So sánh chuyên sâu giữa Thông luật (Common law) và Dân luật (Civil law)

1. Định nghĩa về Common law và Civil law

Thông luật (Common law): thường được dịch là Thông luật hoặc Anh-Mỹ, là hệ thống pháp luật được hình thành dựa trên các bản án, quyết định tư pháp của tòa án và các thẩm phán (Case Law/Precedent). Khác với tư duy làm luật duy trí từ trên xuống, Common Law phát triển theo phương pháp quy nạp (inductive reasoning): đi từ các vụ việc thực tế cụ thể, thẩm phán tìm ra nguyên tắc pháp lý (ratio decidendi) và áp dụng nguyên tắc đó để giải quyết các vụ việc tương tự trong tương lai.

Trong hệ thống Common Law, luật không nằm hoàn toàn ở các bộ luật được hệ thống hóa, mà ẩn chứa trong hàng trăm ngàn bản án tích lũy qua nhiều thế kỷ.

Dân luật (Civil law): thường gọi là Dân luật hoặc Châu Âu lục địa, là hệ thống pháp luật dựa trên nền tảng luật viết (Statutory Law), được hệ thống hóa một cách logic, chặt chẽ và toàn diện thành các Bộ luật (Codes). Trái ngược với Common Law, Civil Law vận hành theo phương pháp diễn dịch (deductive reasoning): các nhà làm luật thiết lập sẵn các quy phạm pháp luật mang tính trừu tượng và tổng quát để điều chỉnh các quan hệ xã hội. Thẩm phán khi giải quyết tranh chấp có nhiệm vụ "tìm luật", áp dụng quy phạm đã được ban hành vào thực tiễn chứ không tạo ra luật.

Trọng tâm biệt lập: Common Law là pháp luật của thẩm phán (Judge-made law), còn Civil Law là pháp luật của nhà lập pháp (Legislator-made law).

Xem thêm: Dịch vụ luật sư riêng của Công ty Luật TNHH Everest

2. Nguồn gốc và quá trình phát triển

[a] Nguồn gốc và lịch sử Common Law

Common Law có cội nguồn từ Vương quốc Anh sau cuộc chinh phạt của người Norman năm 1066. Trước mốc lịch sử này, nước Anh tồn tại vô số các tập quán địa phương manh mún. Rời bỏ sự phân tán đó, Vua William The Conqueror và các vị vua kế nhiệm đã thành lập các Tòa án Hoàng gia (Royal Courts) đi lưu động khắp đất nước để xét xử. Các thẩm phán Hoàng gia thu thập, chọn lọc những tập quán tốt nhất, áp dụng thống nhất trên toàn lãnh thổ, từ đó tạo ra một hệ thống "luật chung" (Common Law) cho toàn nước Anh.

Một bước ngoặt quan trọng của Common Law là sự ra đời của Luật Công bằng (Equity Law) vào thế kỷ XIV. Khi Common Law trở nên quá cứng nhắc do hệ thống thủ tục trát (writs) phức tạp, Đại Pháp官 (Lord Chancellor) đã lập ra Tòa Công bằng để giải quyết các vụ việc dựa trên lẽ công bằng và lương tâm, bổ sung cho những khoảng trống của Common Law. Hai hệ thống này sau đó được hợp nhất vào cuối thế kỷ XIX.

[b] Nguồn gốc và lịch sử Civil Law

Civil Law có lịch sử lâu đời hơn, bắt nguồn trực tiếp từ Luật La Mã cổ đại (Roman Law). Cột mốc vĩ đại nhất của Civil Law là Bộ luật do Hoàng đế Byzantine - Justinian I - ban hành vào thế kỷ VI (Bộ luật Corpus Juris Civilis).

Sau một thời gian bị lãng quên trong Thời Kỳ Tăm Tối (Dark Ages), Luật La Mã được phát hiện và nghiên cứu trở lại tại các trường đại học ở Ý (đặc biệt là Đại học Bologna) từ thế kỷ XI. Quá trình này dẫn đến sự kết hợp giữa Luật La Mã, Luật Giáo hội (Canon Law) và Luật Thương mại tập quán thành hệ thống Ius Commune trên khắp Châu Âu.

Sự bùng nổ của tư tưởng Khai sáng và Cách mạng Pháp cuối thế kỷ XVIII đã tạo tiền đề cho phong trào Hệ thống hóa pháp luật (Codification). Sự ra đời của Bộ luật Dân sự Pháp 1804 (Code Napoléon) và Bộ luật Dân sự Đức 1896 (BGB) đã trở thành hai mẫu hình mẫu kinh điển, định hình nên toàn bộ gia đình Civil Law trên toàn cầu.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý về tổ chức lại doanh nghiệp của Công ty Luật TNHH Everest

3. Cấu trúc và hệ thống luật

[a] Tiêu chí

Nguồn luật chính: Common Law áp dụng án lệ (precedents), văn bản luật (statutes), tập quán pháp; nhưng Civil Law áp dụng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ luật, Luật, Nghị định).

Nguyên tắc cốt lõi: Common Law đặt sự tuân thủ án lệ đã có (stare decisis), nhưng Civil Law đề cao tính thượng tôn của Luật viết (supremacy of written law).

Tư duy pháp lý: Common Law áp dụng quy nạp (từ vụ việc cụ thể viết ra quy tắc); nhưng Civil Law áp dụng diễn dịch (từ quy phạm tổng quát viết thành vụ việc cụ thể).

Vai trò thẩm phán: Common Law sáng tạo pháp luật thông qua xét xử; nhưng Civil Law sẽ áp dụng và giải thích pháp luật có sẵn.

Cấu trúc phân chia: Common Law phân chia thành Common Law, Equity Law, Statute Law; nhưng Civil Law phân chia kinh điển thành Công luật (Public) & Tư luật (Private).

[b] Án lệ và Nguyên tắc Stare Decisis trong Common Law

Sương sống của hệ thống Common Law là nguyên tắc Stare Decisis (tên đầy đủ: Stare decisis et non quieta movere - "Tuân thủ các phán quyết đã có và không xáo trộn những gì đã yên ổn"). Theo nguyên tắc này:

Các quyết định của Tòa án cấp trên có giá trị bắt buộc (binding precedent) đối với các Tòa án cấp dưới trong cùng hệ thống khi giải quyết các vụ việc có tình tiết tương tự.

Một luật sư tranh tụng trong hệ thống Common Law phải dành phần lớn thời gian để chứng minh vụ việc của thân chủ mình giống hoặc khác với các án lệ trong quá khứ (Distinguishing Technique - Kỹ thuật phân biệt án lệ).

[c] Hệ thống hóa trong Civil Law

Trong Civil Law, văn bản pháp luật nằm ở vị trí tối thượng. Hệ thống pháp luật được cấu trúc logic thành hai mảng lớn:

Công luật (Public Law): Bao gồm Luật Hiến pháp, Luật Hành chính, Luật Hình sự – điều chỉnh quan hệ giữa Nhà nước và công dân.

Tư luật (Private Law): Bao gồm Luật Dân sự, Luật Thương mại – điều chỉnh quan hệ bình đẳng giữa các cá nhân, tổ chức.

Mặc dù án lệ ngày nay tại các quốc gia Civil Law bắt đầu được ghi nhận (như hệ thống Án lệ của Tòa án Nhân dân Tối cao Việt Nam hay Pháp), nhưng về mặt lý luận, án lệ chỉ đóng vai trò nguồn bổ trợ, hỗ trợ giải thích luật chứ không mang giá trị sáng tạo ra một quy phạm pháp luật hoàn toàn mới như Common Law.

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý về nhượng quyền thương mại của Công ty Luật TNHH Everest

4. Quy trình tố tụng

[a] Quy trình tố tụng trong Common law

Trong hệ thống Common Law, quy trình tố tụng thường mang tính cạnh tranh cao. Các bên tranh chấp, thường là luật sư, sẽ trình bày lập luận của mình trước một thẩm phán và bồi thẩm đoàn. Thẩm phán có vai trò như một trọng tài trung lập có nhiệm vụ đảm bảo rằng quy trình diễn ra công bằng và chính xác. Những án lệ và quyết định trước đó được sử dụng để hỗ trợ lập luận của các bên.

[b] Quy trình tố tụng trong Civil law

Trong Civil Law, quy trình tố tụng có xu hướng ít cạnh tranh hơn và tập trung vào việc điều tra. Thẩm phán đóng vai trò quan trọng trong việc điều tra sự thật và áp dụng luật, không chỉ đơn thuần là xét xử, thẩm phán giữ vai trò trung tâm trong việc điều tra và thu thập chứng cứ, cũng như quyết định vấn đề pháp lý mà không lệ thuộc hoàn toàn vào các bên tranh chấp.
V. Vai trò của luật sư 

[c] Vai trò của Luật sư trong Common law

Trong hệ thống Common Law, luật sư đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình xét xử và giải quyết tranh chấp. Một vài điểm nổi bật về vai trò của luật sư trong hệ thống này bao gồm:

Đại diện cho khách hàng: Luật sư là người đại diện cho bên khởi kiện hoặc bị kiện trong các vụ án. Họ có nhiệm vụ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng một cách hiệu quả và có thể đưa ra các chiến lược pháp lý phù hợp.

Xây dựng lập luận: Luật sư có trách nhiệm phát triển và trình bày lập luận của mình trước tòa. Họ sẽ nghiên cứu các án lệ, quy định luật pháp và chuẩn bị tình huống cho các phiên tòa. Điều này là rất cần thiết trong một hệ thống pháp lý tập trung vào cạnh tranh và tranh tụng.

Thương lượng và hòa giải: Apart từ việc tranh luận tại tòa, luật sư cũng thường tham gia vào các cuộc thương lượng và hòa giải bên ngoài tòa án. Họ cố gắng đạt được giải pháp có lợi nhất cho khách hàng thông qua sự thỏa thuận giữa các bên.

Tư vấn pháp lý: Luật sư có nhiệm vụ cung cấp dịch vụ tư vấn pháp lý cho khách hàng, giúp họ hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình, cũng như các rủi ro của việc tham gia vào một vụ kiện.

Thẩm định chứng cứ: Luật sư phải tiến hành thu thập và thẩm định các chứng cứ liên quan đến vụ án để xây dựng một trường hợp mạnh mẽ theo lợi ích của khách hàng.

[d] Vai trò của luật sư trong Civil law

Trong hệ thống Civil Law, vai trò của luật sư cũng quan trọng, nhưng có những điểm khác biệt so với Common law:

Tư vấn pháp lý chuyên sâu: Luật sư trong Civil Law thường đóng vai trò là người tư vấn pháp lý cho khách hàng trong việc xây dựng hồ sơ, chuẩn bị các tài liệu và yêu cầu pháp lý. Họ giúp ích cho khách hàng trong việc hiểu các quy định cụ thể của pháp luật. 

Tham gia vào quy trình điều tra: Trong Civil Law, thẩm phán thường giữ vai trò chủ động hơn trong việc thu thập chứng cứ, nhưng luật sư vẫn có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của khách hàng bằng cách đưa ra các chứng cứ và quan điểm của họ trong quy trình điều tra.

Thuyết phục thẩm phán: Luật sư sẽ thuyết phục thẩm phán dựa vào các quy định pháp lý và tình huống cụ thể của vụ án, nhưng họ không tham gia vào các cuộc tranh luận như trong hệ thống Common Law. Họ thường đưa ra lập luận trong khuôn khổ các quy định đã tồn tại.

Đại diện trong tòa án: Trong Civil Law, luật sư cũng đại diện cho khách hàng trong các phiên tòa, nhưng thường ít phải tham gia vào việc đối kháng và tranh luận hơn so với trong hệ thống Common Law.

Hỗ trợ trong hòa giải: Luật sư trong Civil Law cũng tham gia vào quá trình hòa giải và thương lượng giữa các bên để đạt thỏa thuận, nhưng thường dựa trên cơ sở các quy định pháp luật cụ thể.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư hợp đồng của Công ty Luật TNHH Everest

5. Hình thức pháp lý và phương pháp xây dựng văn bản

Sự khác biệt về tư duy ảnh hưởng trực tiếp đến kỹ năng soạn thảo hợp đồng và văn bản của một luật sư tư vấn.

[a] Soạn thảo hợp đồng trong Common Law

Do không có một Bộ luật Dân sự đóng vai trò "lưới an toàn" quy định sẵn các khái niệm như miễn trừ trách nhiệm, vi phạm cơ bản, bất khả kháng, hợp đồng theo trường phái Common Law thường cực kỳ dài, chi tiết và mang tính bao quát (exhaustive).

Các luật sư tư vấn thuộc hệ thống Common Law phải cố gắng dự đoán trước mọi rủi ro có thể xảy ra trong tương lai để đưa vào hợp đồng. Nếu một tình huống xảy ra mà hợp đồng không quy định, Tòa án Common Law thường sẽ không tự động áp dụng "lẽ phải" để điền vào chỗ trống cho các bên.

[b] Soạn thảo hợp đồng trong Civil Law

Ngược lại, hợp đồng trong hệ thống Civil Law thường ngắn gọn, tập trung vào các điều khoản thương mại cốt lõi. Lý do là vì hệ thống luật viết đã cung cấp sẵn một khung pháp lý vô cùng chi tiết (ví dụ: các quy định về hợp đồng trong Bộ luật Dân sự). Nếu các bên không thỏa thuận một điều khoản nào đó, quy định của pháp luật đương nhiên sẽ được áp dụng để điều chỉnh (Điều khoản mặc định - Default rules).

Xem thêm: Dịch vụ pháp lý trong lĩnh vực hình sự của Công ty Luật TNHH Everest

6. Mối quan hệ với các quốc gia khác và xu hướng hội nhập

[a] Phân bố địa lý toàn cầu

Gia đình Common Law: Trải rộng tại các quốc gia từng là thuộc địa hoặc chịu ảnh hưởng của Anh như: Mỹ, Canada (trừ Quebec), Úc, New Zealand, Ấn Độ, Singapore, Hồng Kông, Nigeria...

Gia đình Civil Law: Chiếm diện tích rộng lớn nhất trên thế giới, bao gồm hầu hết các nước Châu Âu lục địa (Pháp, Đức, Ý, Tây Ban Nha...), các nước Mỹ Latinh, một phần Châu Phi, và các quốc gia Đông Á (Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Việt Nam...).

[b] Các hệ thống pháp luật hỗn hợp

Thực tế hiện nay cho thấy ranh giới tuyệt đối giữa hai hệ thống đang dần bị xóa bỏ. Nhiều vùng lãnh thổ sở hữu hệ thống pháp luật hỗn hợp độc đáo:

Louisiana (Mỹ) & Quebec (Canada): Nằm trong các quốc gia Common Law nhưng duy trì Bộ luật Dân sự riêng theo truyền thống Civil Law của Pháp.

Scotland: Kết hợp giữa Luật La Mã (Civil Law) và Common Law của Anh.

Singapore & Hồng Kông: Nền tảng Common Law nhưng có hệ thống văn bản pháp luật vô cùng phát triển để phục vụ trung tâm thương mại toàn cầu.

[c] Xu hướng hội tụ pháp luật

Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, hai hệ thống đang học hỏi lẫn nhau:

Common Law gia tăng ban hành Văn bản luật: Các quốc gia như Mỹ, Anh ngày càng ban hành nhiều Đạo luật (Statutes/Acts) để điều chỉnh các quan hệ kinh tế - xã hội phức tạp mà án lệ chưa kịp đáp ứng.

Civil Law gia tăng coi trọng Án lệ: Các quốc gia Civil Law (bao gồm Việt Nam) tích cực phát triển hệ thống Án lệ để khắc phục khoảng trống pháp lý của luật viết, giúp tạo ra tính dự báo trước cho các phán quyết của tòa án.

Xem thêm: Pháp lý tái cấu trúc doanh nghiệp của Công ty Luật TNHH Everest

Khuyến nghị của Công ty Luật TNHH Everest

[a] Bài viết So sánh chuyên sâu giữa Thông luật (Common law) và Dân luật (Civil law) được chuyên gia của Công ty Luật TNHH Everest thực hiện nhằm mục đích nghiên cứu khoa học hoặc phổ biến kiến thức pháp luật, hoàn toàn không nhằm mục đích thương mại.

[b] Bài viết So sánh chuyên sâu giữa Thông luật (Common law) và Dân luật (Civil law) có sử dụng những kiến thức hoặc ý kiến của các chuyên gia được trích dẫn từ nguồn đáng tin cậy. Tại thời điểm trích dẫn những nội dung này, chúng tôi đồng ý với quan điểm của tác giả. Tuy nhiên, quý Vị chỉ nên coi đây là những thông tin tham khảo, bởi nó có thể chỉ là quan điểm cá nhân người viết.

[c] Trường hợp cần giải đáp thắc mắc về vấn đề có liên quan, hoặc cần ý kiến pháp lý cho vụ việc cụ thể, Quý vị vui lòng liên hệ với chuyên gia, luật sư của Công ty Luật TNHH Everest qua Tổng đài tư vấn pháp luật: 024 66 527 527, E-mail: info@everest.org.vn.