Triết học duy vật lịch sử: Lý Luận và phương pháp luận

I. TỔNG QUAN VỀ TRIẾT HỌC DUY VẬT LỊCH SỬ

Triết học duy vật lịch sử (chủ nghĩa duy vật lịch sử) là bộ phận hợp thành không thể tách rời của triết học Mác - Lênin. Đây là hệ thống lý luận khoa học giải thích sự vận động, phát triển của xã hội loài người dựa trên cơ sở duy vật biện chứng.

1. Khái niệm và bản chất

Trước khi chủ nghĩa duy vật lịch sử ra đời, chủ nghĩa duy tâm hoàn toàn thống trị trong lĩnh vực nghiên cứu xã hội. Ngay cả những nhà duy vật trước Mác (như L. Feuerbach) khi giải thích thế giới tự nhiên đứng trên lập trường duy vật, nhưng khi đụng đến xã hội lại rơi vào duy tâm (cho rằng ý thức, tư tưởng, đạo đức hay các cá nhân kiệt xuất quyết định lịch sử).

Chủ nghĩa duy vật lịch sử đã khắc phục triệt để hạn chế đó bằng cách khẳng định:

[1] Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội: đời sống vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội là cái có trước, quyết định tư tưởng, quan điểm, lý luận và các hình thái ý thức xã hội.

[2] Xã hội là một cơ thể sống: sự vận động của xã hội không phải do sự can thiệp của các lực lượng siêu nhiên hay ý muốn chủ quan của con người, mà tuân theo các quy luật khách quan.

2. Tính chất cách mạng và giá trị khoa học

[1] Sự sáng tạo ra phương pháp luận mới: lần đầu tiên trong lịch sử, con người có trong tay công cụ lý luận khoa học để nhìn nhận xã hội không phải là một tập hợp ngẫu nhiên các sự kiện, mà là một quá trình lịch sử - tự nhiên có quy luật.

[2] Vũ khí lý luận của giai cấp công nhân: luận chứng tính tất yếu lịch sử của sự diệt vong chủ nghĩa tư bản và sự thắng lợi của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa, chỉ ra sứ mệnh lịch sử thế giới của giai cấp vô sản.

Xem thêm: Dịch vụ Luật sư hợp đồng của Công ty Luật TNHH Everest

II. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TRIẾT HỌC DUY VẬT LỊCH SỬ

Chủ nghĩa duy vật lịch sử ra đời vào những năm 40 của thế kỷ XIX, là kết quả của sự tổng kết thực tiễn lịch sử - xã hội và sự phát triển tư tưởng nhân loại.

1. Điều kiện kinh tế - xã hội và tiền đề lý luận

Điều kiện kinh tế - xã hội: Sự phát triển mạnh mẽ của đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa ở Tây Âu làm bộc lộ rõ nét mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất xã hội hóa cao với quan hệ sản xuất tư nhân tư bản chủ nghĩa. Cuộc đấu tranh giai cấp giữa vô sản và tư sản trở thành nhân tố trung tâm của đời sống chính trị - xã hội.

Tiền đề lý luận: Karl Marx và Friedrich Engels đã kế thừa có chọn lọc:

[1] Triết học cổ điển Đức: Phép biện chứng của Hegel và chủ nghĩa duy vật của Feuerbach.

[2] Kinh tế chính trị học cổ điển Anh: Các quan điểm của A. Smith và D. Ricardo về lý luận giá trị lao động và phân chia giai cấp.

[3] Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp: Tư tưởng của A. Saint-Simon và C. Fourier về lịch sử và sự bất công xã hội.

2. Các giai đoạn phát triển chính

• Giai đoạn Karl Marx và Friedrich Engels sáng lập (1844 - 1895)

Hình thành tư tưởng (1844 - 1848): Qua các tác phẩm Bản thảo kinh tế - triết học 1844, Gia đình thần thánh, Luận đề về Feuerbach, hai ông từng bước xây dựng nền móng duy vật về lịch sử.

Trình bày hệ thống (1845 - 1848): Trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức (1845 - 1846), Karl Marx và Friedrich Engels lần đầu tiên trình bày một cách hệ thống những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử.

Đến Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1848), học thuyết đã trở thành một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, gắn liền với phong trào công nhân.

Phát triển và định hình (1848 - 1895): Qua bộ Tư bản và các tác phẩm như Chống Đưa-rinh, Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước, chủ nghĩa duy vật lịch sử được luận chứng sâu sắc trên cơ sở phân tích phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.

• Giai đoạn Vladimir Ilyich Ulyanov (V.I. Lênin) bảo vệ và phát triển (1893 - 1924)

Trong bối cảnh chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa và xuất hiện cuộc cách mạng vô sản ở Nga, Vladimir Ilyich Ulyanov đã:

[1] Bảo vệ chủ nghĩa duy vật lịch sử trước sự tấn công của các chủ nghĩa xét lại và duy tâm chủ quan.

[2] Bổ sung các lý luận về nhà nước và cách mạng, vai trò của quần chúng nhân dân và cá nhân trong lịch sử, thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và chính sách kinh tế mới (NEP).

• Giai đoạn hiện đại

Chủ nghĩa duy vật lịch sử tiếp tục được bổ sung và phát triển thông qua thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở các nước trên thế giới, cũng như sự phát triển của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ toàn cầu.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư tư vấn của Công ty Luật TNHH Everest

III. NHỮNG NỘI HÀM CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC DUY VẬT LỊCH SỬ

Nội hàm lý luận của triết học duy vật lịch sử bao quát toàn bộ các mặt của đời sống xã hội thông qua các phạm trù và quy luật cơ bản:

1. Tồn tại xã hội và ý thức xã hội

Tồn tại xã hội: là toàn bộ đời sống vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội. Bao gồm 3 yếu tố cơ bản:

[1] Phương thức sản xuất vật chất (yếu tố quyết định nhất).

[2] Điều kiện tự nhiên - địa lý.

[3] Dân số và mật độ dân số.

Ý thức xã hội: là toàn bộ đời sống tinh thần của xã hội, bao gồm các quan điểm, tư tưởng, tình cảm, tâm trạng, phong tục tập quán... phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định.

Mối quan hệ biện chứng:

[1] Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội: tồn tại xã hội như thế nào thì ý thức xã hội như thế ấy; khi tồn tại xã hội thay đổi thì ý thức xã hội sớm muộn cũng biến đổi theo.

[2] Ý thức xã hội có tính độc lập tương đối: ý thức xã hội có thể lạc hậu hơn hoặc vượt trước tồn tại xã hội; có tính kế thừa; có sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội; và đặc biệt là tác động trở lại tồn tại xã hội (thúc đẩy hoặc kìm hãm) thông qua hoạt động thực tiễn của con người.

2. Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Đây là quy luật cơ bản nhất, quyết định sự vận động và phát triển của toàn bộ lịch sử xã hội loài người.

Lực lượng sản xuất: biểu hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong quá trình sản xuất, bao gồm:

[1] Người lao động (tri thức, kinh nghiệm, kỹ năng - yếu tố hàng đầu).

[2] Tư liệu sản xuất (gồm tư liệu lao động/công cụ lao động và đối tượng lao động). Trong đó, công cụ lao động là yếu tố động nhất, cách mạng nhất.

Quan hệ sản xuất: biểu hiện mối quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất vật chất. Bao gồm 03 mặt:

[1] Quan hệ sở hữu đối với tư liệu sản xuất (mặt quyết định).

[2] Quan hệ trong tổ chức và quản lý sản xuất.

[3] Quan hệ trong phân phối sản phẩm.

Cơ chế tác động: lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất (lực lượng sản xuất là nội dung, quan hệ sản xuất là hình thức). Quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất để mở đường cho lực lượng sản xuất phát triển. Khi lực lượng sản xuất phát triển lên trình độ mới, quan hệ sản xuất trở nên bộc lộ mâu thuẫn, kìm hãm lực lượng sản xuất, đòi hỏi phải thay thế quan hệ sản xuất cũ bằng quan hệ sản xuất mới phù hợp hơn.

3. Biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

Cơ sở hạ tầng: là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của một xã hội nhất định. Trong một cơ sở hạ tầng thường có quan hệ sản xuất thống trị, quan hệ sản xuất tàn dư và quan hệ sản xuất mầm mống.

Kiến trúc thượng tầng: là toàn bộ những quan điểm, tư tưởng (chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, triết học...) cùng với các thể chế tương ứng (nhà nước, đảng phái, giáo hội...) được hình thành trên một cơ sở hạ tầng nhất định.

Mối quan hệ: cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng (cơ sở hạ tầng nào sinh ra kiến trúc thượng tầng ấy, giai cấp nào thống trị về kinh tế sẽ thống trị về trị và tư tưởng). kiến trúc thượng tầng tác động trở lại mạnh mẽ đối với cơ sở hạ tầng, trong đó Nhà nước là yếu tố có tác động to lớn và trực tiếp nhất để bảo vệ cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó.

4. Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội

Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội là sự tổng hợp cao nhất của chủ nghĩa duy vật lịch sử:

Khái niệm hình thái kinh tế - xã hội: là một phạm trù chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng phù hợp với trình độ lực lượng sản xuất và với một kiến trúc thượng tầng tương ứng được dựng lên trên những quan hệ sản xuất đó.

Tính chất lịch sử - tự nhiên: sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên. Sự thay thế từ hình thái kinh tế - xã hội Công xã nguyên thủy ⇒ Chiếm hữu nô lệ ⇒ Phong kiến ⇒ Tư bản chủ nghĩa ⇒ Cộng sản chủ nghĩa diễn ra theo các quy luật khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan.

5. Giai cấp, dân tộc và nhà nước

Giai cấp: sự xuất hiện của giai cấp gắn liền với sự ra đời của chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất. Đấu tranh giai cấp là động lực phát triển của các xã hội có giai cấp đối kháng.

Nhà nước: là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được. Bản chất của nhà nước là bộ máy thống trị giai cấp, công cụ duy trì sự trật tự và bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị.

Dân tộc: là hình thức cộng đồng người cao nhất, phát triển gắn liền với sự ra đời của chủ nghĩa tư bản và sự phát triển của lực lượng sản xuất.

6. Quần chúng nhân dân và Cá nhân trong lịch sử

Quần chúng nhân dân: là lực lượng sáng tạo chân chính ra lịch sử. Quần chúng nhân dân là lực lượng sản xuất ra toàn bộ của cải vật chất, sáng tạo ra các giá trị văn hóa tinh thần, và là lực lượng quyết định mọi cuộc cách mạng xã hội.

Cá nhân (lãnh tụ): có vai trò quan trọng trong việc định hướng, tổ chức và thúc đẩy phong trào quần chúng, nhưng vai trò của lãnh tụ chỉ phát huy được khi phản ánh đúng nguyện vọng và quy luật vận động của quần chúng nhân dân.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest

IV. Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN CHO HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC VÀ THỰC TIỄN

Chủ nghĩa duy vật lịch sử không chỉ là lý luận giải thích quá khứ mà còn là phương pháp luận khoa học sắc bén chỉ đạo nhận thức và hành động trong thực tiễn hiện đại.

1. Tôn trọng quy luật khách quan của đời sống kinh tế - xã hội

• Ứng dụng: mọi chính sách, đường lối phát triển đất nước hay quản trị tổ chức đều phải xuất phát từ trình độ thực tế của Lực lượng sản xuất và Cơ sở hạ tầng kinh tế.

• Bài học: tránh chủ quan duy ý chí, nôn nóng "đốt cháy giai đoạn" (như việc áp đặt quan hệ sản xuất quá cao khi lực lượng sản xuất còn yếu kém), hoặc ngược lại là bảo thủ, trì trệ không chịu đổi mới thể chế kinh tế - xã hội khi thực tiễn đã đòi hỏi.

2. Xây dựng tư duy phát triển toàn diện và đồng bộ

• Ứng dụng: nhận thức rõ sự tác động qua lại giữa kinh tế (cơ sở hạ tầng) và chính trị - tư tưởng (kiến trúc thượng tầng). Đổi mới kinh tế phải đi đôi với đổi mới hệ thống chính trị và phát triển văn hóa.

• Bài học: không coi nhẹ yếu tố tư tưởng, văn hóa và pháp luật; đồng thời không nâng đỡ các thể chế chính trị, pháp lý vượt quá xa cơ sở kinh tế thực tế.

3. Quan điểm quần chúng và phát huy nguồn lực con người

• Ứng dụng: mọi chủ trương, chính sách phải vì lợi ích của nhân dân, dựa vào nhân dân và phát huy quyền làm chủ của nhân dân ("Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng").

• Bài học: tránh bệnh quan liêu, xa rời quần chúng, tuyệt đối hóa vai trò cá nhân lãnh đạo mà xem nhẹ sức mạnh tập thể.

4. Đánh giá hiện tượng xã hội trong điều kiện lịch sử - cụ thể

• Ứng dụng: khi phân tích bất kỳ hiện tượng xã hội nào (như văn hóa, thể chế, tôn giáo, giai cấp), phải đặt nó trong bối cảnh phương thức sản xuất và giai đoạn lịch sử cụ thể sinh ra nó.

• Bài học: tránh rập khuôn, máy móc mô hình phát triển của quốc gia khác mà không tính đến đặc thụ lịch sử, truyền thống văn hóa và trình độ phát triển kinh tế nội tại.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư tranh tụng của Công ty Luật TNHH Everest

KẾT LUẬN

Triết học duy vật lịch sử là đỉnh cao tư tưởng của loài người trong việc giải mã xã hội. Bằng việc chỉ ra quy luật vận động khách quan của các hình thái kinh tế - xã hội, học thuyết này không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ bản chất của quá khứ mà còn định hướng cho việc xây dựng tương lai. Việc nghiên cứu và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa duy vật lịch sử vẫn là yêu cầu cốt lõi cho mọi chiến lược phát triển kinh tế, quản trị xã hội và hoàn thiện hệ thống pháp luật trong thời đại ngày nay.

Tư vấn chuyên nghiệp, thông tin pháp lý chuẩn tại Công ty luật TNHH Everest:

Nếu Quý khách hàng đang cần tư vấn chuyên sâu hoặc thông tin pháp lý chuẩn xác, hãy liên hệ với Công ty Luật TNHH Everest: Hotline: (024) 66.527.527, Email: info@everest.org.vn hoặc trực tiếp tại các văn phòng của Công ty Luật TNHH Everest.