Pháp trị: Trị gian trước thì nước mạnh, dân vận trước thì chiến thắng

I- CHỦ ĐỘNG NGỪA SAI PHẠM, THU PHỤC NHÂN TÂM BẰNG SỰ MINH BẠCH, GIỮ VỮNG QUYỀN LỰC

Sách Hàn Phi Tử tại thiên Tâm độ (đo lường lòng dân) có luận giải:

Người trị dân thì ngăn cấm điều gian ác từ khi nó chưa nhen nhóm (vị manh); người dùng binh thì phục phục cái chí chiến đấu ngay từ trong lòng dân. Việc cấm đoán mà đi trước, đánh vào gốc rễ thì nước trị; dùng binh mà đánh vào lòng người (khuất phục lòng dân) thì thắng. Bậc thánh nhân trị dân, lo trị trước thì nước mạnh, lo chuẩn bị chiến tranh trước thì sẽ thắng.

Việc nước nói chung, phàm là phải làm trước để thống nhất lòng dân: chuyên tâm vì việc công thì thói riêng tư không dám làm theo; khen thưởng người tố cáo thì kẻ gian ác không thể sinh sôi; pháp luật rõ ràng thì việc cai trị không bị phiền nhiễu. Làm được bốn điều ấy thì nước mạnh, không làm được bốn điều ấy thì nước yếu. Nước sở dĩ mạnh được là nhờ vào Chính (chính trị, chính sách); vua sở dĩ được tôn sùng là nhờ vào Quyền (quyền lực, thế lực).

Nguyên bản chữ Hán: 「故治民者，禁姦於未萌；而用兵者，服戰於民心。禁先其本者治，兵戰其心者勝。聖人之治民也，先治者強，先戰者勝。夫國事務先而一民心，專舉公而私不從，賞告而姦不生，明法而治不煩。能用四者強，不能用四者弱。夫國之所以強者，政也；主之所以尊者，權也。」

Phiên âm Hán-Việt: Cố trị dân giả, cấm gian vu vị manh; nhi dụng binh giả, phục chiến vu dân tâm. Cấm tiên kỳ bản giả trị, binh chiến kỳ tâm giả thắng. Thánh nhân chi trị dân dã, tiên trị giả cường, tiên chiến giả thắng. Phù quốc sự, vụ tiên nhi nhất dân tâm, chuyên cử công nhi tư bất tòng, thưởng cáo nhi gian bất sinh, minh pháp nhi trị bất phiền. Năng dụng tứ giả cường, bất năng dụng tứ giả nhược. Phù quốc chi sở dĩ cường giả, chính dã; chủ chi sở dĩ tôn giả, quyền dã.

Đoạn văn cấu thành 04 tầng lập luận logic từ vĩ mô đến vi mô, qua đó thấy được tư duy quản trị sắc bén, thực tế đến lạnh lùng của Hàn Phi Tử:

1- Triết lý 'phòng bệnh hơn chữa bệnh'

Ý nghĩa chi tiết: Người trị dân giỏi là người ngăn chặn kẻ gian, việc xấu từ khi nó chưa kịp nẩy mầm (vị manh). Người dùng binh giỏi là người khiến cho binh sĩ, người dân tự phục và có ý chí chiến đấu ngay từ trong tâm thức (phục chiến vu dân tâm). Ngăn cấm mà đánh trước vào cái gốc (tiên kỳ bản) thì nước trị; đánh trận mà thu phục được lòng người (chiến kỳ tâm) thì tất thắng.

Trong trị dân: Hàn Phi nhấn mạnh chữ 'Tiên' (trước) và 'Vị manh' (khi chưa hình thành). Nếu đợi luật pháp bị phá vỡ, tội ác xảy ra rồi mới đem quân đi dẹp, đi bắt thì đó là hạ sách (chữa cháy). Thượng sách là xây dựng một hệ thống pháp luật chặt chẽ, răn đe cao đến mức kẻ gian "vừa có ý định" đã không dám thực hiện. Cái "gốc" (bản) ở đây chính là tâm lý tư lợi của con người.

Trong quân sự: Hàn Phi có tư tưởng gặp gỡ với Tôn Tử ('phạt mưu' và 'Phục tâm'). Đỉnh cao của dùng binh không phải là ép binh sĩ ra trận bằng vũ lực, mà là xây dựng cơ chế làm cho họ hiểu rằng: Chiến đấu vì quốc gia cũng là vì lợi ích của chính họ (được ban tước lộc, rạng danh dòng họ). Khi lòng dân đã quyết chiến, quân đội đó là vô địch.

2- Sự chủ động của bậc thánh nhân

Ý nghĩa chi tiết: Bậc thánh nhân cai trị dân, ai chủ động lo trị nước trước khi biến loạn xảy ra thì nước mạnh; ai chủ động chuẩn bị cho chiến tranh trước khi giặc đến thì sẽ thắng.

Tái định nghĩa lại chữ 'thánh nhân: Thánh nhân của Nho gia là người có đạo đức hoàn hảo (như Nghiêu, Thuấn). Nhưng Thánh nhân của Pháp gia phải là một chiến lược gia thực tế, tỉnh táo và luôn đi trước thời đại một bước.

Sự khác biệt giữa nước mạnh và nước yếu, vua thắng và vua thua nằm ở sự chủ động. Không có quốc gia nào mạnh lên nhờ sự may rủi; sức mạnh là kết quả của việc chuẩn bị thể chế (tiên trị) và tiềm lực quốc phòng (tiên chiến) từ thời bình.

3- Bộ tứ quản trị tối ưu

Đây là phần mang tính 'hướng dẫn vận hành' cụ thể nhất của đoạn văn. Hàn Phi đưa ra 04 biện pháp để đạt được mục tiêu thống nhất lòng dân (nhất dân tâm).

Chuyên tâm vì việc công, loại bỏ tư lợi: khi triều đình đề bạt người dựa trên công trạng thực tế (công vụ), các phe cánh chính trị và lợi ích nhóm (tư) sẽ tự động tan rã vì không còn đất diễn.

Khen thưởng người tố cáo kẻ gian: đây là hệ thống tự giám sát trong xã hội. Khi người dân giám sát lẫn nhau vì phần thưởng, kẻ gian sẽ bị cô lập hoàn toàn, cái ác không thể sinh sôi.

Pháp luật rõ ràng, dễ hiểu: pháp luật không cần phức tạp, nhưng phải minh bạch. Khi người dân tự biết điều gì được làm, điều gì bị cấm, quan lại không cần phải giải thích hay can thiệp nhiều, việc trị nước trở nên đơn giản, không phiền nhiễu.

Đi trước một bước để thống nhất lòng dân: ba điều trên tựu trung lại đều phục vụ cho mục đích này: Tạo ra một bộ máy công bằng, minh bạch để dân tin tưởng tuyệt đối.

Lời kết luận: dùng được 04 điều này thì nước mạnh, không dùng được tất yếu sẽ yếu. Thước đo năng lực của một chính quyền nằm ở việc vận hành nhuần nhuyễn 04 bánh xe này.

4- Hai bệ đỡ của vương quyền

Đây là đúc kết toàn bộ triết lý chính trị của Hàn Phi Tử vào hai chữ: Chính và Quyền:

Chính sách (chính): là hệ thống pháp luật, thể chế, bộ máy vận hành quốc gia. Nước muốn mạnh thì "Chính" phải nghiêm minh, công bằng, đi vào thực chất (như 4 điều ở Tầng 3). "Chính" thuộc về Quốc gia.

Quyền lực (quyền): kỹ năng kiểm soát, định đoạt và vị thế tối cao của nhà vua. Vua muốn được tôn sùng, vâng lệnh thì phải nắm chắc quyền lực trong tay, không được chia sẻ hay để các đại thần lũng đoạn. "Quyền" thuộc về Cá nhân bậc quân chủ.

Mối quan hệ biện chứng: 'Chính' làm cho nước mạnh, 'Quyền' làm cho vua tôn. Một đất nước có pháp luật tốt (Chính mạnh) nhưng vua nhu nhược, bị quyền thần thao túng (Quyền mất) thì nước đó vẫn sẽ loạn. Ngược lại, vua giữ khư khư quyền lực (Quyền cao) nhưng thể chế nát bét, không có luật pháp (Chính yếu) thì nước đó trước sau gì cũng diệt vong.

Tổng kết: doạn văn là một chỉnh thể hoàn chỉnh về tư duy quản trị hệ thống. Nó chứng minh tư tưởng của Hàn Phi Tử vượt trước thời đại hàng ngàn năm: cai trị một quốc gia không thể dựa vào sự tu dưỡng đạo đức mơ hồ của từng cá nhân, mà phải dựa vào một hệ thống luật pháp rõ ràng (Chính), một nhà lãnh đạo quyết đoán, giữ đúng vị thế (Quyền), và một chiến lược chủ động phòng ngừa rủi ro từ sớm (Tiên trị).

5- Điển tích

Thời Xuân Thu Chiến Quốc, nước Tấn mời mấy nước chư hầu kết thành đồng minh. Trong hội thề, quan ngoại giao của nước Tấn cư xử rất vô lễ với quan viên nước Vệ. Vệ vương cảm thấy rất mất mặt nên muốn đem quân đi đánh đại phu Triệu Giản Tử của nước Tấn, người chủ trì hội thề. 

Đại thần Vương Tôn Thương bày mưu cho Vệ vương: Bê hạ muốn chống lai Triệu Giản Tử, tuyên chiến với nước Tấn, thì trước hết phải chiếm được sự ủng hộ của lão bách tính đã.

Vệ vương nghe theo kế sách cúa Vưong Tôn Thương, ra thông cáo: Triệu Giản Tử yêu cầu, nội trong ba ngày, nuớc Vệ ta phải giao nộp cho nước Tấn một phụ nữ làm con tin. 

Thông cáo này được đưa ra, khơi dậy lòng phẫn nộ của nhân dân cả nuớc, Vệ vương dấy binh, thuận lợi đánh bại Triệu Giản Tử. 

Ví dụ trên đều sử dụng phương pháp “ăn không nói có” thống nhất tư tưởng tình cảm của dân chúng và binh sĩ để thực hiện mưu đồ. Vệ vương nói Triệu Giản Tử yêu cầu nước Vệ giao nộp phụ nữ làm tin rõ ràng là nói dối. Đương nhiên chúng ta phản đối cách lừa gạt người khác, nhưng xét về việc lừa người nhằm đạt được thắng lợi, thì cách làm này là thoả đáng.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực đầu tư của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Tư tưởng của Hàn Phi Tử nêu trên hoàn toàn có thể ứng dụng một cách xuất sắc vào quản trị doanh nghiệp hiện đại. Bản chất của "quốc gia" thời cổ đại và "doanh nghiệp" thời nay rất giống nhau: đều là tổ chức tập hợp những con người có xu hướng vị kỷ (đi làm vì lương, vì lợi ích cá nhân) và mục tiêu của người lãnh đạo là phải điều hướng cái 'vị kỷ' đó thành 'vị công' (sự phát triển của tổ chức). Chuyển hóa chi tiết tư tưởng Pháp gia của Hàn Phi Tử thành các chiến lược quản trị doanh nghiệp hiện đại:

1- Chủ động quản trị trước thì tổ chức mạnh

Ứ ng dụng hiện đại: xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro chủ động. Nhiều doanh nghiệp hiện nay đợi đến khi nhân viên gian lận tài chính, lộ bí mật công nghệ hoặc khủng hoảng truyền thông xảy ra mới đi giải quyết (chữa cháy). Pháp gia yêu cầu người CEO phải thiết lập hệ thống phòng ngự từ trước:

Thiết kế quy trình kiểm soát chéo: không để một cá nhân vừa nắm quyền phê duyệt, vừa nắm quyền chi tiền. Sai phạm bị triệt tiêu từ khi chưa có cơ hội nhen nhóm.

Ứng dụng công nghệ: sử dụng các phần mềm ERP, AI để tự động phát hiện các dòng tiền bất thường, các dữ liệu bị tải xuống trái phép ngay theo thời gian thực (Real-time monitoring).

2- Muốn đánh trận phải phục nhân tâm

Ứng dụng hiện đại: đồng bộ mục tiêu cá nhân với mục tiêu doanh nghiệp. 'Phục chiến vu dân tâm' trong doanh nghiệp không phải là hô hào khẩu hiệu suông, mà là làm cho nhân viên hiểu: "Công ty đạt mục tiêu thì cá nhân được lợi ích."

Cơ chế chia sẻ lợi ích: áp dụng chính sách thưởng theo hiệu suất, cổ phiếu thưởng (ESOP) cho nhân sự chủ chốt. Khi nhân viên có cổ phần, họ không còn làm việc với tâm thế "làm thuê tốn sức" mà làm với tâm thế "chủ sở hữu" - họ sẽ tự nguyện chiến đấu hết mình.

Chủ động nghiên cứu và phát triển (R&D): trước khi đối thủ tấn công hoặc thị trường bão hòa, doanh nghiệp phải chủ động tung ra sản phẩm mới, chiếm lĩnh thị trường trước (tiên chiến).

3- Vận hành bộ máy bộ bốn công cụ quản trị

Hàn Phi Tử đưa ra 04 công cụ, doanh nghiệp hiện đại có thể chuyển ngữ sang tư duy quản trị như sau:

Trọng dụng việc công, đẩy lùi việc tư: xây dựng chế độ trọng dụng nhân tài, đề bạt, tăng lương dựa hoàn toàn vào năng lực và kết quả đóng góp, thay vì dựa vào thâm niên, quan hệ phe cánh hay 'sống lâu lên lão làng'. Khi văn hóa công bằng được xác lập, thói lười biếng và xu nịnh tự khắc biến mất.

Chính sách tố giác bảo mật: doanh nghiệp xây dựng một kênh hòm thư góp ý hoặc đường dây nóng bảo mật danh tính để nhân viên báo cáo các hành vi tiêu cực (nhận hối lộ của nhà cung cấp, quấy rối, lười biếng). Người tố cáo đúng sẽ được bảo vệ và trọng thưởng.

Quy trình vận hành tiêu chuẩn minh bạch: luật chơi, quy chế thưởng phạt, mô tả công việc phải cực kỳ rõ ràng, dễ hiểu. Khi mọi nhân viên đều biết rõ mình được làm gì và không được làm gì, nhà quản lý không cần phải can thiệp, nhắc nhở hay giải thích hàng ngày. Bộ máy tự chạy (trị bất phiền).

Truyền thông nội bộ và định hướng tầm nhìn: lãnh đạo phải luôn đi trước, truyền thông rõ ràng về tầm nhìn, sứ mệnh của công ty để toàn bộ đội ngũ "nhất tâm" hướng về một mục tiêu chung, tránh tình trạng "trống đánh xuôi, kèn thổi ngược".

4- Quyền lực và thể chế của người lãnh đạo

Triết lý cổ: nước mạnh nhờ Chính (thể chế), Vua được tôn sùng nhờ Quyền (quyền lực). Ứng dụng hiện đại: sự cân bằng giữa Hệ thống quản trị và Uy quyền của người Lãnh đạo.

Doanh nghiệp mạnh nhờ hệ thống: một công ty muốn trường tồn và mở rộng quy mô (Scale-up) thì không thể dựa vào năng lực cá nhân của CEO, mà phải dựa vào hệ thống quản lý, quy trình, công nghệ (Chính). Hệ thống tốt giúp công ty vận hành ổn định ngay cả khi thay thế nhân sự.

Lãnh đạo giữ được vị thế nhờ tập trung quyền lực: hệ thống có thể phân quyền cho cấp dưới tự quyết định việc vận hành hàng ngày (Decentralization). Tuy nhiên, người CEO/Sáng lập phải nắm giữ tuyệt đối "Quyền" quyết định tối cao: Quyền tài chính lớn, Quyền bổ nhiệm nhân sự cốt cán, và Quyền quyết định chiến lược. Nếu CEO để các "quyền thần" (giám đốc bộ phận) lũng đoạn, chia rẽ nội bộ, doanh nghiệp sẽ rơi vào khủng hoảng.

Lời kết, ứng dụng tư tưởng Pháp gia vào doanh nghiệp hiện đại không có nghĩa là cai trị nhân viên bằng sự độc đoán hay sợ hãi. Trái lại, đó là tư duy 'Thượng tôn luật chơi'. Người lãnh đạo giỏi là người thiết lập ra một hệ thống công bằng, minh bạch, có tính răn đe cao nhưng cũng có phần thưởng xứng đáng. Khi hệ thống đó tự vận hành một cách trơn tru, doanh nghiệp sẽ đạt đến trạng thái lý tưởng nhất mà Hàn Phi Tử đã nói: "Bất úc nhi nhật hữu dư" - nhà quản lý không cần lao tâm khổ tứ, không cần thức đêm canh gác mà doanh nghiệp vẫn tăng trưởng vượt bậc.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest