Pháp trị: Trị quan không trị dân

I- TRỊ QUAN, KHÔNG TRỊ DÂN

Trong tác phẩm Hàn Phi Tử, chương 'Ngoại trữ thuyết tả hạ' viết nguyên văn: 人主者，守法责成以立功者也。治吏不治民，明主之道也。文侯曰：“吏虽乱而有独善之民...” 摇树者，一一摄其叶，则劳而不可遍；左右抚其本，而叶遍摇矣。善张网者引其纲，若一一摄万目而后得，则是劳而难；引其纲，则鱼已囊矣。故吏者，民之本、纲者也。故圣人治吏不治民。

Phiên âm Hán-Việt: Nhân chủ giả, thủ pháp trách thành dĩ lập công giả dã. Trị lại bất trị dân, minh chủ chi đạo dã. Văn Hầu viết: "Lại tuy loạn nhi hữu độc thiện chi dân..." Dao thuật giả, nhất nhất nhiếp kỳ diệp, tắc lao nhi bất biến; tả hữu phụ kỳ bản, nhi diệp biến dao hỹ. Thiện trượng võng giả dẫn kỳ cương, nhược nhất nhất nhiếp vạn mục nhi hậu đắc, tắc thị lao nhi nan; dẫn kỳ cương, nhi ngư dĩ nẵng hỹ. Cố lại giả, dân chi "bản", "cương" giả dã. Cố thánh nhân trị lại bất trị dân.

Dịch nghĩa toàn văn: Bậc làm chủ thiên hạ là người giữ vững pháp luật, quy trách nhiệm theo hiệu quả công việc (trách thành) để lập nên công trạng. Trị quan lại chứ không trực tiếp trị người dân, đó là cái đạo của bậc minh chủ. Ngụy Văn Hầu từng nói: 'Quan lại dù có hỗn loạn nhưng vẫn có những người dân tự biết sống tốt (độc thiện)...' Người muốn làm rung cây, nếu nhặt từng chiếc lá mà lay thì vừa tốn công sức vừa không thể làm hết được; nhưng nếu nắm lấy cái gốc cây mà lắc, thì tất cả lá cây đều sẽ rung chuyển. Người giỏi giăng lưới thì kéo sợi dây thừng chính (dây cương), nếu phải nhặt từng mắt lưới một rồi mới bắt cá thì vừa tốn sức vừa khó khăn; nhưng nếu biết kéo sợi dây thừng chính ấy, thì cá đã tự gom vào trong túi lưới rồi. Cho nên, quan lại chính là 'gốc', là 'dây cương chính' của người dân. Vì thế, bậc thánh nhân chỉ cai trị quan lại chứ không trực tiếp cai trị người dân.

1- Giải thích ý nghĩa chi tiết qua các ẩn dụ

Đoạn văn này tập trung giải quyết một bài toán cốt lõi trong quản trị: Làm sao để một người đứng đầu có thể quản lý hàng vạn, hàng triệu người cấp dưới mà không bị kiệt sức? Hàn Phi Tử đã đưa ra câu trả lời bằng cách định nghĩa lại cấu trúc của bộ máy. 

Ý niệm trị lại bất trị dân: khẳng định người lãnh đạo cao nhất không nên và không thể tự mình đi quản lý, uốn nắn từng người dân thường. Việc của người đứng đầu là thiết lập pháp luật và quản lý thật chặt đội ngũ quan lại trung gian (cấp quản lý). Nếu đội ngũ quan lại làm việc nghiêm túc, đúng pháp luật, thì tự khắc người dân phía dưới sẽ được quản lý tốt.

Ẩn dụ thứ nhất - nhặt từng chiếc lá: đại diện cho tư duy quản lý vi mô. Người lãnh đạo can thiệp vào việc của từng nhân viên phổ thông, xử lý từng sự vụ nhỏ nhặt. Kết quả là "lao nhi bất biến" (kiệt sức mà vẫn sót); lắc gốc cây, trong đó cái gốc ở đây chính là các đầu mối quản lý then chốt (quan lại). Chỉ cần nắm chắc và tác động đúng vào đội ngũ then chốt này, toàn bộ hệ thống phía dưới (lá cây) sẽ chuyển động theo.

Ẩn dụ thứ hai nhặt mắt lưới và kéo dây cương lưới: dây là hình ảnh trực quan nhất về cấu trúc hệ thống. Một tấm lưới đánh cá có hàng vạn mắt lưới nhỏ, nhưng tất cả các mắt lưới đó đều được nối vào một sợi dây thừng trục chính chạy dọc biên lưới gọi là dây cương lưới. Nếu người đánh cá đi nhặt từng mắt lưới, việc bắt cá sẽ cực kỳ chậm, tốn sức và cá sẽ chạy mất. Nếu người đánh cá kéo sợi dây thừng chính, thì toàn bộ vạn mắt lưới sẽ tự động thu hẹp lại, cá tự khắc lọt vào túi. Từ ý nghĩa này, trong tiếng Hán mới có từ 'cương mục' - nghĩa là 'sợi dây chính' và các mắt lưới, đại diện cho khung sườn và chi tiết hay 'kỷ cương'.

Kết luận của Hàn Phi Tử: quan lại chính là 'gốc' (bản) và 'dây thừng chính' (cương) của dân. Thánh nhân nắm kẻ có tóc chứ không nắm kẻ trọc đầu, quản lý cấp quản lý để điều hành toàn hệ thống.

2- Triết lý quản trị của Lưu Bang

Lưu Bang (Hán Cao Tổ) đánh thắng Hạng Vũ, đoạt được thiên hạ, lập ra nhà Hán năm 202 TCN. Có một lần Lưu Bang hỏi quần thần về nguyên nhân ông giành được thiên hạ: Trẫm xuất thân từ nông dân áo vải, ban đầu lực lượng còn mỏng manh. Trong khi đó, bản thân Hạng Vũ là người dũng mãnh, lại có binh hùng tuớng hậu, về phương diện này rõ ràng hắn chiếm ưu thế hơn. Nhưng kết quả, trẫm lại đánh bại được Hạng Vũ và giành được thiên hạ. Nguyên nhân là do đâu? Các khanh cứ thẳng thắn trả lời cho trẫm nghe.

Cao Khởi và Vương Lǎng trả lời: Bệ hạ tính tình cao thượng, còn Hạng Vũ thì ngược lại. Khi giành được thắng lợi, bệ hạ có thể vô tư phân chia chiến lợi phẩm cho mọi người, còn Hạng Vũ lại ôm khư khư làm của riêng. Bệ hạ dùng người không hề nghi ngờ, còn Hạng Vũ lại hay nghi ngờ đố kỵ. Vì thế, bệ hạ mới giành được thiên hạ, còn Hạng Vũ thì mất đi giang sơn.

Lưu Bang vừa nghe vừa lắc đầu. Sau cùng ông mới nói:

Các khanh chỉ biết một mà không biết hai. Nếu luận về quyết sách trù hoạch, tài thao lược chỉ huy, thì ta không bằng Trương Lương. Còn nếu luận về tài trị yên đất nước, ổn định dân chúng, cung cấp lương thực không ngừng cho quân đội, ta lại không bằng Tiêu Hà. Nếu luận về tài thống lĩnh ba quân bách chiến bách thắng, ta không bằng Hàn Tín. Ba người này đểu là nhân tài kiệt xuất hiện nay, ta có thể phát huy hết được tài năng của họ, nên mới có thể giành được thiên hạ.

Còn Hạng Vũ thì hoàn toàn trái ngược, hắn thích phô diễn sự dũng mãnh của kẻ thất phu, mà không biết tận dụng mưu thần, đại tướng của mình. Hắn có mỗi một Phạm Tăng, mà cũng không biết trọng dụng. Thiên hạ rộng lớn như thế, Hạng Vũ anh dũng như thế, nhưng chỉ dựa vào sức lực của một mình hắn, thì bảo sao không mất nước?

Những lời này của Lưu Bang quả là sâu sắc. Bậc quân vương không được khoe khoang năng lực cá nhân, vì chỉ có nắm chắc một vài tướng soái mưu thần thật sự có tài cán và dựa vào họ, thì quân vương mới có thể hoàn thành sự nghiệp lớn.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý về tổ chức lại doanh nghiệp của Công ty Luật TNHH Everest

II- ỨNG DỤNG TRONG QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP HIỆN ĐẠI

Ứng dụng tư duy 'Trị lại bất trị dân' (quản lý cấp trung chứ không trực tiếp quản lý nhân viên) của Hàn Phi Tử vào quản trị doanh nghiệp hiện đại chính là nghệ thuật xây dựng kiến trúc thượng tầng và quản trị hệ thống vĩ mô.

Đối với một CEO hoặc chủ doanh nghiệp, việc sa đà vào quản lý vi mô (micromanagement) chính là con đường ngắn nhất dẫn đến sự kiệt quệ của cá nhân và sự dậm chân tại chỗ của tổ chức. 

1- Định biên lại vai trò của lãnh đạo

Nhiều nhà lãnh đạo doanh nghiệp bận rộn suốt ngày vì họ đóng vai trò là người 'trị dân': đi giải quyết mâu thuẫn giữa hai nhân viên, sửa từng slide thuyết trình, can thiệp vào từng cuộc gọi của nhân sự cấp thấp. Hàn Phi Tử gọi đây là lỗi 'nhặt từng chiếc lá'.

Cách chuyển đổi hiện đại: CEO phải chuyển hẳn trọng tâm công việc lên tầng chiến lược. Bạn không quản lý con người cụ thể ở tầng thực thi, bạn quản lý hệ thống.

Hành động cốt lõi: Thay vì trực tiếp xử lý sự vụ, CEO tập trung vào 3 việc: Định hướng chiến lược, Thiết lập văn hóa doanh nghiệp và Ban hành quy trình/quy chế (chính là "Thủ pháp" của Pháp gia). Hệ thống này sẽ là công cụ để cấp dưới tự vận hành.

2- Phát triển đội ngũ cấp trung và nắm chắc 'dây cương'

Trong một tấm lưới, sợi dây thừng trục chính (Cương) chính là đội ngũ quản lý trung gian (Giám đốc bộ phận, Trưởng phòng, Trưởng nhóm). Hệ thống của bạn mạnh hay yếu phụ thuộc hoàn toàn vào năng lực của đội ngũ này. Muốn áp dụng 'trị lại', doanh nghiệp phải thực hiện một quy trình đồng bộ gồm 03 bước:

Ủy quyền triệt để: giao toàn quyền chủ động cho Trưởng phòng trong việc quản lý, điều động và chịu trách nhiệm về nhân sự nội bộ của phòng ban đó. CEO tuyệt đối không nhảy cấp để can thiệp trực tiếp vào nhân viên dưới quyền của họ (trừ trường hợp đặc biệt). Việc nhảy cấp sẽ làm vô hiệu hóa uy tín của Trưởng phòng.

Đào tạo năng lực quản lý: rất nhiều doanh nghiệp mắc sai lầm khi nhấc một nhân viên chuyên môn giỏi lên làm Trưởng phòng nhưng không đào tạo kỹ năng quản lý cho họ. Họ vẫn tư duy như một "mắt lưới" thay vì là một "sợi dây cương". Doanh nghiệp phải huấn luyện họ cách lập kế hoạch, cách giao việc và cách đánh giá nhân sự.

Đánh giá theo hiệu quả đầu ra: không can thiệp vào cách Trưởng phòng làm, chỉ quản lý và đòi hỏi về kết quả cuối cùng (thông qua các chỉ số OKRs/KPIs của phòng ban).

3- Thiết lập cơ chế báo cáo và giám sát

Khi không trực tiếp giám sát nhân viên, làm sao CEO đảm bảo công ty vẫn chạy đúng hướng? Câu trả lời nằm ở cơ chế vận hành dòng thông tin qua các đầu mối quản lý trung gian.

Cơ chế họp giao ban định kỳ: CEO chỉ họp với dàn Quản lý cấp trung (hàng tuần hoặc hàng tháng). Trong cuộc họp này, các Trưởng phòng là người phải chịu trách nhiệm giải trình về các chỉ số trồi sụt của bộ phận mình, đồng thời đề xuất giải pháp. CEO đóng vai trò là người chất vấn, cố vấn và phê duyệt.

Hệ thống Dashboard dữ liệu trực quan: Thay vì đi soi xem nhân viên A hôm nay có lười không, CEO nhìn vào các báo cáo tổng hợp (Dashboard) về doanh thu, chi phí, hiệu suất từ phần mềm quản trị (CRM, ERP). Dữ liệu này giúp bạn phát hiện ra ngay "sợi dây cương" nào đang bị chùng để kịp thời chấn chỉnh.

4- Quản trị bằng văn hóa và quy trình

'Trị lại bất trị dân' không có nghĩa là bỏ mặc nhân viên cấp dưới, mà là tạo ra một môi trường để họ tự giác làm việc tốt mà không cần sếp lớn đứng sau lưng giám sát.

Chuẩn hóa quy trình: khi quy trình làm việc được đóng gói rõ ràng, nhân viên mới vào chỉ cần nhìn vào đó là biết phải làm gì, tiêu chuẩn ra sao. Quản lý cấp trung dựa vào đó để kiểm tra, xử lý. Hệ thống tự vận hành mà không cần sự hiện diện của CEO.

Văn hóa doanh nghiệp làm màng lọc: khi các giá trị cốt lõi (như tính chính trực, sự chủ động, tinh thần trách nhiệm) được truyền thông mạnh mẽ và thấm nhuần, nó sẽ trở thành "bộ luật không lời" định hướng hành vi của toàn bộ nhân viên.

5- So sánh hai mô hình quản trị

Mô hình quản lý vi mô ('trị dân): tập trung vào  con người cụ thể, sự vụ phát sinh hàng ngày; Cách thức giao việc là ra lệnh chi tiết từng bước cho từng nhân viên; Khi có sự cố xảy ra, lãnh đạo trực tiếp xuống giải quyết, mắng mỏ nhân viên;Trạng thái của tổ chức luôn bị nghẽn cổ chai ở lãnh đạo; công ty không thể mở rộng quy mô.

Mô hình quản lý hệ thống ('trị lại'): tập trung vào quy trình, hệ thống, đội ngũ quản lý cốt cán; Cách thức giao việc là giao mục tiêu, chỉ số đầu ra (KPIs) cho Trưởng phòng; Khi có sự cố xảy ra, triệu tập Trưởng phòng, yêu cầu giải trình và đưa giải pháp; Trạng thái của tổ chức sẽ tự vận hành ổn định, sẵn sàng mở rộng và nhân bản.

Lời kết: doanh nghiệp càng lớn, sợi dây lưới càng dài, số lượng mắt lưới càng nhiều. Một nhà lãnh đạo thông minh trong thời đại số là người biết buông bỏ việc nhỏ để làm việc lớn, nắm chắc "dây cương" cấp trung để nhẹ nhàng thu về cả mẻ lưới thành công.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest