kiểu Nho giáo: thăng tiến (tước) dựa vào thâm niên, sự trung thành, hoặc mức độ "hợp cạ" với lãnh đạo; thu nhập (lộc) tăng lương theo đợt cố định, cào bằng, mang tính chất "ban ơn" từ lãnh đạo; sai phạm (tội) nhắc nhở qua loa nếu là người quen, hoặc trừng phạt nặng nề nếu lãnh đạo đang bực mình.

Quản trị kiểu Pháp gia: thăng tiến (tước) dựa trên năng lực chứng minh và kết quả dự án (công); thu nhập (lộc) tăng thu nhập dựa trên giá trị thặng dư tạo ra cho công ty, lương cứng + KPI + thưởng nóng + ESOP; sai phạm (tội) áp dụng đúng khung chế tài đã ban hành, không phân biệt vị trí.

Trụ cột 3: sự chuyên nghiệp tuyệt đối

Đây là trạng thái lý tưởng nhất của một tổ chức hiện đại - sự chuyên nghiệp tối thượng, nơi cái tôi và cảm sắc cá nhân được hạ xuống thấp nhất để nhường chỗ cho mục tiêu chung. 

Lãnh đạo điều hành (thông vu bất nhân): quản trị bằng hệ thống, làm việc bằng chuyên môn, không thỏa hiệp vì tình cảm cá nhân. Bản lĩnh của người lãnh đạo: 'bất nhân' ở đây không phải là tàn ác, mà là sự lý trí tối thượng. Họ hiểu rằng, việc vận hành một doanh nghiệp là để tạo ra giá trị cho xã hội, lo cho công ăn việc làm của hàng trăm con người và quyền lợi của cổ đông. Do đó, họ không thể vì tình cảm cá nhân với một vài cá nhân mà làm ảnh hưởng đến đại cục. Khi cần tái cấu trúc, cắt giảm nhân sự hoặc xử lý kỷ luật, họ thực hiện một cách dứt khoát, nhân văn nhưng không dây dưa cảm xúc.

Nhân viên thực thi (thông vu bất trung): đúng cam kết, không cần bợ đỡ hay thề thốt. Nhân viên sự chuyên nghiệp của người làm nghề: 'bất trung' ở đây không phải là phản bội, mà là không phụ thuộc vào tình cảm cá nhân với lãnh đạo. Nhân viên không cần phải yêu quý lãnh đạo, không cần phải thần tượng lãnh đạo, không cần phải tham gia các buổi nhậu nhẹt lấy lòng. Họ chỉ cần có đạo đức nghề nghiệp, làm đúng giờ, đạt chất lượng, tuân thủ cam kết bảo mật, hoàn thành mục tiêu. Họ bảo vệ công ty bằng hiệu suất công việc chứ không phải bằng những lời thề thốt trung thành giả tạo.

Kết luận về quản trị tổ chức

Việc xây dựng một doanh nghiệp không phụ thuộc vào con người: khi hệ thống đạt đến trạng thái "quân thông vu bất nhân, thần thông vu bất trung", doanh nghiệp sẽ có được những lợi thế cạnh tranh: (1) Tốc độ vận hành nhanh, vì không mất thời gian cho các drama công sở, đoán ý lãnh đạo hay bằng mặt không bằng lòng; (2) Thu hút nhân tài đỉnh cao, những người giỏi và có tự trọng luôn muốn làm việc trong một môi trường sòng phẳng, nơi năng lực của họ được ghi nhận bằng số liệu chứ không phải bằng các mối quan hệ ngầm; (3) Trường tồn, khi người đứng đầu bị thay thế, doanh nghiệp vẫn tự chạy được vì bánh răng quy trình và hệ thống thưởng phạt đã ăn khớp vào nhau. Đó chính là ý nghĩa thực tế nhất của hai chữ 'khả dĩ vương hĩ' - đủ sức làm bá chủ thị trường.

Xem thêm: Ứng dụng pháp trị trong quản trị tại Công ty Luật TNHH Everest